hành trang cuộc đời                                                   
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Với “Quê hương những đêm chờ sáng”, Alan Phan muốn mang lại điều ǵ cho người đọc, nhất là giới trẻ hôm nay?

Tất cả những ǵ viết ra trong tác phẩm là suy nghĩ của tôi về quê hương. Tôi viết bằng tiếng Việt, cho những người bạn trẻ đi sau có thể rút ra điều ǵ đó từ những kinh nghiệm, những thành tựu và thất bại của người đi trước… để có cái nh́n tổng quan về con đường sắp tới của chính ḿnh. 

Tôi không có một triết thuyết hay mục tiêu ǵ quan trọng, thực t́nh, giống như một người viết truyện, chia sẻ những kinh nghiệm thực của đời sống, ai thích mang về phát huy thêm, ai không thích cũng chẳng sao, tôi không coi đó làm trọng. 

Quan trọng là qua những bài viết, người đọc t́m thấy điều ǵ. Mỗi cuốn sách cũng giống như một người bạn không quen biết ngồi với ḿnh để tâm sự, t́m vui được hay không th́ tùy, cũng có thể chỉ là im lặng.

Tôi chỉ là một người b́nh thường, sống một cuộc đời tương đối b́nh dị, cũng trải qua những ǵ tưởng chừng phức tạp nhưng không có ǵ rắc rối, thể hiện qua những vụ kinh doanh của ḿnh. 

Cái ǵ rắc rối quá là tôi rời xa ngay, v́ không muốn mệt tâm, không muốn thay đổi cả một suy nghĩ, một cuộc đời chỉ để làm một phi vụ ǵ đó. Nh́n những người khác, tôi thấy đôi khi người ta nghiêm túc quá trong t́nh yêu, công việc. Với tôi tất cả đều nhẹ nhàng, người mắng, người khen cũng OK. 

Tôi thích tư tưởng Lăo giáo, tất cả đều vô vi. Chưa bao giờ nghiêm túc về bất cứ điều ǵ, có lẽ v́ vậy tôi không làm được chính trị, không trở thành đại gia, triết gia được. Đối với tha nhân cũng thế, tôi không phê phán, không chỉ trích, người nào không tin th́ im lặng. Đó là cách tôi thể hiện trong cuộc sống và trong viết lách, chia sẻ chuyện làm ăn…

Những đêm thiếu ngủ, ông đă thấm thía điều ǵ?

Làm ăn ở nhiều quốc gia, quen biết với nhiều người bạn, tôi thấy họ sống một cách b́nh thường trong những quốc gia b́nh thường, nên không mất ngủ, không lo lắng suy tư trầm mặc như người Việt ḿnh. 

Một người CSVNnhư tôi sống trong những hoàn cảnh khá đặc biệt, trải qua một tuổi thơ và tuổi trẻ dồn dập bởi chiến tranh, buộc phải bỏ đi lập nghiệp xa xôi xứ người, lang thang khắp thế giới…, đó là trải nghiệm những đêm thiếu ngủ. 

Tại sao định mệnh lại đưa ḿnh tới những khung trời khác so với những người bạn Mỹ, Tàu, Ả Rập…? Tại sao những khổ đau, hạnh phúc của ḿnh cũng đầy bất trắc, thăng trầm, lên voi xuống chó? Có lẽ v́ quê hương ḿnh hơi khác thường?...

 

Đó là những điều tôi suy nghĩ trong những đêm chờ sáng.

Thực sự có bao giờ chúng ta tự hỏi chúng ta là ai trong thế giới này? Chúng ta c̣n ǵ, mất ǵ? 

Ḿnh là ai, ḿnh sẽ đi về đâu? Đó là những câu hỏi từ ngàn đời mà bao triết gia, tôn giáo đă t́m kiếm. 

