hành trang cuộc đời                                                   
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

H́nh ảnh phụ nữ Việt Nam qua ca dao

Tôi vẫn thích ca dao hơn bất cứ bộ phận văn học nào khác của Việt Nam. “ Ca dao chính là tiếng nói của đồng nội, là âm vang của làng quê tổ truyền, phản ảnh sinh hoạt nông thôn, chứa chan t́nh cảm dân tộc và màu sắc xứ sở” (Phạm1960, p.159). Tôi thích v́, ca dao dễ nhớ, giàu âm điệu, giàu h́nh ảnh, và có ư nghĩa. Tôi rất khó khăn mới học thuộc một bài thơ không vần, không điệu, trong khi chỉ đọc qua một, hai lượt là thuộc ḷng một bài ca dao dài. Thứ hai, ca dao mộc mạc dễ thương, không quí phái cao xa như Đường Thi. Ca dao “có sao nói vậy”. Đôi khi lại rất phàm tục khiến người ta phải bật cười. Thứ ba, nội dung của ca dao rất phong phú, nhất là phần diễn tả t́nh yêu đôi lứa, rất t́nh tứ. Nếu ai đó muốn viết thư cho người yêu và muốn dẫn chứng chút ít ca dao cho có vẻ…văn học dân gian th́ đă có vô số câu ca dao phù hợp với hoàn cảnh của từng người. Tha hồ mà thố lộ tâm t́nh. Thử tưởng tượng nếu một cô gái nhận được một bức thư t́nh với vài câu ca dao như “Anh đi… nước Úc giáp ṿng. Đến đây trời khiến đem ḷng thương em!”, hay “Sông dài cá lội biệt tăm. Phải duyên chồng vợ trăm năm cũng chờ”, tôi nghĩ, rất thú vị. Cô gái được thư sẽ …cảm động và không nỡ thẳng tay từ chối.

Cái đẹp của ca dao giống như cái đẹp của cô thôn nữ, ẩn tàng sức sống. H́nh ảnh trong ca dao rất sắc nét, mạnh mẽ, có khí lực, trong trẻo như không khí đồng quê buổi sáng. Một trong những h́nh ảnh mà ca dao thường đề cập đến là h́nh tượng của người phụ nữ. Muốn biết phụ nữ thời xưa như thế nào, thử đi t́m trong ca dao.

Người phụ nữ trong ca dao rất đẹp, về ngoại h́nh cũng như về tâm hồn. Phụ nữ được xưng tụng là phái đẹp, mà đẹp th́ thường là đề tài của văn chương.

Ngoại h́nh đẹp, hấp dẫn

Ca dao phác họa những người đẹp đồng quê có dáng đứng không phải liễu rũ, mềm mại, yếu đuối như tiểu thư khuê các mà là:

Trúc xinh trúc mọc đầu đ́nh,
Em xinh em đứng một ḿnh cũng xinh.

Trúc xinh trúc mọc bờ ao
Em xinh em đứng chỗ nào cũng xinh.

Thân trúc thẳng, suông, mảnh mai, láng, dùng để so sánh với dáng thon cao, mạnh khỏe của cô gái nông thôn, thật thích hợp. Có dáng thon thả của thân trúc cộng thêm mái tóc dài th́ thật là tuyệt.

Tóc em dài em cài hoa lư
Miệng em cười có ư anh thương.

Chân mày ṿng nguyệt códuyên
Tóc mây dợn sóng tợ tiên non Bồng.

Đôi mắt là cửa sổ tâm hồn, đôi mắt đẹp “lúng liếng”(liếc qua liếc lại) đó ở dưới đôi lông mày lá liễu thanh tú th́ các chàng trai không uống rượu cũng “say lừ đừ”.

Hoa thơm hoa ở trên cây
Đôi mắt em lúng liếng, dạ anh say lừ đừ.

Những người con mắt lá răm
Đôi mày lá liễu đáng trăm quan tiền.

