báo điện tử TRÁCH NHIỆM do Khu Hội CTNCT Việt Nam Nam California chủ trương

                                                          *  hoạt động từ 26/4/2008  *
                      

"Những thông tin trên trang web này thể hiện quyền tự do ngôn luận của người đưa tin; và quyền được tiếp cận thông tin đầy đủ của người đọc."

                                                                                                                                              

Live - Diễn Hành Tết 2020 Bolsa Little Saigon ngày Mồng 1 Tết Canh Tư lúc 8:45 phút (25-1-2020)

https://www.youtube.com/embed/WBn23Xyn9XQ


https://www.youtube.com/embed/sFQ2zUQM-kg?list=TLPQMjYwMTIwMjDHE80x-rPsaQ


POWERFUL: VIETNAMESE Trump Supporter EXPLOSIVE Interview 8/14/19

 

ỦY BAN TRUY TỐ TỘI ÁC ĐẢNG CỌNG SẢN VIỆT NAM

TRUNG TÂM ĐIỀU HỢP TRUNG ƯƠNG

P..O.BOX 6147

FULLERTON,CA. 92834. USA

Kính gởi:

Đồng Bào Quốc Nội, Hải Ngoại

Quư Chiến Hữu Quân Lực Việt Nam Cộng Ḥa

Quư Chiến Hữu Cảnh sát Quốc Gia VNCH

XIN PHỔ BIẾN RỘNG RĂI

*** 

Nhân Nghĩa

trong Văn Chương B́nh Dân

 

Trong môi trường văn hoá Việt, hai từ “nhân nghĩa” thường đi đôi với nhau và có ư nghĩa thông dụng là có ḷng thương người và hành vi hợp với đạo lư, với lẽ phải. Tuy nhiên, đứng về phương diện giới hạn ư nghĩa của từ ngữ th́ “ḷng thương người” tương đối ít nêu lên những thắc mắc, nhưng những cụm từ “đạo lư” và “lẽ phải” th́ không phải ai cũng hiểu như nhau. Có thể trong một môi trường văn hoá nhất định, ngữ nghĩa của những từ này có nhiều đồng thuận mặc dù giới hạn của đồng thuậncũng có thể rất co giản tuỳ theo tŕnh độ suy tư và học vấn.

Bài này tập trung vào: (1) việc đào sâu ngữ nghĩa của cụm từ “nhân nghĩa”,  (2) ảnh hưởng của ư nghĩa của những cụm từ này trong văn hoá Việt, nhất là trong quan điểm của người b́nh dân qua cao dao, tục ngữ, v.v…, và (3) sự khác biệt của ảnh hưởng của những quan điểm này giữa giới khoa bảng và đại đa số người b́nh dân.

Trước hết, chúng ta cùng t́m hiểu ư nghĩa của từ “nhân”.

Cuốn Hán-Việt Từ-Điển (1957) của Đào Duy Anh định nghĩa từ “nhân” ( ) là : Hột giống – ḷng thương người – Thân yêu. Nguyễn Văn Khôn trong cuốn Hán-Việt Tự-Điển (1959) định nghĩa từ “nhân” là: Hột giống – nhân đức – ḷng thương người – Họ. Hán Việt Từ Điển Trích Dẫn do Đặng Thế Kiệt biên tập trên mạng định nghĩa “nhân” là: Đức khoan dung, từ ái, thiện lương.

Từ những định nghĩa này, ta thấy mẫu số chung là “ḷng thương người” như là ngữ nghĩa chính xác (denotation) của “nhân”. Tuy nhiên, từ “nhân” trong Khổng giáo bao gồm một không gian ngữ nghĩa rộng lớn hơn nhiều. Trong sách Luận Ngữ  có câuTử Trương vấn nhân ư Khổng Tử. Khổng Tử viết: năng hành ngũ giả ư thiên hạ vi nhân hĩ. Thỉnh vấn chi, viết: cung, khoan, tín, mẫn, huệ []” (Dương Hóa ). Nghĩa là:“Tử Trương hỏi Khổng Tử về đức nhân. Khổng Tử đáp: Làm được năm đức trong thiên hạ th́ gọi là nhân. (Tử Trương) xin hỏi là những đức ǵ, Khổng Tử đáp: Cung kính, khoan hậu, tín nghĩa, cần mẫn và từ ái.”

Nói cách khác, nội hàm ngữ nghĩa (connotations) của từ “nhân” c̣n bao gồm ư nghĩa cung, khoan, tín, mẫn, và huệ.Cung () là sự kính trọng, tôn kính. Khoan () là sự độ lượng, không nghiêm khắc. Tín () là giữ đúng lời, đáng tin cậy. Mẫn () là cần cù, gắng gỏi. Huệ () là ḷng thương người, ḷng nhân ái (Hán Việt Từ Điển Trích dẫn).

Như vậy, nghĩa hẹp chính xác của từ “nhân” là ḷng thương người và nghĩa rộng của “nhân” là ngoài ḷng thương người đ̣i hỏi phải biết kính trọng người khác; phải khoan hồng, độ lượng; phải đáng tin cậy; và phải luôn luôn kiên tŕ, cố gắng học hỏi. Hơn nữa, hệ luận của chữ “tín” [đáng tin cậy] là chữ “thành” ()có nghĩa là ḷng chân thật, v́ con người không thể đáng tin cậy mà không chân thật được. Do đó, cụm từ “thành tín” thường đi đôi với nhau.

C̣n “nghĩa” phải được hiểu như thế nào?

Hán Việt Từ Điển Trích Dẫn định nghĩa là:Sự t́nh đúng với lẽ phải, thích hợp với đạo lư. Đào Duy Anh định nghĩa là: Việc theo đường lối phải – Đạo chính – Việc nên làm – Hào Hiệp – tương đối với chữ “lợi” () (Hán-Việt Từ-Điển, 1957). Theo tác giả Nguyễn Thị Luận trong bài “Góp phần t́m hiểu phạm trù “nghĩa” trong học thuyết chính trị-đạo đức của Nho giáo sơ kỳ” th́ “Trong Từ điển Bách khoa thư triết học Trung Quốc do Nhà xuất bản Mưsli, Mátxcơva ấn hành năm 1994, mục từ nghĩa giải thích rằng, "nghĩa (, ) là bổn phận/chính nghĩa, là sự công bằng mang tính bổn phận .”

Qua những định nghĩa này ta thấy những thành tố ngữ nghĩa (semantic features) của từ “nghĩa” bao gồm ư niệm “lẽ phải, đạo lư, công bằng, và bổn phận.” Tuy nhiên, muốn hiểu rơ hơn về ư nghĩa của từ “nghĩa”, chúng ta c̣n phải t́m cho được sự đồng thuận về cụm từ “lẽ phải”, và của cụm từ “đạo lư” trong nhận thức về ư nghĩa của hai cụm từ này. Điều này có thể thực hiện được qua phương pháp (1): khai triển những thành tố ngữ nghĩa của từ,như thí dụ về Khổng Tử vừa trích dẫn trên đây hay là phương pháp (2):trưng ra những từ có ư nghĩa đối nghịch với những từ cần được định nghĩa. Phương pháp (1) trong nhiều trường hợp, nhất là đối với những từ trừu tượng, có thể là một con đường không có điểm đến v́ từ trừu tượng này lại cứ liên tục được định nghĩa bằng một hay nhiều từ trừu tượng khác. Phương pháp (2), ít nhất cũng có thể vừa đưa ra một đề nghị về ư nghĩa của từ vừa minh định giới hạn cho việc truy cứu ngữ nghĩa.Đào Duy Anh, ngoài định nghĩa bằng cách khai triển những thành tố ngữ nghĩa của từ “nghĩa” [phương pháp (1)], c̣n gợi ư cho chúng ta đi theo phương pháp (2) bằng cách thêm vào định nghĩa của từ “nghĩa” cụm từ “tương đối1 với chữ lợi ()”.

Trong sách Luận Ngữ, Khổng Tử đề cập đến lợi 24 lần.Quanđiểm chủ đạo của Khổng Tử tập trung vào đạo “nhân”, nhưng chúng ta thấy là đạo “nhân” của Khổng Tử bao hàm cả ư nghĩa của “nghĩa”, và “nghĩa” trong quan niệm của Khổng Tử vừa tương phản vừa liên hệ với “lợi”. “Quân tử dụ ư nghĩa,tiểu nhân dụ ưlợi   ,    .[Quân tử hiểu rơ về nghĩa, tiểu nhân hiểu rơ về lợi] (Luận Ngữ, Lư Nhân IV, 16). Quân tử khác và tương phản với tiểu nhân, “nghĩa” khác và tương phản với “lợi”.Theo Khổng Tử, mặc dù “nghĩa” tương phản với lợi, nhưng không phủ định lợi mà “lợi” được sử dụng như là một công cụ điều hướng hành vi cho đúng với đạo lư mà thôi: “kiến lợi tư nghĩa” [thấy lợi nghĩ đến nghĩa], nghĩa là khi thấy lợi th́ con người phải nghĩ đến lẽ phải, sự công bằng, và bổn phận của ḿnh đối với những điều này.

Khổng Tử đặt “nhân” cao hơn “nghĩa” với “nhân” bao trùm “nghĩa”. Mạnh Tử th́ nâng “nghĩa” lên ngang hàng với “nhân” qua phạm trù “nhân nghĩa”, hoàn toàn tương phản và phủ định “lợi”.Cũng như Mạnh Tử, Tuân Tử cũng lấy “nhân nghĩa” làm phản đềvới và phủ định “lợi”. Tuy nhiên quan điểm tương phản và phủ định “lợi” của Tuân Tử mang tính quyết liệt hơn v́ triết thuyết của Mạnh Tử dựa trên tiền đề bản tính nguyên thuỷ của con người là thiện trong lúc bản thể luận (ontology) của Tuân Tử về con người là tính ác. Do đó, tính tương phản và phủ định của Tuân Tử dựa trên cơ sở “lư” hơn là “đức”. Tuân Tử viết: “Nhân là yêu, nghĩa là lư, người nhân yêu người, người nghĩa theo lư.”2 Tuân Tử, thầy của Hàn Phi và Lư Tư, có thể xem là tiền thân của trường phái pháp gia trong triều đại nhà Tần.

