hành trang cuộc đời                                                   
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Chủ nghĩa cộng sản tiếp tục dạy chúng ta những ǵ?

Lễ kỷ niệm lần thứ 15 Cách mạng Nhung (ngày 17 tháng 11 năm 1989), cuộc Cách mạng đă đưa chế độ độc tài cộng sản ở Tiệp Khắc đến chỗ cáo chung, là cơ hội để suy tư về ư nghĩa của hành vi mang tính đạo đức và hành động tự do. Hiện nay chúng ta đang sống trong xă hội dân chủ, nhưng nhiều người - không chỉ ở Cộng ḥa Czech – vẫn tiếp tục tin rằng họ không phải là chủ nhân của số phận của ḿnh. Họ đă đánh mất niềm tin rằng họ có thể thực sự có ảnh hường đối với những sự kiện chính trị, và c̣n có ít ảnh hưởng hơn đối với xu hướng phát triển của nền văn minh của chúng ta.

Trong giai đoạn cộng sản, đa số người dân đều tin rằng những cố gắng của cá nhân nhằm tạo ra thay đổi đều chẳng có ư nghĩa ǵ. Các nhà lănh đạo cộng sản luôn luôn khẳng định rằng hệ thống đó là kết quả của những quy luật khách quan của lịch sử, những quy luật không thể nghi ngờ và những người không chấp nhận logic này đă bị trừng phạt – chỉ có thế thôi.

Đáng tiếc là, cách nghĩ được các chế độ độc tài cộng sản ủng hộ đó đă không biến mất hoàn toàn. Một số chính khách và học giả khẳng định rằng chủ nghĩa cộng sản chỉ sụp đổ dưới sức nặng của chính nó – một lần nữa, lại nhờ “những quy luật khách quan” của lịch sử. Một lần nữa, trách nhiệm cá nhân và hành động cá nhân bị coi nhẹ. Họ bảo chúng ta rằng chủ nghĩa cộng sản chỉ là một trong những ngơ cụt của chủ nghĩa duy lí của phương Tây, chỉ cần chờ đợi ngày diệt vong của nó mà thôi.

Chính những người đó lại thường tin vào những lời tuyên bố về tính tất yếu của những quy luật của thị trường và “bàn tay vô h́nh” định hướng cuộc sống của chúng ta. V́ trong cách tư duy đó không có nhiều chỗ cho hành động mang tính đạo đức của cá nhân, cho nên những người phê phán xă hội thường bị chế nhạo, bị coi là những nhà đạo đức ngây thơ.

Đấy có thể là một trong những lí do v́ sao 15 năm sau ngày sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản chúng ra lại phải chứng kiến thái độ lănh đạm chính trị. Chế độ dân chủ ngày càng được xem như một nghi thức đơn thuần. Nói chung, xă hội phương Tây dường như đang trải qua một cuộc khủng hoảng của các đặc tính dân chủ và quyền công dân tích cực.

Có khả năng là những ǵ chúng ta đang chứng kiến ​​là chỉ một sự thay đổi hệ h́nh, do công nghệ mới tạo ra, và không có ǵ phải lo lắng cả. Nhưng có lẽ vấn đề nằm sâu hơn: các tập đoàn toàn cầu, các tập đoàn truyền thông và các cơ quan nhà nước đầy sức mạnh, đang biến cải các đảng phái chính trị thành các tổ chức mà nhiệm vụ chính không phải là phục vụ xă hội mà là bảo vệ các thân chủ và quyền lợi cụ thể. Chính trị đang trở thành chiến trường cho những người vận động hành lang; các phương tiện truyền thông đại chúng biến những vấn đề quan trọng thành tầm thường; chế độ dân chủ trông giống như một tṛ chơi cho người tiêu dùng, chứ không c̣n là một công việc nghiêm túc dành cho những công dân nghiêm túc nữa.

Chắc chắn là chúng tôi, những người bất đồng chính kiến khi mơ về tương lai dân chủ, đă có một số ảo tưởng mà hiện nay chúng tôi đă nhận thức được một cách rơ ràng. Nhưng chúng tôi đă không lầm khi khẳng định rằng chủ nghĩa cộng sản không chỉ là một ngơ cụt của chủ nghĩa duy lí của phương Tây. Trong hệ thống cộng sản quá tŕnh quan liêu hóa, thao túng theo kiểu nặc danh và nhấn mạnh vào thái độ phục tùng của quần chúng đă được đưa đến mức “hoàn thiện”, nhưng chính những mối đe dọa này hiện nay vẫn đang song hành cùng chúng ta.