Nhan sắc, nét đẹp trên người cô gái được các chàng trai cụ thể hóa qua h́nh ảnh các vật dụng hằng ngày như dao, hoặc bông hoa:

Cổ tay em trắng như ngà
Con mắt em liếc như là dao cau
Miệng cười như thể hoa ngâu
Cái khăn đội đầu như thể hoa sen.

Hay:

Hai má có hai đồng tiền
Càng nom càng đẹp càng nh́n càng ưa

Ba thương má lún đồng tiền,
Bốn thương răng lánh hạt huyền kém thua.

Vừa có khuôn mặt đẹp, vừa có thân ḿnh “ngực nở eo thon”, đẹp cả phương diện thẩm mỹ lẫn phương diện tướng số.

Những người thắt đáy lưng ong
Vừa khéo chiều chồng, lại khéo nuôi con.

Cách ăn mặc, trang phục của cô gái nông thôn cũng được miêu tả tỉ mỉ, gợi h́nh và rất hấp dẫn:

Đàn ông đóng khố đuôi lương
Đàn bà mặc yếm hở lườn mới xinh.

C̣n ǵ thích mắt cho bằng nh́n cô con gái tuổi xuân hơ hớ mặc yếm đào để lộ hông, eo và lưng trông thật nơn nà bắt mắt, cho nên nhiều anh chàng chịu hết nỗi mới:

V́ cam cho quít đèo bồng
V́ em nhan sắc cho ḷng nhớ thương.

V́ vậy, chàng xin kết hôn cùng người đẹp:

Vào vườn trẩy quả cau non,
Thấy em đẹp ḍm muốn kết nhân duyên.

Tâm hồn đẹp, đáng kính

Từ khi cô gái lấy chồng, tôi không c̣n thấy h́nh ảnh xinh đẹp của cô trước khi kết hôn mà chỉ thấy đức tính của người phụ nữ theo quan niệm Nho giáo đan kết lại thành h́nh ảnh của cô. H́nh ảnh này bị bao phủ dày đặc bởi trách nhiệm và bổn phận với chồng, con, gia đ́nh chồng. C̣n quyền lợi của cô th́ …chẳng thấy đâu cả. Quyền lợi chẳng có, bổn phận và đức tính th́ nhiều vô kể, lấp lánh như những v́ sao…

• Ṭng phu. Một khi đă chọn được ư trung nhân rồi, phận gái chữ ṭng. Bổn phận của người phụ nữ là “xuất giá ṭng phu”, sau khi dâng ly rượu tiễn biệt, từ giă cha mẹ đi theo chồng:

Rượu lưu ly chân quỳ tay rót
Cha mẹ uống rồi dời gót theo anh.

Chữ Ṭng được tôn trọng triệt để, không chỉ người phụ nữ b́nh dân, ngay cả gia cấp quư tộc, con gái vua lấy chồng cũng phải giữ phận chữ ṭng:

Con vua lấy thằng bán than
Nó dắt lên ngàn cũng phải đi theo.

Hay:

Ghe bầu trở lái về đông
Làm thân con gái thờ chồng nuôi con.

Nho giáo dạy người phụ nữ có bổn phận phải nghe lời chồng:

Con quốc kêu khắc khoải mùa hè
Làm thân con gái phải nghe lời chồng
Sách có chữ rằng: phu xướng phụ ṭng
……………..

• Chấp nhận và chung thủy. Người phụ nữ sẵn sàng chấp nhận những thiếu xót của người đàn ông được cô gọi là chồng. Không v́ người đó xấu mà buồn. Không v́ người đó nghèo mà xấu hổ. Cho dù có xấu, có nghèo hơn những người khác nhưng người đàn ông đó là của riêng cô. Chồng là người cô nương tựa suốt đời. Không so sánh chồng ḿnh với chồng người khác. Thật đáng khen. Thời nay, số phụ nữ bỏ chồng v́ hoàn cảnh kinh tế eo hẹp không phải là ít. Hiếm có người thốt lên câu:

Xấu xa cũng thể chồng ta,
Dù cho tốt đẹp cũng ra chồng người.

Hay:

Chồng ta áo rách ta thương,
Chồng người áo gấm xông hương mặc người.