Với tôi, những câu hỏi đôi khi vụn vặt hơn. Cái ǵ đă bắt một dân tộc phải vùng lên với cuộc chiến dài đầy mất mát, trong khi những nước láng giềng khác như Malaysia, Indonesia…cũng bị bóc lột, đô hộ một thời gian dài, nhưng con đường đi tới độc lập, ḥa b́nh, xây dựng đất nước không phải vất vả, cam go như nước Việt ḿnh? 

Hoàn cảnh nào, suy nghĩ nào đă tạo nên một định mệnh dân tộc như vậy? Thực t́nh mà nói, người Việt rất thông minh, có sức sống, có trí tuệ… Phải chăng chính v́ ḿnh “quậy quá” nên ông trời bắt phải gian nan…

Nh́n từ bên ngoài vào, thấy người Việt cũng ổn. Con người vẫn tiến bộ, vẫn hạnh phúc nếu họ muốn, vẫn b́nh an nếu họ cần, vẫn có sức khỏe nếu biết ǵn giữ. Lỗi lầm là do sự chọn lựa của mỗi cá nhân thôi. Trí óc ḿnh lười biếng, không đọc sách, không t́m hiểu  kiến thức th́ đầu óc cũng ngu si đi, chỉ “chém gió” qua các bữa nhậu, không hiểu biết về thế giới bên ngoài. Nếu ḿnh không quan tâm đến người khác th́ đừng hỏi tại sao người ta vô cảm với ḿnh. 

Tất cả đều quay về vấn đề nội tại của con người. Chẳng ai có thể lấy đi trí tuệ, tâm hồn ḿnh. Có lẽ những thử thách xă hội đem đến cho ḿnh là những bài “test” để ḿnh vượt qua, trở thành con người thực sự.

“Bác sĩ tâm lư”

Trong “Ngoài ṿng phủ sóng”, ông đă nhận được nhiều sự chia sẻ, phải chăng ông rất thấu hiểu một tuổi trẻ “hoang mang”?

Những hiện tượng xă hội gần đây của CSVNcó thể nói khá đặc biệt, những nghịch lư không thể t́m ở đâu. 

Tôi sống ở Mỹ từ năm 1963 đến giờ, đời sống rất ít bất ngờ, con người giống như một cái máy, có thể tính toán đến từng phút, từng giây. Nhưng ở Việt Nam, dường như không thể tính toán được. 

Trên phương diện người quan sát và suy nghĩ, đó là mảnh đất màu mỡ để khai thác. V́ vậy trong những năm qua tôi rất hay về đây, nếu tính hiệu năng công việc, kiếm tiền th́ ngày càng tụt hậu, nhưng bù lại có những hứng thú không thể t́m ở nơi khác. 

Những điều tôi viết chia sẻ được với tuổi trẻ v́ họ cũng thao thức như tôi. C̣n thế hệ lớn tuổi có thể đă yên phận rồi, không có mong ước ǵ hơn là được sống qua ngày, lănh lương hưu. Áp lực trong một xă hội kín mít đă khiến họ quen đi. 

Nhưng thực t́nh những người trẻ thao thức chỉ là thiểu số, c̣n phần lớn chẳng biết Alan là ai. Đối với họ, người mẫu lộ hàng hấp dẫn hơn nhiều. 

Giới trẻ CSVNgià nua so với thế giới bởi sự an phận, không suy nghĩ ǵ nhiều, cũng hiếm ai đặt câu hỏi tại sao kiến thức ḿnh thua người trẻ khác? Tại sao lười biếng, tại sao ỷ lại? Một cô gái trẻ vẫn thoải mái dùng tiền cha mẹ mua hàng hiệu khoe bạn bè, đối với họ chiếc iPhone quan trọng hơn bất cứ sự đổi đời nào. 

Cũng không thể trách họ v́ nh́n vào những bậc cha chú, 5 giờ chiều ở quán nhậu, 10 giờ đêm cố lết về nhà ngủ một giấc, đó là thói quen mà xă hội dạy cho họ.

Những ǵ tôi viết có thể chỉ là một sự giải tỏa áp lực những ǵ họ cảm thấy bên trong, v́ họ cũng bất lực giống tôi. Đó là lư do họ thích đọc và nghe tôi nói. Nói một cách khôi hài, th́ tôi là “bác sĩ tâm lư” chữa bệnh cho một số nhỏ những người đang bực tức.