Trở lại vấn đề ư nghĩa của từ “nghĩa”, ta có thể dung nạp cả hai phương pháp: phương pháp truy tầm những thành tố ngữ nghĩa lẫn phương pháp dùng từ đối nghịch để có một ư niệm chính xác về ư nghĩa của từ “nghĩa”. “Nghĩa” có thể được định nghĩa như là “bổn phận thực thi sự công bằng dựa vào lẽ phải [lư], vào đạo lư; và lẽ phải, đạo lư có thể đ̣i hỏi khước từ tư lợi.”Như vậy, nhân nghĩa là ư niệm về ḷng thương người và ḷng thương ngườiđ̣i hỏi sự kính trọng người khác, sự khoan hồng, độ lượng, sự đáng tin cậy, ḷng chân thành, và sự kiên tŕ, cố gắng học hỏi; và là bổn phận thực thi sự công bằng dựa theo lẽ phải, đạo lư, khước từ tư lợi.

Đây là những ư niệm cơ bản trong Nho giáo mà tầng lớp trí thức đă tầm học và thấm nhuần qua bao nhiêu thế kỷ, rơ ràng nhất là từ thế kỷ thứ X đến đầu thế kỷ thứ XX. Tuy nhiên, tầng lớp Nho sĩ này chiếm một tỉ lệ dân số rất nhỏ mà đa số ra làm quan; số c̣n lại làm nghề dạy học ở các vùng đô thị hoặc ở các làng mạc thuộc vùng thôn quê. Một số các con em trong các làng, xă đă đến nhà các “thầy đồ”, t́m sư học đạo. Do đó, ảnh hưởng của những ư niệm này đă được lan truyền trong các gia đ́nh đại chúng b́nh dân khắp vùng thôn quê.

Chúng ta thử t́m hiểu và xét định mức độ của những ảnh hưởng này trong quần chúng dân dă qua văn chương b́nh dân như ca dao, tục ngữ, v.v…

1.     Ư nghĩa của từ “nhân” trong văn học dân gian

Người b́nh dân quan niệm “nhân” hay “nhơn” là căn bản, là cái gốc của con người. Cây mà gốc rễ không bám đất hay bị hư thối th́ cây sẽ chết. Người mà không có “nhân” th́ không phải là người.

Người không nhân như chân không rễ.

Do đó người dân rất quư trọng những người lấy“nhân” làm chuẩn mực cho cuộc sống.

Sinh ra trong cơi hồng trần,

Là người phải lấy chữ nhân làm đầu.

Số giàu, lấy khó cũng giàu.

Số nghèo, chín đụn, mười trâu cũng nghèo.

Phải duyên, phải kiếp th́ theo,

Thân em có quản khónghèo làm chi!

Chữ nhân là chữ nhất th́,

            Giàu ăn, khó chịu, lo ǵ mà lo!

Họ trân quư “nhân” đến mức độ lấy “nhân” làm“đạo” và lấy “nhân đạo” làm tiêu chuẩn cho việc quyết định về t́nh yêu và hôn nhân hơn là của cải, giàu sang, danh vọng.

Một ḍng nước trong, năm bảy ḍng nước đục,

Một trăm người tục, một chục người thanh.

Biết đâu nhơn đạo hin lành,

            Trao thân gởi phận mới đành dạ em.

Sầu ai mặt nọ không vui,

Hay sầu duyên nợ, nói tui sầu giùm.

Ruộng sâu cấy lúa đứng chùm,

            Biết ai nhơn đạo chỉ giùm làm ơn.

 

Gặp lúc đêm khuya trăng tỏ,

Hát đôi câu đặng rơ nhân t́nh.

Pḥng loan thục nữ một ḿnh,

Hay là đă kết duyên t́nh cùng ai?

_Vẳng tai nghe ai hát,

Ḷng đây bát ngát nỗi phiền.

Cô pḥng giữ dạ thuyền quyên,

            Chờ nơi nhân đạo, em nguyền trao thân.

1.1.          T́nh yêu

Người b́nh dân trân quư “nhân đạo”, lấy “nhân đạo” làm nền tảng cho cuộc sống, làm tiêu chuẩn cho việc quyết định về t́nh yêu và hôn nhân. Nhưng người b́nh dân hiểu ư nghĩa của từ “nhân” như thế nào?

Trong quan niệm “nhân đạo” của người b́nh dân, t́nh yêu là cốt lơi. Trước tiên, t́nh yêu này được thể hiện qua những cảm xúc và hành vi đối với cha mẹ, đặc biệt nhất trong văn học b́nh dânlà t́nh yêu đối với mẹ.

Chiều chiều ra đứng ngơ sau,

Nhớ về quê mẹ, ruột đau chín chiều.

 

ng khuâng nhớ mẹ, chín chiều ruột đau.

 

Đi đâu mà bỏ mẹ già,

Gối nghiêng ai sửa, chén trà ai nâng.

 

Chẳng lo thân bậu, thân qua.

Lo chút mẹ già đầu bạc, tuổi cao.

 

Khó nghèo đ̣n gánh liền vai,

Bán buôn nuôi mẹ, giàu ai mặc giàu.

 

Khó nghèo, xé vạt vá vai,

Làm thuê nuôi mẹ, không quản ai chê cười.

 

Dấn ḿnh gánh nước làm thuê,

Miễn nuôi được mẹ, quản ǵ là thân.

 

Đói ḷng ăn hột chà là,

Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng.

 

   Gặp anh đây, em hi giao hoà,

Thương em, anh có tưởng đến mẹ già em không?

 

Ba tiền một khứa cá buôi,

Cũng mua cho được mà nuôi mẹ già.

 

Mẹ già bóng ngả cành dâu,

Pḥng khi chóng mặt, nhức đầu, cậy ai?

 

Mẹ già đầu bạc như tơ,

Lưng đau, con đỡ; mắt lờ, con nuôi.

 

Ai về tôi gửi đôi giày,

Pḥng khi mưa gió để thầy mẹ đi.

 

Chiều chiu lo by, lo ba,

Lo cha mẹgià, đầu bạc, tuổi cao.

 

Mỗi đêm mỗi thắp đèn trời,

Cầu cho cha mẹ sống đời với con.

 

Con cá đối nằm trên cối đá,

Con chim đa đa đậu nhánh đa đa.

Chồng gần không lấy, lấy chồng xa,

Một mai cha yếu mẹ già,

Chén cơm ai xới, kỷ trà ai dâng.

 

Em ra lấy chồng cách một cái phá,

Nên chi phải chịu hai tiếng ly hương.

Nay đă cách trở đôi phương,

Thầy mẹ ở nhà đắng cơm, nghẹn nước, khổ trăm đường hỡi anh!

 

Cắn ngón tay trỏ, lấy máu đề thơ,

Gởi thơ lên kêu anh lấy vợ, đừng chờ.

Em đây c̣n nhỏ tuổi để cha mẹ nhờ đôi năm.

 

Tiếp đến là t́nh yêu vợ chồng. Sự liên kết giữa vợ và chồng thường bắt đầu bằng t́nh yêu và được được xây dựng, củng cố bằng t́nh yêu.

 

Ḿnh v, ta chẳng cho về,

Ta nắm lấy áo, ta đề câu thơ.

Câu thơ ba chữ rành rành,

Chữ “trung, chữ “hiếu”, chữ “t́nh” là ba.

Chữ “trung” th́ để phần cha,

            Chữ “hiếu” phần mẹ, đôi ta chữ “t́nh”.

 

Nhưng căn bản là sự liên kết này, ngoài t́nh yêu, c̣n được tôn vinhthành đạo, “đạo vợ chồng”, con đường chính đáng với những phép tắc, quy củmà con người phải tuân theo.

 

Xét ra trong đạo vợ chồng,

            Cùng nhau nương cậy để pḥng nắng mưa.

 

Đạo vợ chồng khó lắm, bạn ơi!

Chẳng d như ong bướm, đậu rồi lại bay.

            Đạo vợ chồng chẳng dễ đổi thay.

 

Đạo vợ chồng không phải cá tôm,

            Đang mua mớ nọ lại chồm mớ kia.

 

Dĩ nhiên không phải chỉ v́ trân quư chữ “nhân” mà người b́nh dân Việt mới yêu cha mẹ, vợ chồng, anh chị em. Trong bất cứ nền văn hoá nào người ta cũng có những t́nh yêu này. Nhưng thực thi t́nh yêu này như một “đạo lư” th́ có lẽ hiếm thấy. T́nh yêu cha mẹ được vinh thăng qua đạo “hiếu”. T́nh yêu vợ chồng được nâng lênmức“đạo vợ chồng”.

 

Mặt khác,t́nh yêu không chỉ được giới hạn trong phạm vi gia đ́nh mà c̣n giăng trải ra đến những người khác nữa. T́nh thương đối với tha nhân c̣n được người b́nh dân khuyến cáo là nên thương người như ta thương chính bản thân.

 

Thương người như thể thương thân.

 

u con người, mát con ta.

 

Yêu người mới được người yêu ta.

 

Thương người, người lại thương ta,

Ghét người, người lại hoá ra ghét ḿnh.

 

Đặc biệt là ngay cả đối với người giúp việc trong gia đ́nh, mà các nhà tư sản trung lưu có thói quen gọi là “đày tớ”, thường bị đối xử bất công, có khi tàn nhẫn,th́ người b́nh dân lại có một khuyến cáo rất nhân bản:

 

Kẻ ăn người ở trong nhà,

Sớm khuya công việc giúp ta nhọc nhằn.