• Đồng cam cộng khổ. H́nh ảnh cô gái xinh đẹp độc thân biến thành h́nh ảnh người vợ hiền, theo lang quân đi tới góc biển, chân trời, dù cực khổ cũng không sờn ḷng.

Đi đâu cho thiếp đi cùng,
Đói no thiếp chịu lạnh lùng thiếp cam.

Chữ “thiếp” thật khiêm tốn, có một chút cổ điển, một chút e ấp, nũng nịu. Chữ “cùng”, “cam” và “chịu”, nhỏ nhẹ, ngọt lịm…nói lên sự t́nh nguyện chia sẻ nỗi khó khăn gian khổ với người chồng trong cuộc đời. Hết ḷng, hết dạ. Nghe rất thương, rất mát ruột!

• Nhường nhịn. “ Một sự nhịn, chín sự lành”. Đức tính nhường nhịn chồng cho êm nhà êm cửa của phụ nữ thời xưa thật đáng quí. Thời nay ít có phụ nữ nào được như vậy, dù biết rằng nhịn là điều nên làm nhưng chưa chắc đă thực hiện được. Đàn ông thường nóng tính. Đàn bà cũng… tính nóng. Khi tranh căi, chồng giận th́ vợ bực ḿnh căi lại nhưng phụ nữ thời xưa th́ khác, đă không nổi cáu mà lại cười mơn. Xoa dịu cơn giận của lang quân bằng cách “dụ khị” cưới vợ bé cho chàng! Anh chồng nghe xong nhất định sẽ ph́ cười và …hết giận. Gia đ́nh sẽ đầm ấm như cũ.

Chồng giận th́ vợ làm lành
Miệng cười hớn hở rằng anh giận ǵ?
Thưa anh, anh giận em chi,
Muốn cưới vợ bé em th́ cưới cho.

Thái độ tự kềm chế, trầm tĩnh của người vợ để giữ ḥa khí trong gia đ́nh rất đáng cho phụ nữ các thời đại học tập:

Chồng giận th́ vợ bớt lời,
Cơm sôi, nhỏ lửa một đời không khê.

H́nh ảnh “cơm sôi” đối với h́nh ảnh “chồng giận”. Thấy ngay cơn giận của chồng đang bùng lên giống nồi cơm đang sôi sùng sục trên bếp. Và “nhỏ lửa” đối với “bớt lời” rất chỉnh. Khi lửa bị giảm đi, lập tức cơm bớt sôi (giống như cơn giận của anh chồng đang hạ xuống ) và từ từ chín để cho ra nồi cơm ngon (vợ chồng ḥa thuận trở lại), thật tuyệt!
Thật hay. H́nh ảnh thí dụ thật đơn giản, ngay trong đời sống. Cơm “khê” có nghĩa là cơm khét ăn không được, coi như nấu hư nồi cơm. Từ “khê” chỉ sự tan ră, mất ḥa khí ở trong gia đ́nh. Nếu không “bớt lửa” th́ nồi cơm sẽ khét mất c̣n ǵ.

• Cột trụ kinh tế của gia đ́nh. Người phụ nữ là lao động chính trong nhà, một “bread-winner” chủ lực. Làm việc quần quật. Đảm đang. Trồng trọt. Canh cửi. Buôn tảo, bán tần. Nuôi chồng đi học để mai sau tên đề bảng vàng, rỡ ràng tổ tiên. Anh chồng chỉ có mỗi một việc ăn xong rồi học và chờ khoa thi. Người vợ đặt hết hy vọng vào người chồng. Mong chồng thi đậu th́ công lao của chị hy vọng được đền bù. Nếu gặp anh chàng nào lận đận măi v́ thi cử th́ thật đáng buồn, chị phải chịu cảnh lam lũ xuống đời.

Em thời canh cửi trong nhà
Nuôi anh đi học đăng khoa bảng vàng

Trước là vinh hiển tổ đường
Bơ công đèn sách lưu phương đời đời.

Hay:

Em là con gái Phụng Tiên
Bán rau mua bút mua nghiên cho chồng
Nữa mai chồng chiếm bảng rồng,
Bỏ công tẩm tưới vun trồng cho rau.