Câu chuyện về đời ông, suy cho cùng lại là câu chuyện của một nhà văn, nhà kinh tế, xă hội học...

Sáng tạo bắt đầu từ đam mê, và phải nuôi dưỡng sự sáng tạo bằng cách trau dồi kỹ năng thường xuyên để ḿnh đừng tụt hậu. 

Không chỉ trau dồi kiến thức, mà phải trau dồi cả kỹ năng giao tiếp, “xuống đường” để kiếm thêm những người giỏi, học hỏi họ, đi t́m họ, thay v́ ngồi chờ. Tôi không ngừng xin gặp những người giỏi, chính họ giúp cho tôi ngọn lửa sáng tạo đều đặn cháy.

Điều kiện cần nhất cho sáng tạo là sự tự do. Tôi may mắn có tự do, đó là tài sản lớn nhất. Trước hết, tôi thích nói ǵ th́ nói, không ai bịt miệng được. Thứ hai, khi ḿnh đă có tiền rồi và biết cất vào một nơi để có thể lo cho ḿnh sống phần đời c̣n lại không phải suy nghĩ về cơm áo gạo tiền nữa. Dĩ nhiên phải biết sống b́nh dị, nếu vung tiền mua máy bay, du thuyền th́ làm sao cho đủ. 

Trong cuộc đời 20 năm nữa, tôi không phải suy nghĩ về tiền, đó là thứ tự do hiếm người có được, v́ tôi thấy tiền có thể khiến nhiều người phải làm những việc ḿnh không thích, khó trở thành một con người mà ḿnh đă mường tượng ra.

Thứ ba, tôi không quan tâm lắm về danh tiếng. Chết là chết, không thắc mắc ǵ. Mỗi ngày sống phải cho vui, khỏe mạnh, cảm thấy hài ḥa với tất cả những người ḿnh yêu thích, hài ḥa với thiên nhiên, môi trường xung quanh, với xă hội, đó là điều quan trọng. 

Tôi cũng không quan tâm sẽ để lại ǵ cho con. Con có đời sống của nó, rồi sẽ ổn. Ḿnh đă đưa con đi một quăng đường dài, c̣n lại hăy để con tự sống.

Thứ tư, tôi là người sống thiên về trí tuệ, tinh thần, đó là cái giúp ḿnh tự do hoàn toàn, không ai kiểm soát được. Một con người đúng nghĩa là con người tự do. Khi có tự do là có tất cả. Mọi người hăy biết quư trọng tự do của người khác, không chà đạp người khác, không bắt người khác phải theo ḿnh, v́ quyền lực của ḿnh

Ông có coi doanh nhân là hạt nhân thúc đẩy sự đổi mới của toàn xă hội?

Doanh nghiệp tư nhân chính là nền tảng để phát triển kinh tế. Một nền kinh tế mạnh là thu nhập người dân phải cao. Bất cứ doanh nhân nào giúp cho thu nhập người dân tăng lên một cách lũy tiến là cách sống có ư nghĩa. 

Singapore, Hàn Quốc, Đài Loan... đă làm được điều đó. Nếu chính phủ không làm được th́ đó là sự thiệt tḥi cho người dân

Kỵ nhất sự nhàm chán

Bức tranh xă hội đang hiện lên nhiều màu xám, ông lư giải điều đó như thế nào dưới góc độ một nhà kinh tế, nhà văn?

Tất cả đều bắt nguồn từ kinh tế. Con người ḿnh có thể không xấu, nhưng “tội” lớn nhất, tôi nghĩ là cái nghèo. Nghèo đủ thứ, xấu v́ nghèo, hư hỏng v́ nghèo, thiếu văn hóa v́ nghèo. 