Thương người đày đoạ chút thân,

Chớ nên ngược đăi, ḷng nhân mới là.

 

Một điểm nổi bật nữa là người b́nh dân đối kháng sự phân biệt phái tính trong t́nh yêu của cha mẹ đối với con cái. Trong một xă hội nặng về ảnh hưởng văn hoá Trung hoa như xă hội Việt Nam, người đàn ông, nói chung, chiếm hữu nhiều đặc quyền mang tính áp chế đối với phụ nữ. Trong số con cái th́ con trai thường được quư trọng hơn con gái, nhất là người con trai trưởng. Văn hoá dân dă phản đối quan điểm này.

 

Gái mà chi, trai mà chi,

            Sinh ra có nghĩa, có ngh́ là hơn.

 

1.2.          Sự kính trọng

 

Trong t́nh yêu, c̣n có sự kính trọng, nhất là kính trọng đối với cha mẹ.

 

Ai về tôi gửi buồng cau,

Buồng trước kính mẹ, buồng sau kính thầy.

 

Thờ th́ dễ, giữ lễ mới khó.

 

Khôn ngoan nhờ ấm ông cha,

Làm nên phải đoái tổ tông phụng thờ.

            Đạo làm con chớ hững hờ,

Phải đem hiếu kính mà thờ từ nghiêm.

 

Đi đâu anh hăy ghé qua nhà,

Trước thăm phụ mẫu, sau là thăm em.

 

Em th́ phải kính trọng anh, chị.

 

Chị em trên kính, dưới nhường

         Là nhà có phúc mọi đường yên vui.

 

Văn hoá, phong tục đ̣i hỏi đặc biệtphải kính trọng người lớn tuổi.

 

Cụ già như cha như mẹ, không nên coi rẻ coi thường.

 

Không kính lăo th́ chó nhai xương.

 

Yêu trẻ, trẻ đến nhà; kính già, già để tuổi cho.

 

nh lăo đắc thọ.

 

Giao tế xă hội c̣n đ̣i hỏi phải kính trọng mọi người, nói chung.

 

Quư ḿnh, đừng khinh người.

 

Trọng người, người lại trọng thân,

Khinh đi, khinh lại như lần trôn quan.

 

Tuy nhiên, kính trọng không có nghĩa là luồn cúi trước quyền lực áp bức, một hành động mà người b́nh dân cho là đáng khinh bỉ.

 

Vào luồn, ra cúi.

 

Đội trên, đạp dưới.

 

Cắm đầu rụt cổ, luồn cúi ca quyền.

 

1.3.          Phúc đức

 

“Nhân” c̣m bao gồm ư nghĩa giúp đỡ người khác, một hành động mà người b́nh dân thường gọi là “làm phước” hay “làm phúc” có nghĩa là giúp đỡ, đem lại sự tốt lành cho tha nhân.Và người làm phước như vậy được gọi là người có “đức”, tức người có phẩm hạnh, tác phong tốt đẹp, đáng làm gương mẫu cho người khác.

 

Hễ muốn ra con người tử tế,

Phải dễ dàng, chớ để ai hờn.

Làm ơn, ắt hẳn nên ơn,

Trời nào phụ kẻ có nhơn bao giờ.

 

Trước làm phúc, sau gặp lành.

 

Xui nhau làm phúc, không ai giục nhau đi kiện.

 

Dù tu đến cơi thiên thai,

Không bằng lượm một nhành gai giữa đường.

 

Cứu được một người, phúc đẳng hà sa.

 

Dẫu xây chín bậc phù đồ,

Không bằng làm phúc cứu cho một người.

 

Cứu một người dương gian bằng một vàn âm ti.

 

Một đ̣i hỏi thiết yếu đối với việc làm phước là cần giúp đỡ những người gặp phải hoàn cảnh hoạn nạn, khó khăn; như thế mới có ư nghĩa. Giúp những người ăn no, mặc đủ th́ hành động không mang ư nghĩa nâng đỡ mà lắm khi có thể chỉ thể hiện sự xu nịnh mà thôi.

 

Giúp người khi khó mới hay,

Nói chi bồ bịch những ngày ấm no.

 

Một miếng khi đói bằng một gói khi no.

 

Nhiều ít cũng là ơn nghĩa, miếng khi đói bằng gói khi no.

 

Thí một chén nước, phước chất bằng non.

 

Khó, giúp nhau mới thảo,

Giàu, trừ nợ không ơn.

 

Những người đói rách tả tơi,

Rộng ḷng đùm bọc những người sa cơ.

 

Nghèo với nghèo, giúp nhau lấy thảo; giàu mặc giàu, xu nịnh ai đâu.

 

Một sự khôn ngoan khác của người b́nh dân về hành động “làm phước” là giúp phương tiện tốt hơn là giúp của v́ “của” chỉ có hiệu lực nhất thời chứ phương tiện th́ có thể giúp người có cơ sở để tự lập được và có tương lai.

 

Giúp lời, không ai giúp của,

Giúp đũa, không ai giúp cơm.

 

Cho vàng không bằng trỏ đàng đi buôn.

 

Làm phước c̣n đ̣i hỏi là người làm phước không nên mong muốn người khác biết đến hành động tốt đẹp của ḿnh hay người được làm phước phải biết ơn hay trả ơn, mặc dù người chịu ơn có bổn phận phải ghi nhớ ơn đức ban phát cho ḿnh.

 

Làm lành muốn chúng biết danh,

Ấy là làm tiếng, phải lành ở mô!

 

      Thi ân bất cầu báo.

 

Làm phúc không cầu được phúc.

 

Làm ơn nên thoảng như không,

Chịu ơn nên tạc vào ḷng, chớ quên.

 

“Nhân” trong lănh vực “làm phúc” mang ư nghĩa hành động, và “đức” là hoa trái, là kết quả thu lượm được từ hành động này. Trong niềm tin về thuyết nhân quả rất phổ biến ở mọi tầng lớp trong xă hội Việt Nam, càng tích trữ nhiều “đức”càng mang lại nhiều kết quả tốt đẹp cho đời sống hiện tại của gia đ́nh cũng như cho những thế hệ con cháu trong tương lai. Tích trữ tiền của, vàng bạc không bằng tích trữ phúc đức.

 

Cha mẹ để của bằng non,

Không bằng để phúc cho con ở đời.

 

Đức trọng, quỷ thần kinh.

 

Tu thân tích đức.

 

Tích thiện phùng thiện, tích ác phùng ác.

 

Ṭng thiện như đăng, ṭng ác như băng.

 

Dĩ đức báo đức.

 

Người trồng cây hạnh người chơi,

Ta trồng cây đức để đời về sau.

 

Có tiền có hậu mới hay,

Có trồng cây đức mới dày nên nhân.

 

Trăm năm tạc một chữ đồng,

Kẻ vun cây đức, người trồng cây nhân.

 

Ai ơi! Đừng vội chớ lo,

Khăng khăng giữ lấy trượng phu cho bền,

Ai ơi! Giữ lấy đạo hiền,

Trồng cây lấy đức, xây nền lấy nhân.

 

Ai ơi cứ ở cho lành,

Tu nhơn tích đức để dành về sau.

 

1.4.          Hiền lành

 

Hiền lành là một thành tố khác của “nhân”. Một người có nhân đạo th́ không thể độc ác. Hiền lành là căn tính của nhân. Người có “nhân” tất hiền lành. Tuy nhiên, một người hiền lành không hẳn là một người có nhân đạo, nghĩa là một người hiền lành không hẳn là một người đầy ắp t́nh yêu, một người luôn luôn kính trọng người khác, một người sẵn sàng làm phước, hay luôn luôn kiên tŕ, cần mẫn học tập. Cũng như đức tính hiền lành, mỗi thành tố vừa nêutrên, biệt lập, cũng sẽ không làm nên “nhân”. Nhưng hiền lành, một thành tố của “nhân”, là một đức tính của con người “nhân đạo” và đức tính này có thể luyện tập được, nên người b́nh dân, qua kinh nghiệm sống, thường khuyên răn con người phải hiền lành và từ đức tính hiền lành có thể học hỏi để thủ đắc những đức tính khác của “nhân”.

 

Ở hiền th́ lại gp lành,

Những người nhân đức trời dành phúc cho.

 

Cha mẹ hiền lành để phúc cho con.

 

Cây xanh th́ lá cũng xanh,

Cha mẹ hiền lành để đức cho con.

 

Khuyên anh ăn ở cho hiền,

Chớ lo muộn v, ch phiền muộn con.

 

Khuyên anh ăn ở cho lành,

Kiếp này chưa gặp, để dành kiếp sau.

 

Ai ơi! Cứ ở cho lành,

Tu nhân tích đức, để dành về sau.

 

Cây xanh th́ lá cũng xanh,

Cha mẹ hiền lành để đức cho con.

 

1.5.          Khoan dung

 

Đạo nhân c̣n đ̣i hỏi sự khoan dung, độ lượng. Một người có nhân đạo luôn luôn sẵn sàng tha thứ hoặc không để ư đến lỗi lầm của người khác, không xoi mói, không xét nét vụn vặt. Đức tính khoan dung, độ lượng là điều kiện thiết yếu của sự hoà thuận giữa cha mẹ với con cái, giữa vợ với chồng, và giữa người với người, dù cho có khác biệt về quan điểm.

 

Có dung kẻ dưới mới là lượng trên.

 

Người trên lượng cả bao dung,

Khiến cho bề dưới đem ḷng kính yêu.

 

Ăn cơm mới không nên nói chuyện cũ.

 

Chín bỏ làm mười.

 

Yêu nhau, chín bỏ làm mười.

 

Ba vuông sánh với bảy tṛn.

 

Nhất sự thuận, vạn sự lành.

 

Dĩ hoà vi quư.

 

Trên thuận, dưới hoà.

 

Gia đ́nh trên thuận, dưới hoà,

Quư hơn tiền của, ngọc ngà, muôn xe.