• Cung kính, chu đáo. Cô vợ chăm sóc, lo lắng cho chồng đi trọ học trong trường không thiếu thứ ǵ, lại rất ngoan, lúc nào cũng lễ phép chào thưa chồng, thật dễ thương.

Đôi bên bác mẹ cùng già
Lấy anh hay chữ để mà cậy trông.
Mùa hè cho chí mùa đông
Mùa nào thức ấy cho chồng ra đi
Hết gạo thiếp lại gánh đi
Hỏi thăm chàng học ở th́ nơi nao
Hỏi thăm đến ngơ th́ vào
Tay đặt gánh xuống miệng chào: thưa anh.

Cô vui vẻ cung cấp “mồi” cho chồng “nhậu”. Có một người vợ như thế hẳn là thích thú vô cùng:

Đốt than nướng cá cho vàng,
Lấy tiền mua rượu cho chàng uống chơi.

• Hiếu khách. Nhất là khách lại là bạn của chồng, dù cực nhọc đến mấy, người phụ nữ lúc nào cũng đơn độc, lủi thủi, cố gắng cơm nước phục vụ khách đầy đủ, tươm tất, cho vui ḷng lang quân.

Cái bống là cái bống b́nh,
Thổi cơm nấu nước một ḿnh mồ côi.
Rạng ngày có khách đến chơi
Cơm ăn rượu uống cho vui ḷng chồng.

• Hy sinh. Đối tượng cũng lại là chồng, con cùng gia đ́nh chồng. Không quản nắng mưa, cực khổ, trèo đèo, lặn suối. Chữ “khổ” (có vị đắng, lo lắng), “gánh”(cho cảm giác nặng nề), “lụy”(trói buộc, sự ǵ phiền đến thân), ‘đắng cay”, “mặn nồng”, “gắng công” (cố sức) dồn dập tuôn ra. Toàn là những từ chỉ sự khổ sở, nhọc nhằn. Không thấy có vị ngọt.

Có con phải khổ v́ con
Có chồng phải gánh giang sơn nhà chồng.
Có chồng phải lụy cùng chồng
Đắng cay phải chịu mặn nồng phải theo.

Hoặc:

Thương chồng nên phải gắng công
Nào ai xương sắt da đồng chi đây

Xem gia đ́nh chồng là gia đ́nh ḿnh. Chu toàn bổn phận làm dâu, giữ ǵn danh tiếng cho gia đ́nh chồng. Nuôi mẹ chồng và con cái khi người chồng đi xa.

Anh về hái đậu chày cà
Để em đi chợ kẻo mà lỡ phiên,
Chợ lỡ phiên tốn công thiệt của,
Miệng tiếng người cười rơ sao nên,
Lấy chồng phải gánh giang sơn,
Chợ phiên c̣n lỡ, giang sơn c̣n ǵ.

Hay:

Con c̣ lặn lội bờ sông
Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non.
Nàng về nuôi cái cùng con
Để anh đi trẩy nước non Cao Bằng

• Quên thân ḿnh. Bản thân và nhan sắc không c̣n ǵ cả. Úa tàn. Ủ rũ. Cực khổ. Thật là tội nghiệp. C̣n đâu “yếm thắm hở lườn”, hấp dẫn như lúc chưa chồng. Người vợ trèo đèo, lặn suối, ṃ cua bắt ốc suốt ngày để mưu sinh. Cụm từ “vú xếch lưng eo” dễ cho người ta liên tưởng đến h́nh ảnh “vú thỏng dưa gang”. Chữ “v́” được lập đi lập lại nhiều lần nhấn mạnh “thủ phạm” làm nhan sắc tàn phai chính là người chồng.

Một ngày ba bận trèo đèo
V́ ai vú xếch lưng eo hỡi chàng.

V́ chàng thiếp phải ṃ cua,
Những như thân thiếp th́ mua mấy đồng.
V́ chàng thiếp phải long đong
Những như thân thiếp cũng xong một bề.

