hành trang cuộc đời                                                   
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Đón lại cho ta bao người mệt lả
Kẻ khốn nghèo từng muốn hít Tự Do
Cùng người không nhà, cuồng phong tơi tả
Ta giơ đuốc này, cửa vàng rộng mở!

"Give me your tired, your poor,
Your huddled masses yearning to breathe free,
The wretched refuse of your teeming shore.
Send these, the homeless, tempest-tost to me,
I lift my lamp beside the golden door!"
 
NỮ THẦN TỰ DO LƯU LẠC QUA HÀ NỘI
 
Câu chuyện nói nghe như đùa, nhưng có thực – thực 100% với nhiều tư liệu cụ thể!

Nhân ngày July 4, tôi xin kể lại như là một món quà đặc biệt.

Trước đến nay, ai cũng cho rằng chỉ có duy nhất một tượng Nữ Thần Tự Do ở Mỹ. Kỳ thực có đến 3 cái. Tuy nhiên, trên thế giới, hiện nay trong thực tế chỉ c̣n lại hai tượng Nữ Thần Tự Do mà thôi:

- Một là pho tượng khổng lồ đứng sừng sững như là một kỳ quan của nhân lọai trên cù lao “Liberty Island” ngoài cảng khẩu của đô thị New York (USA). H́nh ảnh của nó quá phổ thông nên ai cũng biết.

- Hai là pho tượng khác là phiên bản nhỏ hơn dựng tại trên bờ sông Seine nơi cầu Grenelle ở Paris ( Pháp quốc). Tượng này ít người biết nếu không có dịp du ngọan trên sông Seine bằng thuyền máy ( bateau mouche)

Vậy đâu là pho tượng Nữ Thần Tự Do thứ ba? 

Xin thưa rằng đó cũng chính là một pho tượng phiên bản nhỏ khác của pho tượng New York chính thức. Nó chỉ cao 3 thước và đă được đem đến Hà Nội chính xác vào ngày 15 tháng Ba năm 1887 vào dịp Triển lăm của chính phủ Bảo hộ Pháp đầu tiên ở Việt Nam. Rồi sau đó, tượng được dựng tại trung tâm của Thành phố Hà Nội trong nhiều năm trước mắt của người dân ở đây. Nhưng tại sao rất ít người biết? Câu chuyện ly kỳ này khá bất ngờ và nhiêu khê, nên tôi xin hạ hồi phân giải.

Trước hết, nhân ngày Quốc Khánh July Fourth, chúng ta hăy ôn lại vài nét lịch sử của pho tượng khổng lồ chính thức tại New York như là một biểu tượng hào hùng không riêng ǵ của dân Hoa Kỳ mà là của toàn nhân lọai:

Tượng này là tặng phẩm đặc biệt mà nhân dân Pháp gửi tặng cho Hoa Kỳ vào năm 1884 để kỷ niệm ngày lễ Bách Niên Độc lập của quốc gia trẻ trung này. Tượng do điêu khắc gia Pháp rất nổi tiếng vẽ kiểu là Fédéric August Bartholdi. Nó không phải đúc nguyên vẹn một khối mà lại được tạo ra bằng cách dát và chạm hàng trăm mảnh kim khí rời rạc để cuối cùng ráp lại (theo phương pháp Repoussé). Những mảnh rời đựng trong 214 thùng gỗ để chở bằng tầu thủy từ Pháp qua Hoa kỳ. Sau khi được ráp lại th́ pho tượng cao 151 feet 1 inch (46 thước 05) tính từ chân cho đến ngọn đuốc, nặng 204 tấn. Cái cốt sườn trong pho tượng bằng sắt được vẽ kiểu do kỹ sư trứ danh Pháp là Alexandre Gustave Eiffel, người về sau đă dựng nên cái tháp sắt Eiffel đứng trong ḷng thành phố Paris.