 

1.6.          Cần mẫn

 

Sự cần mẫn trong Khổng giáo chú trọng đến sự kiên tŕ trong học tập, luôn luôn miệt mài t́m hiểu để trau dồi kiến thức và đạo đức. Đối với người dân nông thôn, v́ đời sống đơn giản, chất phát, sự cần mẫn tập trung nhiều nhất vào việc canh tác, phương tiện sinh sống duy nhất của họ. Do đó, họ rất trân quư đức tính cần cù và kiên tŕ. Không những họ kiên tŕ trong công việc đồng áng mà c̣n kiên tŕ cả trong t́nh yêu đôi lứa.

 

Trăm năm ai chớ bỏ ai,

Chỉ thêu nên gấm, sắt mài nên kim.

 

Yêu em không phải em gịn,

Yêu em chất phác, việc làm siêng năng.

 

Rủ nhau đi cấy đi cày,

Bây giờ khó nhọc, có ngày phong lưu.

Trên đồng cạn, dưới đồng sâu,

Chồng cày, vợ cấy, con trâu đi bừa.

 

Anh ơi! Cố chí canh nông,

Chín phần, ta cũng dự trong tám phần.

Hay ǵ để ruộng mà ngăn,

Làm ruộng lấy lúa, chăn tằm lấy tơ.

Tằm có lứa, ruộng có mùa,

Chăm làm, Trời cũng đền bù có khi…

 

Nghé ơi, ta bảo nghé này,

Nghé ăn cho béo, nghé cày cho sâu.

Ở đời khôn khéo chi đâu,

Chẳng qua cũng chỉ hơn nhau chữ cần.

 

Canh mt chửa nằm, canh năm đă dậy.

 

Đầu tắt, mặt tối.

 

Đại phú do thiên, tiểu phú do cần,

Thức khuya, dậy sớm, tảo tần cho quen.

 

Chúng ta vừa duyệt qua ư nghĩa của từ “nhân” trong quan điểm của người b́nh dân như được thể hiện trong lối sống hằng ngày của họ. Bây giờ chúng ta hăy t́m xem người b́nh dân hiểu từ “nghĩa” như thế nào.

 

2.     Ư nghĩa của từ “nghĩa” trong văn học dân gian

 

Để có cơ sở đối chiếu quan điểm của người dân chất phát ở vùng thôn quê với quan điểm hàn lâm, người viết xin nhắc lại định nghĩa của từ “nghĩa” rút tỉa từ các từ điển như đă dẫn chứng ở phần trên: “nghĩa” bao gồm ư niệm lẽ phải, đạo lư, công bằng, và bổn phận.”

 

“Lẽ phải, đạo lư, công bằng, và bổn phận” là những từ trừu tượng có thể được cắt nghĩa khác nhau, và tuỳ bối cảnh văn hoá, có thể có ư nghĩa không những khác nhau mà c̣n có thể đối nghịch nhau nữa. Trong xă hội truyền thống Việt, bổn phận của một người vợ là phải vâng lời, phục vụ và tuân phục chồng, như thế mới là người phụ nữ có đạo lư. Trong xă hội tân tiến ngày nay, yêu cầu này là một yêu cầu phản nhân quyền, mang tính cách kỳ thị phái tính, đi ngược với lẽ phải, và nếu áp đặt sẽ bị xem như là vi phạm pháp luật. Một thí dụ khác là tập tục ăn thịt người thân vừa mới mất của một số bộ lạc ở châu Phi. Đối với xă hội văn ḿnh tân tiến, th́ đây là một hành động man rợ. Nhưng đối với quan điểm của những người thuộc các bộ lạc này th́ hành động ăn thịt người thân khi mới mất là một hành động biểu lộ sự đau buồn, thương tiếc giốngnhư nghi thức “để tang”, vàmang ư nghĩa siêu nhiên hướng dẫn linh hồn của người đă khuất trở về trong thân xác của thế hệ con cháu. (Wikipedia, Cannibalism).

 

Như vậy từ “nghĩa” thực sự có ư nghĩa ǵ trong quan điểm của người b́nh dân Việt Nam.

 

2.1.          “Nghĩa” đồng nghĩa với t́nh yêu

 

Trong ca dao, tục ngữ, người b́nh dân dùng từ “nghĩa” , trong một số trường hợp, đồng nghĩa với từ “nhân” trong ư nghĩa t́nh yêu đôi lứa:

 

Bạc t́nh chi lắm hỡi chim,

Bỏ nhành khô héo, đi t́m rừng xanh.

Bạn ham nơi kẻ dỗ người dành,

Cho nên bạn lại bỏ đành duyên ta.

Cầm dao cắt đứt ruột ra,

            Ruột đau cho mấy không bằng xa nghĩa chàng.

 

Sông cạn, biển cạn, lời nguyền không cạn,

Núi lỡ ṃn, nghĩa bạn không quên.

Đường ṃn sáng xuống chiều lên,

Dặn ai hăy nhớ đừng quên nghĩa t́nh.

 

Ra về nhớ nghĩa em không?

Hay thuận buồm, xuôi gió, biệt mông xa chừng!

           

Thương nhau bi cỏ cũng ngồi,

Đám tranh cũng lội, rừng chồi cũng băng.

Nguyện cùng dưới nước trên trăng,

Một trăm chốn cũ không bằng chỗ xưa.

Gan khô, ruột héo như dưa,

Chàng đà bạc nghĩa, thiếp chưa dứt t́nh.

 

            Đêm năm canh nghe con dế thốt,

            Ngày sáu khắc, lần đốt ngón tay,

            Hỡi ai! Duyên cớ ai bày!

Duyên trăm năm lại bỏ, nghĩa một ngày lại theo!

 

Thang nào cao bằng thang danh vọng,

Nghĩa mô trọng bằng nghĩa chồng con,

Trăm năm nước chảy đá ṃn,

Xa nhau ngàn dặm, dạ c̣n nhớ thương.

 

Hết dầu, đèn cháy tới tim,

Một ngày gá nghĩa cũng niềm phu thê.

 

Trượng phu anh xử nghĩa vuông tṛn,

Ngàn năm lưu lạc, dạ c̣n thương anh.

 

2.2.          “Nghĩa” cũng đồng nghĩa với “nhân nghĩa”

 

Ư nghĩa chính của từ “nhân” là t́nh yêu, là ḷng thương người. Trong lúc đó người b́nh dân cũng dùng từ “nghĩa” với ư nghĩa t́nh yêu, nhất là t́nh yêu đôi lứa. Do đó, từ “nhân nghĩa” hay “nhơn nghĩa”, hay “nhân ngăi” cũng thường được dùng chung với nhau như một từ tổng hợp để chỉ t́nh yêu, nhất là t́nh yêu đôi lứa.

 

Khi em chưa có chồng, anh nỏ dốc ḷng gắn bó,

Giờ em có chồng rồi, anh đón ngơ trao thư.

Ngăi nhân nhân ngăi chi giừ!

Gái có chồng như đạo bùa trừ đeo tay.

 

Có quán, em phụ cây đa,

Ba năm quán đổ, cây đa hăy c̣n.

Có mực, em t́nh phụ son,

Có kẻ đẹp ḍn, em phụ nhơn duyên.

Có bạc, em t́nh phụ tiền,

Có nhân nghĩa mới quên người t́nh xưa!

 

2.3.          “Nghĩa” có nghĩa là “đồng cam cộng khổ”

 

Trong liên hệ vợ chồng, “nghĩa” bao gồm ư nghĩa luôn luôn khắn khít, gắn bó với nhau để ngọt bùi cùng hưởng, khổ cực cùng chịu.

 

Đôi ta là nghĩa tào khang,

Xuống khe bắt ốc, lên ngàn hái rau.

 

Đêm hè gió mát trăng thanh,

Em ngi chẻ lạt cho anh chắp thừng.

Lạt chẳng mỏng sao thừng được tốt,

Duyên đôi ta đă trót cùng nhau.

 

Anh đi ghe ri chín chèo,

Bởi anh thua bạc nên nghèo nợ treo.

_Nợ treo th́ mặc nợ treo,

Em bán bánh bèo trả nợ cho anh.

 

Thuyền chẳng giậm th́ thuyền chẳng đi,

Giậm ra ván nát, thuyền th́ long đanh.

Đôi ta cố sức lên ghềnh,

Em ra đứng mũi để anh chịu sào.

 

Cỏ mọc bờ giếng cheo leo,

Tay vịn chân trèo, hái trái nuôi nhau

 

Cỏ mọc bờ giếng cheo leo,

m chung có bậu, hiểm nghèo có qua.

 

Chiếc thuyền nho nhỏ, ngọn cỏ đ́u hiu,

Nay nước thuỷ triều, mại lại nước rươi.

Sông sâu sóng cả, em ơi!

Chờ cho sóng lặng, buồm xuôi, ta xuôi cùng.

Trót đem nhau vào kiếp bnh bồng,

        Xuống ghềnh, lên thác, quyết một ḷng cho ngoan.

 

2.4.    “Nghĩa” bao gồm ư nghĩa “biết ơn” và “t́m cách đền ơn”

 

Trước tiên là sự biết ơn và đền ơn công lao của cha mẹ sinh thành, nuôi dưỡng, và dạy dỗ.

 

Công cha như núi Thái sơn,

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.

 

Mẹ cha trượng[trọng]quá ngọc vàng,

Đền bồi sao xiết, muôn vàn công ơn.

 

Đội ơn chín chữ cù lao3,

Sinh thành kể mấy non cao cho bằng.

 

Có cha mẹ mới có ḿnh,

sao cho xứng chữ t́nh làm con.

 

Ngó lên ngọn núi Ba Non,

Công cha, nghĩa mẹ, làm con phải đền.

 

Dẫu nên cũng bởi mẹ cha,

Dẫu không, cũng nhớ cây đa, bến đ̣.