Đói quen rồi thấy đồ ăn trên bàn buffet là giành giật nhau, v́ quá khứ, hiện tại dạy cho họ như vậy. Sống trong khu ổ chuột lúc nào cũng ngập nước, đầy rác th́ chuyện tiểu tiện ngoài đường là b́nh thường. Nếu bỏ họ vào một biệt thự sang trọng th́ họ có tiểu ngoài gốc cây không? Tất cả đều quy về kinh tế.

Nh́n vào cách hưởng thụ của giới doanh nhân, ông nghĩ ǵ về chuyện tiêu tiền?

Trên thế giới có cả trăm loại người giàu, có người sống rất vớ vẩn, khoe khoang, tôi không quan tâm, miễn họ xài bằng tiền của họ, đồng tiền làm ra một cách hợp pháp, có đóng góp giá trị cho cộng đồng. 

Tôi đă từng dự buổi tiệc của một đại gia Trung Quốc bỏ ra cả triệu đô-la để phô trương thanh thế, một đám cưới của người bạn tỷ phú cho 60 người làm ở băi biển chỉ cho ăn sandwich và uống coca, thề thốt nhau dưới ánh trăng, vẫn hạnh phúc, có ǵ đâu. 

Tôi từng tổ chức những buổi tiệc tất niên để nghe thiên hạ chửi ḿnh, cũng vui. Chê bai nhau trên tinh thần bè bạn, vui chơi thoải mái không có ǵ là quá đáng. Đối với tôi ngay cả chuyện vui chơi cũng cần có một chút sáng tạo. Điều cấm kỵ nhất trong cuộc đời là sự nhàm chán. 

Một người luôn dấn thân như ông có bao giờ cảm thấy mệt mỏi, muốn dừng lại? 

Có chứ, nhiều lúc cũng mệt mỏi, muốn bỏ cuộc. Con người đi qua những thăng trầm quá nhiều th́ luôn phải đối diện với nhiều vấn đề. Robin Williams có một cuộc đời rất nhiều thành tựu, từng đoạt giải Oscar, mà tới lúc nào đó treo cổ tự vận. 

Một người nổi tiếng như vậy c̣n muốn bỏ cuộc nói ǵ đến người b́nh thường như tôi. Nhưng tôi có cách khắc phục. Đôi khi tồi tệ quá, tôi cho phép ḿnh hai ngày để tồi tệ cho hết, đến ngày thứ ba bắt đầu cho một chuyện mới. 

Cuộc đời luôn phải đối diện với những bất trắc, biết vậy, để có giải pháp, nếu để bất ngờ sẽ lúng túng, càng mệt mỏi thêm.

Làm thế nào để ông vừa đọc sách, viết sách, vừa kiếm tiền, vừa… yêu?

Tôi nghĩ mọi người nên học một khóa về quản trị thời gian, rất hiệu quả. Tôi không bao giờ làm cái ǵ nhiều quá. Ngồi bên máy tính không quá hai giờ là phải làm chuyện khác, ngay cả những cuộc hẹn cũng chỉ tập trung trong buổi sáng, một tuần chỉ ba ngày. 

Biết cách quản trị thời gian nghe có vẻ hơi máy móc, nhưng giúp ḿnh không sa đà vào những chuyện tầm phào, để giành thời gian cho gia đ́nh, cho trí tuệ, cho sức khỏe. 

Mỗi sáng thức dậy, sau khi tập thể dục, tôi thường ngồi trước tờ giấy trắng viết ra những việc phải làm hôm nay. Bận rộn cũng là điều tốt để không suy nghĩ tiêu cực, yếm thế. Con người bận rộn luôn lạc quan, yêu đời, bởi có quá nhiều thứ để tận hưởng, chiêm ngưỡng./.

(Alan Phan là tác giả nhiều cuốn sách Anh và Việt ngữ về thị trường mới nổi - b́nh luận gia chính cho các báo Vietnam Financial Review, Robb Report, Saigon Times, Vietnamnet, Saigon Tiếp Thị, Doanh Nhân…, những bài viết sâu sắc, chân thực, hóm hỉnh của ông luôn gây sự chú ư và thích thú với dư luận)