• Chịu đựng bất hạnh. Nếu vô phước gặp một người chồng không ra ǵ, bài bạc, ăn chơi phá của, công nợ ngập đầu, người vợ âm thầm gánh chịu, trang trải nợ nần, “ngậm bồ ḥn” không dám than van v́ sợ xấu hổ.

Chồng em nó chẳng ra ǵ
Tổ tôm xóc dĩa nó th́ chơi hoang.
Nói ra xấu thiếp hổ chàng,
Nó giận nó phá tan hoang cửa nhà.
Nói đây thời có chị em nhà,
C̣n năm ba thúng thóc với một vài cân bông
Em bán đi trả nợ cho chồng.
C̣n ăn hết nhịn cho hả ḷng chồng con.
Đắng cay ngậm quả bồ ḥn…

• Yêu nước. Khuyến khích chồng lên đường đánh giặc, bảo vệ đất nước, giúp chồng yên tâm lên đường bằng cách chăm sóc gia đ́nh chu đáo.

Chàng ơi phải lính th́ đi,
Cửa nhà đơn chiếc đă th́ có tôi.

Anh đi em ở lại nhà
Hai vai gánh vác mẹ già con thơ.

H́nh tượng phụ nữ Việt Nam ngày xưa thật tuyệt vời. Vừa đẹp người , vừa đẹp nết. Họ là những người vợ đảm, mẹ hiền, lại có tinh thần yêu nước. Hoàn hảo quá! Không chỗ nào chê được.Và cũng thật đáng thương. Không được học hành v́ “phụ nhân nan hóa”, “con gái không cần học nhiều”. Không được ngang hàng với nam giới v́ phụ nữ chỉ là thành phần phụ thuộc, “ăn theo”, suốt đời phải mang ba chữ Ṭng. Khoảng không gian của người phụ nữ chỉ giới hạn trong gia đ́nh. “Gái th́ giữ việc trong nhà. Khi vào canh cửi khi ra thêu thùa”. Thời xưa chưa có phong trào nữ quyền, phụ nữ chịu rất nhiều thiệt tḥi. Trong một gia đ́nh, đạo đức cũ luôn khuyên nhủ người đàn bà phải phục tùng, không đ̣i hỏi, phải tận tụy hy sinh, hết cho chồng lại cho con. Ảnh hưởng Nho giáo sâu đậm. Tam ṭng, tứ đức đè nặng lên tư tưởng của những phụ nữ có giáo dục, con nhà nề nếp.

Tôi rất khâm phục phụ nữ thời xưa, sức chịu đựng, đức hy sinh của họ thật vô cùng. Gặp nghịch cảnh ǵ cũng âm thầm chịu đựng. Có lỗi là bị chồng bỏ. Ít thấy ai bỏ chồng cho dù chồng thuộc loại “tổ tôm xóc dĩa” v́ trọng danh giá “Nói ra xấu thiếp hổ chàng”. Phụ nữ ngày nay không hoàn toàn giống như phụ nữ ngày xưa. Một số quan niệm lỗi thời đă bị đào thải, nhưng một số đức tính căn bản vẫn c̣n. Có lẽ, do ảnh hưởng Nho giáo lưu truyền trong thơ văn. Giá trị đạo đức vẫn c̣n được phụ nữ trong nhiều gia đ́nh Việt Nam ở hải ngoại duy tŕ , nhưng uyển chuyển cho phù hợp với thời đại. Căn bản, phụ nữ đă thực hiện được quyền b́nh đẳng trong gia đ́nh, quân b́nh giữa “cho” và “nhận”. Phụ nữ không đóng vai tṛ phục tùng măi mà là nhẹ nhàng, thuyết phục, vừa giữ được hạnh phúc gia đ́nh, vừa không phải chịu đựng quá nhiều. Có thể nói qua ca dao – bộ phận rực rỡ nhất của nền văn học dân gian – phụ nữ có dịp nh́n lại bóng dáng của chính ḿnh trong “cổ kính” mà rút kinh nghiệm, có cách xử sự trong gia đ́nh cho thích hợp hơn./.

(hongbagai)