 

Nhớ ơn chín tháng cưu mang,

Sanh thành dưỡng dc nhc nhằn biết bao.

 

Công cha, nghĩa mẹ.

Sớm thăm, tối viếng, mới đành dạ con.

Vẳng nghe chim vịt kêu chiều,

 

   Lấy chi đền ngăi mẹ chừ,

   Cưu mang chín tháng vi dư mười ngày.

 

   Thương thay chín chữ cù lao3,

   Tam niên nhũ bộ, biết bao nhiêu t́nh.

 

   Lên cao mới biết non cao,

   Nuôi con mới biết công lao mẫu từ.

 

Trứng rồng lại nở ra rồng,

Hạt thông lại nở cây thông rườm rà.

Có cha mẹ mới có ta,

Làm nên thời bởi mẹ cha vun trồng.

 

            Áo mẹ, cơm cha.

 

            C̣n cha gót đỏ như son,

            Một mai cha chết, gót con như ch́.

 

            Cha sinh, mẹ dưỡng.

 

            Cha sinh không tày mẹ dưỡng.

 

            Có nuôi con mới biết ḷng cha mẹ.

 

            Ơn cha là ba ngàn bảy, nghĩa mẹ là bảy ngàn ba.

           

Công cha, nghĩa mẹ cao vời,

Nhọc nhằn chẳng quản suốt đời v́ ta.

Nên người con phải xót xa,

Đáp đền nghĩa nặng như là trời cao.

 

Dạy con, con nhớ lấy lời,

Trọng cha, kính mẹ, suốt đời chớ quên.

Ba năm bú mớm con thơ,

Kể công cha mẹ biết cơ ngần nào.

Dạy rằng chín chữ cù lao3,

Bể sâu không ví, trời cao không b́.

 

Biển Đông c̣n lúc đầy vơi,

Chớ ḷng cha mẹ suốt đời tràn dâng.

 

Chim trời ai dễ đếm lông,

Nuôi con ai dễ kể công tháng ngày.

 

Trải bao gian khổ không sờn,

Muôn đời con vn nhớ ơn mẹ hiền.

 

Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa,

Miệng nhai cơm búng, lưỡi lừa cá xương.

 

Thuyền không bánh lái thuyền quày,

Con không cha mẹ, ai bày con nên.

 

Ru hời, ru hỡi, ru hời,

Công cha như núi ngất trời,

Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông.

Núi cao biển rộng mênh mông,

Cù lao3 chín chữ ghi ḷng con ơi!

 

Ân cha nặng lắm, cha ơi!

Nghĩa mẹ bằng trời, chín tháng cưu mang.

 

Công cha trọng lắm, anh ơi!

Nghĩa mẹ bằng trời, mang nặng đẻ đau.

 

Ân cha, nghĩa mẹ chưa đền,

Bậu mong ôm gối, cuốn mền theo ai?

 

Ai về tôi gửi buồng cau,

Buồng trước kính mẹ, buồng sau kính thầy.

Ai về tôi gửi đôi giày,

Pḥng khi mưa gió để thầy mẹ đi.

 

Chỗ ướt mẹ nằm, ráo xê con li.

 

Con có cha như nhà có nóc, con có mẹ như măng ấp bẹ.

 

Con không cha như nhà không nóc,

Con không mẹ như ṇng nọc đứt đuôi.

 

Con mất cha như cây mất cành.

 

Con mất cha như gà mất tổ.

 

Cơm mẹ th́ ngon, cơm con th́ đắng.

 

Cơm nặng, áo dày.

 

Nuôi con mới biết ḷng mẹ cha.

 

Ơn cha như biển, nghĩa mẹ như trời,

Thương mừng ghét sợ, không dám trao lời thở than.

 

Nước mắt chảy xuôi.

Mẹ nuôi con bấy lâu rồi,

Nuôi con cho đến thành người mới nghe!

 

Mẹ nuôi con, biển hồ lai láng,

Con nuôi mẹ, kể tháng, kể ngày.

 

Nuôi con mới biết sự t́nh,

Thảm thương cha mẹ nuôi ḿnh khi xưa.

 

Miệng ru, mắt nhỏ hai hàng,

Nuôi con càng lớn, mẹ càng thêm lo.

 

m cha, áo mẹ ăn chơi,

Bưng bát cơm người, đổ bát mồ hôi.

 

Mất mẹ, mất cha, thật là khó kiếm,

Chớ đạo vợ chồng chẳng thiếu ǵ nơi.

 

Ơn cha, nghĩa mẹ chưa đền,

Lẽ nào ôm gối, cuốn mền theo anh.

 

Ơn cha ba năm cúc dục,

Nghĩa mẹ chín tháng cưu mang.

Ơn cha đền bạc, nghĩa mẹ đền vàng,

Em chưa đền nổi, huống chi chàng người dưng.

 

Công cha, đức mẹ cao dày,

Cưu mang trứng nước những ngày ngây thơ.

Nuôi con khó nhọc đến giờ,

Trưởng thành, con phải biết thờ hai thân.

Thức khuya, dậy sớm cho cần,

Quạt nồng, ấp lạnh, giữ phần đạo con.

 

Chim c̣n mến cội, mến cành,

Anh đây cũng biết nghĩa sanh thành công lao.

 

Ra công báo đáp ít nhiều phận con.

 

Thà tôi bận rách, bận rưới

Để cho cha mẹ tôi bận lành.

Cám thương cha mẹ sinh thành ra tôi.

Bao giờ cá lư hoá long,

Đền ơn cha mẹ ẵm bồng trên tay.

 

Một mai con cá hoá rồng,

Đền ơn cha mẹ bơ công sinh thành.

 

Công danh hai chữ tờ mờ,

Lấy ǵ khuya sớm phụng thờ tổ tiên.

Khôn ngoan nhờ đức cha ông,

Làm nên, phải đoái tổ tông phụng thờ.

 

Công ơn thầy mẹ, em không đền được,

Giao cho anh đền thế,

Ra Thanh bổ quế,

Vào Nghệ bổ sâm,

Lên non ngậm ngăi t́m trầm,

Đền công ơn phụ mẫu đă bao tâm sinh thành.

 

Khuyên ai gắn bó báo đền công tŕnh thầy mẹ,

Ân nặng nhường sông, nghĩa chất non cao.

Ơn cúc dục cù lao3,

Sinh thành lo sợ biết bao.

Lo cơm bữa nhường nao,

Ẵm bồng ra vào.

Nâng niu bú mớm đêm ngày xem tày vàng ngọc.

Hay chạy hay đi, lúc nắng, lúc mưa.

 

“Nghĩa” cũng c̣n bao gồm ư nghĩa của “hiếu”. Hay nói cách khác “hiếu đạo” là hành động chứng tỏ sự biết ơn và t́m cách trả ơn cha mẹ.

 

Trời thu vừa gặp tiết lành,

Muôn dân yên khoẻ, thái b́nh âu ca.

Muốn cho yên nước, yên nhà,

Một là đắc hiếu, hai là đắc trung.

Trong bốn nghiệp, ra công gắng sức,

Đường nghĩa phương ta phải khuyên con.

 

Lắng tai nghe mẹ giăi bày,

Cha sinh mẹ dưỡng sánh tày bể Đông.

Lấy ǵ trả nghĩa, đền công,

Ở sao cho xứng tấm ḷng mẹ cha.

Nuôi con tươi tốt như hoa,

Pḥng khi cha già, mẹ yếu, cậy con.

Bữa ăn không biết mùi ngon,

Đắng cay mẹ chịu v́ con đêm ngày.

Cha mẹ mong tháng mong ngày,

Nặng nề chín tháng mười ngày cưu mang.

Công cha xiết kể bằng ngàn,

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.

Cha mẹ một tuổi một già,

Cù lao dưỡng dục con mà dám quên.

Mẹ cha nuôi nấng dưỡng sinh,

Bù tŕ khó nhọc sinh thành ra con.

Sớm khuya định tỉnh thần hôn,

Mong cho con chóng lớn khôn kịp người.

Mẹ cha vất vả mấy mươi,

Cái giường, cái chiếu, cái nôi con nằm.

Vui khi con ngủ, con ăn,

Buồn khi khó ở, nhọc nhằn không yên.

Chốn ráo con nằm đă yên,

Cha mẹ thắp đèn, thức giấc thâu đêm.

Công cha, nghĩa mẹ đừng quên,

Con nên báo đáp trả đền hẳn hoi.

Dù cho vật đổi sao dời,

Có biết công cha mẹ mới phải người hiếu trung.

 

Nuôi con cho được vuông tṛn,

Mẹ thầy dầu dăi, xương ṃn gối long.

Con ơi! Cho trọn hiếu trung,

Thảo ngay một dạ, kẻo luống công mẹ thầy!

 

Em dn anh nhân nghĩa ở trọn niềm,

Giữ câu hiếu hạnh, trăm năm, em cũng chờ.

 

Đói ḷng ăn bát cháo môn,

Để cơm nuôi mẹ cho tṛn hiếu trung.

 

Chữ Trung, chữ Hiếu, chữ Hoà,

Hỏi trong ba chữ, thờ cha chữ nào?

-Chữ Trung th́ để thờ cha,

Chữ Hiếu thờ mẹ, chữ Hoà thờ anh.

 

Chết ba năm, sống lại một giờ,

Để coi người nghĩa phụng thờ ra sao

_Thờ chàng đĩa muối, đĩa rau,

Thờ cha cúng mẹ mâm cao, cỗ đầy.

 

Ơn hoài thai như biển,

Ngăi dưỡng dục tợ sông.

Em nguyền ở vậy pḥng không,

Lo đàng cha mẹ cho hết ḷng phận con.

 

Ngày đêm em may vá kiếm tiền,

Trước nuôi cha mẹ, sau tuyền đạo con.