Tượng Thần Tự Do được dựng trên một cái bệ khổng lồ cao 154 feet (47 thước) vẽ kiểu do kiến trúc sư Hoa Kỳ Richard Morris Hunt. Trên một bảng đồng gắn vào bức tường phía sau bệ, có khắc bài thơ của nữ thi sĩ Emma Lazarus với nội dung là lời mời gọi thiết tha của Nữ Thần đối với những người bị áp bức ở thế gian đại khái như sau:

Đón lại cho ta bao người mệt lả
Kẻ khốn nghèo từng muốn hít Tự Do
Cùng người không nhà, cuồng phong tơi tả
Ta giơ đuốc này, cửa vàng rộng mở!

"Give me your tired, your poor,
Your huddled masses yearning to breathe free,
The wretched refuse of your teeming shore.
Send these, the homeless, tempest-tost to me,
I lift my lamp beside the golden door!"

Tượng được thể hiện bằng h́nh một phụ nữ mặc áo choàng rộng, tay phải giơ cao một bó đuốc lửa đang cháy, trên đầu đội một cái măo có bảy tua dài và nhọn tượng trưng cho nguồn ánh sáng lan tỏa ra khắp bẩy đại dương và bẩy châu lục. Tay trái cầm tấm bảng ghi những chữ July 4th là ngày tuyên bố độc lâp của Hoa kỳ, chân của tượng mang mang sợi xích sắt bị chặt đứt, hàm ư cho tinh thần bất khuất chống sự nô lệ. Do đó, tên khai sinh chính thức của pho tượng là “Liberty enlightening the world”( Tự Do soi sáng thế giới).

Vậy cơ duyên nào đă khiến một phiên bản của tượng Tự Do này được chở qua Hà Nội rất sớm? Nói thật chính xác, nó đă đến Hà Nội vào ngày 15 tháng Ba năm 1887 - nghĩa là chỉ 5 tháng sau khi pho tượng khổng lồ chính thức được khánh thành tại New York như là một tặng phẩm của nhân dân Pháp để kỷ niệm lễ Bách chu niên nền Độc lập Hoa Kỳ.

Nguyên do là người Pháp thực dân mới đặt ách thống trị trên nước Việt Nam theo Ḥa Ước Bảo hộ Patenôtre năm Giáp Thân (1884) đă mở ra một Hội chợ triển lăm nhiều sản phẩm đặc biệt của Pháp như xe đạp, tầu hỏa v.v... Người Pháp đă nhắm nhiều ư đồ: trước hết là muốn phô trương thanh thế của người thắng trận và sự ưu tú kỹ thuật của ḿnh trong mắt người dân bị trị, sau là muốn tự gán cho ḿnh vai tṛ “khai hóa” có nhiệm vụ đem ánh sáng văn minh và tự do lại cho người dân thuộc địa. Bởi thế, chính quyền Bảo Hộ Pháp không thấy ǵ mâu thuẫn khi đem trưng bày pho tượng Tự Do ở Hà Nội cả.

Đương nhiên nhân dân Việt Nam thuở đó khó mà chấp nhận điều này và c̣n coi là ô nhục v́ cả nước Việt Nam vẫn c̣n sôi sục phong trào Cần vương, Văn thân chống đối với người Pháp và nói rơ thêm là ảnh hưởng ngàn năm của văn hóa văn minh Trung Hoa c̣n sâu đậm trong tâm trí Việt Nam nên vẫn hững hờ và có vẻ không ưa chuộng những sản phẩm từ Âu Mỹ lại.

Theo Nguyễn Phúc Bửu Diên & Phạm thị Hoàng Oanh – Quê Hương Hoài Niệm, chính hội ”Huynh Đệ Bắc Kỳ“ đă đặt mua tượng Thần Tự Do cho cuộc Hội Chợ rồi sau đó hiến tặng cho thành phố Hà Nội. Tượng cao 3 thước, bằng 1/16 pho tượng khổng lồ ở New York được khánh thành trọng thể tại một công viên sau này là Vườn hoa Chí Linh ở trung tâm thành phố Hà Nội.