Lúc đó chúng tôi đă biết chắc rằng nếu chế độ mà thiếu các giá trị và chỉ quy giản xuống c̣n là sự cạnh tranh giữa các đảng phái, tức là những đảng phái “cam đoan” có những giải pháp cho mọi vấn đề th́ đấy có thể là chế độ hoàn toàn phi dân chủ. Đấy là lí do v́ sao chúng tôi nhấn mạnh đến chiều kích đạo đức của chính trị và xă hội công dân đầy sức sống, coi chúng như là đối trọng đối với các đảng phái chính trị và các thiết chế của nhà nước.

Chúng tôi c̣n mơ về một trật tự quốc tế công bằng hơn. Sự cáo chung của thế giới lưỡng cực là cơ hội tuyệt vời cho việc thiết lập một trật tự quốc tế nhân bản hơn. Thay vào đó, chúng ta đang chứng kiến quá tŕnh toàn cầu hóa về mặt kinh tế, thoát khỏi sự kiểm soát chính trị; và nó đang tạo ra những tàn phá về mặt kinh tế cũng như tàn phá hệ sinh thái tại nhiều khu vực trên thế giới.

Sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản là cơ hội để tạo ra những thiết chế chính trị toàn cầu hiệu quả hơn – dựa trên các nguyên tắc dân chủ - những thiết chế có thể chặn đứng những thứ dường như là xu hướng – trong h́nh thức hiện thời – tự hủy của thế giới công nghiệp của chúng ta. Nếu chúng ta không muốn bị những lực lượng ẩn danh giày xéo th́ những nguyên tắc của tự do, b́nh đẳng và đoàn kết - nền tảng của ổn định và thịnh vượng trong các chế độ dân chủ ở phương Tây – phải bắt đầu có hiệu lực trên b́nh diện toàn cầu.

Nhưng, trên hết – cũng như thời c̣n cộng sản – chúng ta không được đánh mất niềm tin vào những trung tâm tư duy thay thế và hành động dân sự. Xin đừng để người ta lèo lái dẫn đến tin rằng mọi cố gắng nhằm thay đổi trật tự “đă được thiết lập” và thay đổi những quy luật “khách quan” là việc làm vô nghĩa. Xin hăy cố gắng xây dựng xă hội công dân toàn cầu, và xin hăy luôn luôn khẳng định rằng chính trị không chỉ là công nghệ của quyền lực, mà nó cần phải có chiều kích đạo đức nữa.

Đồng thời, các chính khách trong những quốc gia dân chủ cần suy nghĩ một cách nghiêm túc về những cuộc cải cách các thiết chế quốc tế, v́ chúng ta rất cần những thiết chế đủ sức quản trị thế giới. Thí dụ, chúng ta có thể bắt đầu với Liên hiệp quốc, với h́nh thức như hiện nay tổ chức này chỉ là di vật của t́nh h́nh ngay sau khi Thế chiến II kết thúc. Nó không phản ánh được ảnh hưởng của một số siêu cường mới ở các khu vực, trong khi đánh đồng những nước mà những người đại diện được bầu một cách dân chủ với những nước mà những người đại diện, trong trường hợp tốt nhất cũng chỉ đại diện cho chính họ hay cho nhóm sĩ quan cầm quyền, là việc làm vô đạo đức

Người châu Âu chúng ta có một nhiệm vụ đặc biệt. Nền văn minh công nghiệp, nay đă lan ra toàn thế giới, có xuất xứ từ châu Âu. Tất cả những điều ḱ diệu, cũng như những mâu thuẫn làm người ta phải khiếp sợ của nó, có thể được lí giải như là hậu quả của một đặc tính có xuất xứ từ châu Âu. V́ vậy mà châu Âu thống nhất phải thiết lập một thí dụ về cách đối diện với những mối hiểm nguy và kinh hoàng khác nhau đang nhấn ch́m chúng ta hôm nay cho phần c̣n lại của thế giới thấy.

Thực ra, nhiệm vụ như thế - tức là nhiệm vụ gắn chặt với sự thành công của sự hội nhập của châu Âu – sẽ là sự hoàn thành một cách xác thực ư thức trách nhiệm toàn cầu của châu Âu. Và nó sẽ là chiến lược tốt hơn hẳn so với việc đổ lỗi cho Mỹ về những vấn đề khác nhau của thế giới đương đại.

Bài này được Vaclav Havel viết ngày 12 tháng 11 năm 2004 - Phạm Nguyên Trường dịch - Bản dịch được thực hiện nhân giỗ đầu Vaclav Havel (18/12/2011-18/12/2012)