 

Ai vô Quảng Nam cho tôi gửi mua đôi ba lượng quế,

Ai ra ngoài Nghệ cho tôi mua tám chín lượng sâm,

Đem về nuôi dưỡng phụ thân,

Hai ta đền đáp công ơn sinh thành.

 

_Cha mẹ, tóc bạc da mồi,

Ơn thâm em đền bồi không phỉ

Nên em giăi thân hèn, kim chỉ nuôi thân.

_Ơn cha rộng thinh thinh như biển,

Nghĩa mẹ sâu thăm thẳm tợ sông.

Thương cho thân em là gái chưa chồng,

Mà lắm điều cực nhọc, năo ḷng thế ni.

_Công sanh dục bằng công tạo hoá,

Có cha có mẹ mới có chồng.

Em nhớ khi d́u dắt ẵm bồng

Cho nên ngày nay, dẫu thiên lao vạn khổ, em cũng bằng ḷng chẳng than.

 

Công sanh dục bằng công Tạo hoá,

Có cha mẹ mới có vợ chồng.

Em nhớ khi d́u dắt ẵm bồng,

Bớ anh ơi!

Nay mà em lao khổ năo nùng không than.

 

Chàng ơi! Ơn thày ba năm cúc dục,

Nghĩa mẹ chín tháng cù lao3.

Ai đền cho thiếp mà nhủ thiếp trao ân t́nh.

 

Đói ḷng ăn hột chà là,

Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng.

n non mới biết non cao,

Nuôi con mới biết công lao mẫu từ.

 

Ngày nào em bé cỏn con,

Bây giờ em đă lớn khôn thế này.

m cha, áo mẹ, công thầy,

Nghĩ sao cho bơ những ngày ước ao.

 

Trách ai đặng cá quên nơm,

Đặng chim bẻ ná, quên ơn sinh thành.

Lo đêm rồi lại lo ngày,

Ở sao hiếu thảo cho tày phận con.

           

Khó nghèo củi núi, rau non,

Nuôi cha nuôi mẹ cho tṛn nghĩa con.

 

Quyết ḷng lập miếu chạm rồng,

Đền ơn phụ mẫu ẳm bồng ngày xưa.

 

Con người có tổ có tông,

Như cây có cội, như sông có nguồn.

 

Cây có cội mới nẩy nhành, xanh ngọn.

Nước có nguồn mới biển rộng, sông sâu.

 

Lá rụng về cội.

 

Nước chảy về nguồn, lá rụng về cội.

 

Cây có cội, nước có nguồn.

 

            Công danh hai chữ tờ mờ,

            Lấy ǵ khuya sớm phụng thờ tổ tiên.

            Khôn ngoan nhờ đức cha ông,

            Làm nên, phải đoái tổ tông phụng thờ.

            Nghĩa mẹ chín tháng cưu mang.

            Bên ướt mẹ nằm, bên ráo con lăn.

            Biết lấy chi đền nghĩa khó khăn,

            Thôi th́ hai đứa ḿnh lên non gánh đá xây lăng phụng thờ.

 

Lên chùa thấy Phật muốn tu,

Về nhà thấy mẹ công phu chưa đền.

Ngó lên trên trời, trời cao lồng lộng,

Ngó xuống đất, đất rộng mênh mông.

Biết răng chừ cá gáy hoá rồng,

Đền ơn thầy mẹ ẵm bồng ngày xưa.

 

Công cha như núi Thái Sơn,

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.

Một ḷng thờ mẹ, kính cha.

Cho tṛn chữ hiếu mới là đạo con.

 

Cha sinh mẹ dưỡng ra con,

Cũng như trời đất nước non không cùng.

Vẫn là một khí huyết chung,

Chia riêng mày mặt trong ḷng sinh ra.

Bào thai chín tháng mang ta,

Kiêng khem tật bệnh ai hoà chịu chung.

Vượt bể Đông có bè có bạn,

Mẹ sinh ta vượt cạn một ḿnh.

Sinh ta mát mẻ yên lành,

Từ nay mẹ mới nhẹ ḿnh không lo.

Chốn lạnh ướt để cho mẹ ngủ,

Nơi ấm êm, mẹ ủ con nằm.

Năm canh con khóc cả năm,

Ôm con mẹ chịu khổ tâm lo phiền.

Khi con ốm sốt chẳng yên,

Con phiền có một, mẹ phiền bằng hai.

Ngọn đèn chong bóng canh dài,

Nghĩ thua, nghĩ được có ai ngỏ cùng.

Con rày đă yên lành mát mẻ,

Mẹ mới ḷng vui vẻ không lo.

Dành riêng quà bánh nhường cho,

Sắm riêng quần áo mới đồ chiều con.

Trông con nằm ngủ, ăn ngon,

Sợ con thất ư, lại c̣n hờn lâu.

Hai ba tuổi độ hầu học nói,

Tập dạy cho thưa nói dần dần.

Đến chừng biết mặc áo quần,

Nuôi thầy dạy học, tập văn tập bài.

Kể với ai cửa nhà nghèo đói,

Trông cho con theo dơi người ta.

Đến ngày con bước đi ra,

Mẹ cha biết mấy thịt da hao ṃn.

Đến khi con mười lăm, mười tám,

Lấy vợ cho, lại sắm cửa nhà.

Sinh ta rồi lại nuôi ta,

Cũng như Trời Đất sinh ra giống người.

 

Làm người trước liệu hiếu thân,

Cảm ơn cha mẹ ân cần nuôi con.

Trăm năm mấy buổi thần hôn,

Một mai mấy buổi liệu đường kính lên.

Sao cho trọn chữ tri niên,

Sao cho trọn chữ chung thiên với người.

Kể từ mẹ mới thụ thai,

Biết bao khí huyết mẹ bù cho con.

Đến ngày h́nh thể vẹn tṛn,

Ví như vượt biển trèo non nặng nề.

Kiêng ăn, kiêng ngủ, ê chề,

Đă e chín tháng, c̣n e mười ngày.

Kể từ hoa nở liền tay,

Bao giờ mẹ đó, con đây, mới mừng.

Ḷng yêu con mấy cho bằng,

Nâng chừng như trứng, hứng chng hứng hoa.

Phải con hay khóc, hay la,

Ban đêm quên ngủ, ngày đà quên ăn.

Tháng hè, đưa vơng liền chân,

Tháng đông ướt áo, dậy trần quản chi.

Đầy năm, biết đứng biết đi,

Dắt tay từng bước pḥng khi lỡ làng.

Miếng ngon, những nhịn cùng nhường,

Ba năm bú mớm, mẹ gầy dường xác ve.

Nghĩ đà ơn mẹ nhiều bề,

Ḱa như dạy dỗ lại về ơn cha.

 

Trông th́ ṿi vọi, vỏ có ruột không.

Nghèo nghư em đây, biết ơn nghĩa vợ chồng,

Đổ mồ hôi, em quạt; ngọn gió lồng, em che.

Ruột cắt ruột sao đành.

Lời thề nước biếc non xanh,

sao cho trọn đạo sinh thành mi nên.

 

Giàu như nậu, sáng cơm chiều cá,

Nghèo như em sáng rỗ rau má, chiều tră cua đồng.

Ơn cha không bơ, nghĩa chồng không quên.

 

m con phi nghĩ trước sau,

Công cha, nghĩa mẹ lo âu báo đền.

Nhớ ơn cúc dục3, sanh thiềng[thành],

i cao bể rộng, biết đền thế nao?

Ngẫm ngùi chín chữ cù lao3!

Nỗi niềm báo đáp biết bao cho va.

Ngọt bùi rượu sớm trà trưa,

Nóng toan qut mát, lạnh ngừa sưởi than.

Mai hôm hầu hạ dưới màn,

Hết ḷng phụng dưỡng cho toàn đạo con.

 

Công cha ba năm sinh thành tạo hoá,

Nghĩa mẹ chín tháng cực khổ cưu mang.

Hai đứa ḿnh lấy chi đền nghĩa báo ân,

Lên non gánh đá, xuống xây lăng phụng thờ.

 

Ngoài việc nhớ ơn cha mẹ, nhớ ơn thầy là một điểm đặc thù của xă hội truyền thống Việt Nam. Điều này không có ǵ đáng ngạc nhiên v́ sự giao tiếp giữa thầy và tṛ trong xă hội cổ học rất mật thiết như t́nh cha con. Trong hầu hết các trường hợp, học tṛ đến học ở nhà thầy, giúp đỡ quét dọn trong nhà thầy.Và giáo huấn không phải chỉ giới hạn trong văn chương, chữ nghĩa mà c̣n bao gồm cả luân lư, đạo đức để môn sinh trở thành người đạo đức toàn vẹn có thể gánh vác trách nhiệm xă hội. Luân lư, đạo đức là then chốt của nền cổ học: “Tiên học lễ, hậu học văn”. Do đó, vị trí thứ bậc của vai tṛ người thầy trong xă hội cổ học rất cao: “Quân, sư, phụ”. Trên hết là vua, thứ đến là ông thầy, và người cha đứng ở vị thế thứ ba. Sự tôn trọng thầy đến như thế cũng có căn do hữu lư ở điểm xă hội truyền thống cổ gồm 90% là nông dân, cho nên sự giáo huấn con em thành người đạo đức, tài năng gần như hoàn toàn là trách nhiệm của ông thầy. Truyền thống trọng thầy này vẫn được tiếp tục cho đếnquá tiền bán thế kỷ thứ 20 mặc dù ở tiền bán thế kỷ 20, chương tŕnh giáo dục đặt nặng kiến thức nhân văn và khoa học hơn là luân lư, đạo đức. Tuy nhiên chương tŕnh giáo khoa vẫn có phần “luân lư, đạo đức” ở bậc tiểu học và “công dân giáo dục” ở bậc trung học. Nói chung, phụ huynh và học sinh vẫn quư trọng thầy cô và mặc nhiên cũng mong đợi thầy cô có tác phong đạo đức, làm gương mẫu cho con em.