 Nhưng người dân Hà Nội đă hoàn toàn mù tịt về ư nghĩa “Tự Do soi sáng Thế giới” nguyên thủy của pho tượng. Mà ví dụ có ai hiểu chăng th́ lại càng thấy đây là một sự khôi hài chua chát v́ rơ ràng người Pháp thực dân là những kẻ cướp Tự Do đă hoàn toàn đi ngược lại với lư tưởng của Cách Mạng Pháp là “Tự do, B́nh đẳng, Bác ái" ( Liberté, Égalité, Fraternité).

Dân Hà Nội bèn gọi tượng Tự Do bằng một xước danh là tượng “Đầm X̣e”, v́ trong mắt họ, đây là một mụ đàn bà Pháp ăn mặc lạ mắt ḷe x̣e. Chữ “x̣e” cũng có thể do nh́n cái măo đội đầu của bức tượng với 7 tua x̣e ra.

Trong con mắt của người dân, họ đă lẫn lộn tượng Nữ Thần Tự do Hoa Kỳ với Đầm x̣e Pháp tức là h́nh ảnh bà Marianne, biểu tượng của Pháp quốc thường in trên những tờ giấy bạc Đông Dương. Bà Marianne này khi th́ đội nón da La Mă, khi th́ đội ṿng nguyệt quế, khi th́ đội măo có tua x̣e. Nói chung th́ mọi phụ nữ Tây phương mặc áo quần ḷe x̣e đều được dân ta gọi là “đầm x̣e” tuốt. Dân ta thời Pháp thuộc càng cảm thấy nhục nhă bực bội khi thấy trên những tờ bạc thấy những bà đầm vịn vai một ông quan Nam triều mặc áo gấm mang thẻ bài hay ngồi trên bục cao xoa đầu một phụ nữ VN!(coi h́nh phụ bản) Do đó, dân Hà Nội cũng xếp Nữ Thần Tự do Hoa Kỳ là cá mè một lứa.

Đầm x̣e Tự Do Hoa Kỳ đứng ở vị trí đắc địa là vườn hoa Chí Linh nh́n ra hồ Hoàn kiếm chưa nóng chỗ, th́ vào 4 năm sau, vào ngày Quốc khánh Pháp Cát-to duy-ét (14, Juillet) năm 1890, nó bị người Pháp thay thế bằng tượng của ông Paul Bert, nguyên là tổng trú sứ Pháp đầu tiên ở Bắc kỳ. Ông này vừa là khoa học gia vừa là chính trị gia có đường lối cai trị mềm mỏng khôn khéo, bị bịnh chết năm 1886 ở Hà Nội sau bẩy tháng nhậm chức. Chính quan một đại yến Bảo hộ Pháp muốn dựng tượng Paul Bert v́ muốn dân Việt Nam vinh danh ông là “đại ân nhân“ của ḿnh cũng như đă nhồi sọ trẻ con Việt Nam với một bài tập đọc đề cao công ơn ông trong cuốn Quốc văn Giáo khoa thư lớp Dự bị! 

Chuyện khôi hài là người Pháp vội vă kéo “Bà đầm x̣e Mỹ” xuống đồng thời chở tượng Paul Bert Pháp tới, nên hai tượng nằm lăn lóc cạnh nhau trên cỏ trong lúc chờ đợi lấy đá từ núi Vosges bên Pháp là quê hương của Paul Bert chở sang VN để làm bệ tượng cho ông. Do đó tạo ra dịp để trẻ con Hà Nội bày ra câu hát nhảm sau:

Ông Bôn-be lấy Bà Đầm
Trước nhà kèn ̣ e ư e


Vườn hoa Chí Linh sau đó được gọi tên mới là Công trường Paul Bert, c̣n Bà Đầm x̣e được dời lên đỉnh Tháp Bá Kim (quen gọi là Tháp Rùa) xoay mặt về Ngân Hàng Đông Dương, nhưng bị dư luận phản đối dữ dội: đứng ở vườn hoa chưa đủ cao sao mà c̣n đ̣i lên đỉnh tháp Rùa! 