 

m cha, áo mẹ, chữ thầy,

Nghĩ sao cho bơ những ngày ước mong.

 

Con ơi ghi nhớ điều này,

Công cha, nghĩa mẹ, công thầy chớ quên.

 

Gươm vàng rớt xuống hồ Tây,

ng cha cũng trọng, nghĩa thầy cũng sâu.

 

Mấy ai là kẻ không thầy,

Thế gian thường nói, đố mầy làm nên.

 

Dốt kia th́ phải cậy thầy,

Vụng kia cậy thợ th́ mầy làm nên.

 

Không thầy, đố mầy làm nên.

 

Một chữ nên thầy.

 

Một chữ nên thầy, một ngày nên nghĩa.

 

Nhất tự vi sư, bán tự vi sư.

 

Mẹ cha công đức sinh thành,

Ra trường thày dạy học hành cho hay.

Muốn khôn th́ phải có thầy,

Không thầy dạy dỗ, đố mày làm nên.

Mười năm luyện tập sách đèn,

Công danh gặp bước chớ quên ơn thầy,

Yêu kính thầy, mới làm thầy,

Những phường bội bạc, sau này ra chi!

 

Muốn sang th́ bắc cầu kiều,

Muốn con hay chữ, phải yêu lấy thầy.

 

Có trọng thầy mới được làm thầy.

 

Có thờ thầy mới làm được thầy.

 

Không thầy, không sách, quỷ thần không trách được.

 

Mồng một tết cha, mồng ba tết thầy.

 

Bồng bồng mẹ bế con sang,

Đ̣ dọc quan cấm, đ̣ ngang không chèo.

Muốn sang th́ bắc cầu kiều,

Muốn con hay chữ, phải yêu mến thầy.

Có thờ thầy mới được làm thầy.

 

            Ăn quả nhớ kẻ trồng cây,

            Có danh, có vọng, nhớ thầy khi xưa.

 

Biết ơn và t́m cách trả ơn là một đức tính không những chỉ được áp dụng cho cha mẹ, cho thầy cô mà c̣n được áp dụng với tất cả những ai đă làm ơn cho ḿnh.

 

Người b́nh dân đặt nặng vấn đề biết ơn và trả ơn. Họ thường nhắc nhở đến vấn đề “ơn nghĩa”. Và biết ơn có nghĩa là phải t́m cách đền ơn, và của đền đáp công ơn nên quư giá hơn là ơn nghĩa ḿnh đă nhận được.

 

   Ơn ai mt chút ch quên,

   Oán ai mt chút để bên cnh ḷng.

 

   Ăn cám, trả vàng.

 

   Ăn đấu, trả bồ.

 

   Ăn mận, trả đào.

 

   Vay một, trả mười.

 

   Ăn tấm, trả rặt [gạo nguyên hột].

 

   Vay chín trả mười,

   Ḥng khi thiếu thốn có người cho vay.

 

   Của một đồng, công một nén. (1 đồng cân=1/10 lạng; 1 nén= 10 lạng)

 

   Ăn qu nhớ kẻ trồng cây,

   Ăn khoai nhớ kẻ cho dây mà trồng.

 

   Ăn quả nhớ kẻ trồng cây,

   Ăn gạo, nhớ kẻ đâm, xay, giần, sàng.

 

   Ăn quả nhớ kẻ trồng cây,

   Nào ai vun quén cho mầy mầy ăn.

 

   Ăn quả nhớ kẻ trồng cây,

   Có bát cơm đầy, nhớ đến nhà nông.

   Đường đi cách bến, cách sông,

   Muốn qua ḍng nước, nhớ ông lái đ̣.

 

   Ăn bát cơm dẻo, nhớ nẻo đường đi.

 

   Ân thâm, nghĩa trọng.

 

   Vay nên ơn, trả nên nghĩa.

 

   Ơn kia nặng biết mấy cân,

   Mênh mông trời bể, mấy tầng cao sâu!

 

   Muốn ăn quả chín, nhớ người trồng cây.

 

   Uống nước, nhớ kẻ đào giếng.

 

   Uống nước sông, nhớ mạch suối.

 

   Uống nước nhớ nguồn.

 

   Nhớ ơn gầy dựng xưa kia,

   Núi công bể đức, đầm đ́a móc sương.

 

   Có ơn phải sợ, có nợ phải trả.

 

   Ân trả, nghĩa đền.

 

   Ân báo, nghĩa đền.

 

   Ân đền, oán trả.

 

   Muốn ăn quả chín, nhớ ơn người trồng.

 

   Ăn cây nào, rào cây ấy.

 

Ăn của Bụt, thắp hương giả Bụt.

 

            Ăn của người, vâng hộ người.

 

   Uống nước dễ quên người đào mạch.

 

   Uống nước, nhớ kẻ đào giếng.

 

   Uống nước sông, nhớ ngọn nguồn.

 

   Ăn qu, nhớ kẻ trồng cây; uống nước sông, nhớ mạch suối.

 

   Ăn quả, phải vun cây.

 

   Ăn táo, phải rào cây táo.

 

2.5.          “Nghĩa” c̣n bao gồm ư nghĩa “thuỷ chung”

 

“Nghĩa” hay “nhân nghĩa” hay “t́nh nghĩa” với sự chú trọng vào từ “nghĩa” đ̣i hỏi sự thuỷ chung. Nói cách khác, thuỷ chung là hệ luận của nhân nghĩa. Và “nghĩa” đă trở thành đạo: “đạo nghĩa”:

 

Chèo ghe vượt sóng qua sông,

            Đạo nghĩa vợ chồng nặng lắm, ai ơi!

 

Đạo lư đă được quần chúng chấp nhận sẽ chuyển hoá thành mạch sống của  nhân dân. Do đó người dân trân quư “đạo nghĩa” cũng như trân quư “nhân đạo” và lấy “đạo nghĩa” làm tiêu chuẩn cho t́nh yêu và hôn nhân.

 

Đường ṃn, nhân nghĩa không ṃn.

 

Giàu ḷng nhân nghĩa mọi bề,

Mới là đá tạc vàng nghi chữ giàu.

 

B́nh Sơn đất mặn đồng chua,

Nhưng mà nhân nghĩa không thua nơi nào.

 

Nghèo tiền, nghèo của, không nghèo,

Nghèo nhân, nghèo nghĩa, oán theo có ngày.

 

Từ rày khuyên kẻ có con,

Lựa người nhân nghĩa gả c̣n nhờ sau.

 

Áo rách có cách, anh thương,

Nón cời có nghĩa, anh thương nón cời.

 

Bạc muôn mà vô ngăi,

Người không ngăi em chẳng cần.

Kiếm nơi đạo đức, Châu Trần kết đôi.

 

Anh em ct nhục đồng bào,

Vợ chồng là nghĩa, lẽ nào không thương.

 

Cây đa cũ, bến đ̣ xưa,

Người mà có nghĩa, nắng mưa cũng chờ.

 

Người c̣n th́ của cũng c̣n,

Miễn là nhân ngăi vuông tṛn th́ thôi.

           

Ruột tằm đày đoạn tơ vương,

Thấy anh có nghĩa, náu nương đợi chờ.

 

Đốm ḅ miệng chậu sáng trưng,

Thấy ḿnh có nghĩa, ḷng ưng dạ đành.

 

Quế già, quế lại càng tốt,

Mía già, mía lại càng ngon.

Anh ơi! Anh có thương em mà đạo nghĩa vuông tṛn,

Cách mấy sông em cũng lội, mà mấy đ̣ em cũng đưa.

 

Chữ đồng t́nh tương ứng,

Câu đồng khí tương cầu.

Tắm mưa trải gió mặc dầu,

Nầy, bớ bậu ơi!

Anh kiếm nơi phải nghĩa, anh cầu kết duyên.

 

Trai hiếu thảo, lo chi ế vợ,

Gái chính chuyên nào sợ ế chồng.

Em lựa nơi nhân nghĩa, sợi chỉ hồng em trao.

 

Anh có thương hay không th́ em nỏ biết,

Anh thốt nhiều lời thảm thiết hơn thương.

Thiếu chi quân tử bốn phương,

Thấy anh có ngăi, em ôm duyên đợi ch.

 

Người b́nh dân trân quư nhân nghĩa, lấy nhân nghĩa là tiêu chuẩn cho t́nh yêu đôi lứa và hôn nhân, và nhân nghĩa đối với họ là một đạo lư:

 

Hoa thơm nhờ hương, nhờ nhuỵ,

Người có giá trị nhờ đạo đức, tác phong.

 

Nhưng đạo đức, tác phong ở đây có nghĩa là ǵ.

 

Trổibật nhất trong ca dao, tục ngữ là rất nhiều câu đề cập đến sự chung thuỷ trong mối tương giao nhân nghĩa của đạo vợ chồng.

 

Con chim kêu thương, con gà gáy nhớ,

Đạo vợ nghĩa chồng, ai nỡ đành xa.

 

Ra về đàng rẽ chia tư,

Đạo chồng nghĩa vợ, ai có trao thư, đừng cầm.

 

Đốn cây, ai nỡ dứt chồi,

Đạo chồng, nghĩa vợ, giận rồi lại thương.

Dẫu rằng da trắng, tóc mây,

Đẹp th́ đẹp vậy, dạ nầy không ưa.

Vợ ta dù có quê mùa,

Th́ ta vẫn cứ sớm trưa vui cùng.

 

Trăm năm ḷng gắn, dạ ghi,

Dầu ai đem bạc đổi ch́ vẫn không.

Muối mặn ba năm, muối hăy c̣n mặn,

Gừng cay chín tháng, gừng hăy c̣n cay.

Đạo vợ chồng, đừng có đổi thay,

Làm nên danh vọng, hay rủi ăn mày vẫn theo.

 

Nghĩa nhân như chén nước đầy,

Bưng đi mà đổ, hốt rày được sao!