Cuối cùng Bà Đầm x̣e được chuyển đến vườn hoa Neyret phía đông hồ Hoàn Kiếm - tức là Vườn hoa Cửa Nam gần Thư viện Quốc gia để đứng đó trong nhiều năm trong sự thờ ơ của dân chúng, để đêm đêm chứng kiến những cặp t́nh nhân t́nh tự bên dưới. 

Rồi đến năm 1945, Nhật đảo chính Pháp, thị trưởng Thành Phố Hà Nội là bác sĩ Trần văn Lai muốn xóa bỏ tàn tích xâm lược nên ông quyết định sửa đổi tên đường và giật đổ tất cả những tượng mà Pháp dựng lên ở Hà Nội như Thống chế Foch, tên buôn súng Jean Dupuis và đương nhiên Bà Đầm x̣e không thoát khỏi số phận hẩm hiu. Trong cao trào yêu nước này, dân Hà Nội lại có dịp hát châm biếm rằng:

Bôn-be với mụ Đầm X̣e
Ta kéo chúng xuống, ta đè chúng lên!

Tất cả tượng đồng trên của Pháp ở Hà Nội được chứa trong kho phế vật của sở Lục Lộ Thành Phố. Những tưởng chúng nằm đó yên thân vĩnh viễn. Ai ngờ đến năm 1949, chùa Thần Quang thuộc làng Ngũ Xă khởi công đúc pho tượng Phật A di đà. Pho tượng này dự tính là pho tượng Phật lớn nhất ở VN: thân tượng cao 3.95 thước, tai Phật dài 70 cm, chu vi tượng 11.6 thước, nặng 11 tấn, ṭa sen gồm 96 cánh nặng 1.6 tấn. Trong 3 năm chuẩn bị, mặc dù nhà chùa kêu gọi khách thập phương quyên góp rất nhiều đồ dùng bằng đồng, nhưng vẫn không đủ đồng để đúc Phật, nên vào năm 1952, thị trưởng Hà Nội đă tặng nhà chùa tất cả các pho tượng chứa trong kho Lục Lộ, trong đó có tượng Bà Đầm x̣e...

Câu chuyện Bà Đầm X̣e Hoa Kỳ lưu lạc qua Hà Nội là như vậy. Luân lư của câu chuyện có thể tóm vào những điều sau:

1- Ư nghĩa chính yếu “Tự do soi sáng Thế giới” của tượng Thần Tự do nguyên thủy bị xuyên tạc hay bị lạm dụng khi người Pháp là kẻ thống trị muốn áp dụng cho người dân Việt Nam dưới ách lệ thuộc của ḿnh; do đó giá trị cao đẹp của tượng Thần Tự do không được đón nhận hoan nghênh, trái lại c̣n bị gán ghép là biểu tượng của nô lệ đề cuối cùng bị giật đổ. Đây là bài học “Chính Danh là quan trọng” làm gương cho lịch sử.

2- Trên khía cạnh triết lư, tượng đồng bia đá dầu có kiên cố và kỳ công bao nhiêu cũng không thể trường tồn với cảnh vật đổi sao dời của thế cuộc. Trường tồn vĩnh cửu chăng là cái tinh thần! Người Pháp đă dựng bao nhiêu tượng của họ trên đất nước Việt Nam bây giờ c̣n đâu nữa. Nói chung chung một cách khôi hài dí dỏm, bao nhiêu tượng của những người Pháp xâm lược rốt cuộc cũng “hóa thân” vào bụng Phật trong ư nghĩa “vô thường” của thế giới ta-bà này./.
[LÊ VĂN LÂN, MD.]