 

Trăm năm ai chớ bỏ ai,

Nghĩa trong vàng đá, t́nh ngoài nước mây.

 

Đốn cây, ai nỡ dứt chồi,

T́nh chồng, nghĩa vợ, giận rồi lại thương.

 

Vợ chồng là nghĩa già đời,

Ai ơi, chớ nghĩ những lời thiệt hơn.

 

Chừng nào Ḥn Chữ bể tư,

Cửa Nha Trang cạn nước, anh mới từ nghĩa em.

 

Đă rằng là nghĩa vợ chồng,

Dẫu cho nghiêng núi, cạn sông chẳng rời.

 

Phụ mẫu t́nh thâm,

Phu thê nhơn ngăi trọng.

 

Non non, nước nước khơi chừng,

Ái ân đôi chữ xin đừng có quên.

T́nh sâu muôn trả nghĩa đền,

Đừng vui chốn khác mà quên chốn này.

Nước vơi rồi lại nước đầy,

T́nh kia chưa trả, nghĩa này chớ quên.

 

Dùng dằng tay lại nắm tay,

Đó đây là ngăi, ngàn ngày chớ quên.

 

Cầu Đôi mà tháp cũng Đôi,

Dễ chi nhân nghĩa mà rời được sao.

 

Đứt tay một chút c̣n đau,

Huống chi nhân nghĩa, ĺa sao cho đành.

 

Cửa Tam Quan nước cạn bày cừ,

Sa Huỳnh khô đất, em mới từ nghĩa anh.

 

Chừng nào núi Bụt hết cây,

Lại Giang hết nước, dạ này hết thương.

Sông cách, biển cách, ḷng ta khôn cách,

Đá lỡ non ṃn, nghĩa bạn không quên.

 

Trăm năm ước hẹn chung t́nh,

Trên trời dưới đất chỉ ḿnh vi ta.

 

Trăng kia khi khuyết, khi tṛn,

Lời thề biển cạn, non ṃn, chsai.

Vàng ṛng vào la chẳng phai,

Búa ŕu sấm sét, không phai ân t́nh.

 

Ai làm cho đó xa đây,

Cho chim thèo bẻo xa cây măng ṿi.

Anh ơi nghĩ lại mà coi,

Tấm ḷng em ở gương soi nào bằng.

-Em đừng than ngắn thở dài,

Nghĩa em anh giữ nào phai tấc ḷng.

Đôi ta đă tạc chữ đồng,

Tử sinh, sinh tử, một ḷng có nhau.

 

Vợ chồng nghĩa nặng, t́nh sâu,

Thương cho đến thuở bạc đầu vẫn thương.

 

Vợ chồng là nghĩa phu thê,

Tay ấp má kề, sinh tử có nhau.

 

Gương không có thuỷ, gương mờ,

Thuyền không có lái lửng lơ giữa ḍng.

Mong sao nghĩa thuỷ, t́nh chung,

Cho thuyền cặp bến, gương trong ngh́n đời.

 

Dăy dọc toà ngang, giàu sang có số,

Kim Long, Nam Phổ, nước đổ về Śnh.

Như đôi đứa ḿnh, chút nghĩa ba sinh,

Có làm răng đi nữa, chúng ḿnh không bỏ nhau!

 

Biển t́nh ch́m nổi, bối rối tư lương,

Thiếp vi chàng như lửa với hương.

Một mai tê dù hương tàn, lửa tắt,

Đạo nghĩa cương thường chớ bỏ nhau.

Sông sâu, nước chảy đá ṃn,

Của kia ăn hết, nghĩa c̣n ghi xương.

Ở cho chung thuỷ vẹn toàn,

Lên non, lên dơi; xuống thuyền, xuống theo.

 

sao cho vn cho toàn,

Giao ngôn chớ phụ, nghĩa vàng chớ vong.

 

Mong sao nghĩa thuỷ t́nh chung,

Cho thuyền cặp bến, gương trong ngh́n đời.

 

Nguyện cùng nhau, đất chín, trời mười,

Trăm năm không bỏ nghĩa người cố tri.

 

Câu hỏi được đặt ra là tại sao “nhân nghĩa” lại đ̣i hỏi sự thuỷ chung? Thường th́ người đàn bà chú trọng đến t́nh yêu hơn là “ơn nghĩa”,hơn là việc biết ơn và đền ơn. Đa số đàn bà chỉ muốn măi măi yêu chồng và luôn luôn được chồng yêu, và cắt nghĩa ư nghĩa của từ “nhân nghĩa” qua lăng kính t́nh yêu.

 

Thiếp trao chàng câu ân, câu ái,

Chàng trao thiếp câu ngăi, câu nhân.

Cả bốn câu hợp lại Tấn với Tần nên duyên.

 

Ngồi mà dệt tấm tơ ḷng,

Chàng mong chữ nghĩa, thiếp mong chữ t́nh.

 

Hữu bằng tự viễn phương lai,

Lạc hồ quân tử lấy ai bạn cùng.

Chữ Hiếu, chữ Trung là thầy với mẹ,

Chữ Nhân, chữ Nghĩa là ái với ân.

 

Nhưng một số người đàn ông, sau quan hệ vợ chồng một thời gian, không c̣n đắm đuối yêu đương người vợ như hồi mới cưới nữa. Lư docó thể v́ bản chất của những người đàn ông này,dựatheohiện tượng phổ thông “quen lâu ngày hết quư”, hay v́ nền văn hoá cổ truyền dung dưỡng sự dễ dăi cho người đàn ông trong việc giao tiếp nam nữ nên người đàn ông nghĩ là ḿnh có quyền đi t́m hương sắc mới lạ.

 

Ngày xưa ta chửa lấy mày,

Thời ta trải chiếu bàn tay cho ngồi.

Bây giờ ta lấy được rồi,

Chiếu chả cho ngồi, đất lại thả chông.

 

T́nh trạng này thường đưa đến cảnh đa thê trong xă hội cũ mà người đàn bà không có quyền phản đối. Trong xă hội hiện đạith́ t́nh trạng này hoặc đưa đến cảnh ly dị hoặc ngoại t́nh. Dĩ nhiên là không phải người đàn ông nào cũng như thế, cũng như không phải người đàn bà nào cũng chỉ biết một mực yêu chồng. Nhưng sự lạt lẽo của người đàn ông đối với vợ, sau một thời gian chung sống, là một sự kiện khá thông thường trong xă hội Việt Nam, nên nền văn hoá b́nh dân của Việt tộc đă kiến tạo ra một cơ chế hữu lư lôi kéo người đàn ông ra khỏi hành vi bất công này đối với người đàn bà. Đó là mối tương giao vợ chồng đă được biến thành “đạo vợ chồng”. “Đạo vợ chồng” không chỉ dựa trên t́nh yêu [nhân] mà c̣n dựa trên sự biết ơn và bổn phận phải đền ơn [nghĩa] như là những nguyên tắc đạo lư công bằng phải tuân theo. Người vợ trong bối cảnh văn hoá cổ truyền, ngoài t́nh yêu đối với chồng, c̣n phải chịu bao nhiêu là lao khổ: mang nặng, đẻ đau, chăm nuôi con cái, suốt đời chăm lo cơm nước, nhà cửa, vàhằng ngày tận tuỵ săn sóccho chồngtừng chút một, trong những lúc chồng lành mạnh cũng như những lúc đau yếu, bệnh hoạn.Sự đền ơn quư giá và chính đáng nhất của người chồng là phải luôn luôn ư thức và hành độngbồi đắp t́nh yêu đối với người vợ. T́nh yêu đúng nghĩa không phải chỉ là những cảm xúc đam mê, say đắmcủa thuở ban đầu mà c̣n là một nỗ lực phát huysự hiểu biết trưởng thành, sâu rộng và liên tục về khả năng cùng nhau san sẻ những khó khăn, đau khổ cũng như những niềm vui, hạnh phúc bằngsự nâng đỡ, hỗ trợ, và hợp tác, cũng nhưbằng sự khoan dung, tha thứ chonhau suốt cuộc đời.

 

Ân t́nh này đă hết trông,

Ngăi nhơn như nước tràn đồng, khó ngăn.

 

Biển t́nh ch́m nổi, bối rối tư lương,

Thiếp với chàng như lửa với hương.

Một mai tê dù hương tàn lửa tắt,

Đạo nghĩa cương thường chớ bỏ nhau.

 

Cầu mô cao bằng cầu danh vọng,

Nghĩa mô nặng bằng nghĩa chồng con.

Ví dầu nước chảy đá ṃn,

Xa nhau ngh́n dặm, ḷng c̣n nhớ thương.

 

Đứa ở xét công, vợ chồng xét nhân nghĩa.

 

Gừng già, gừng rụi càng cay,

Anh hùng càng cực càng dày nghĩa nhân.

Muốn cho đỏ lửa, sáng đèn;

Dây t́nh, dây nghĩa thắm bền, ai ơi!

 

Con cá nục gai bằng hai con cá nục vọng,

Vợ chồng nghĩa trọng, nhân ngăi t́nh thâm.

Xa nhau muôn dm cũng tầm,

Gặp nhau hớn hở, tay cầm lời trao.

Ơn cha, nghĩa mẹ cao dày,

T́nh chồng, nghĩa vợ thảo ngay trọn đời.

 

Dĩ nhiên một khi “đạo nghĩa” đă là kinh điển trong ư nghĩa “thuỷ chung” th́ không thể chỉ áp dụng cho vợ chồng mà c̣n áp dụng cho bất cứ ai, nhất là đối với bạn bè.

 

Người dưng có ngăi th́ đăi người dưng,

Anh em vô ngăi th́ đừnganh em.

 

Bạn bè là nghĩa tương tri,

Sao cho sau trước một bề mới nên.

 

2.6.          “Nghĩa” đ̣i hỏi sự “công bằng”

 

Công bằng là tạo cơ hội đồng đều cho tất cả mọi người. Con người “đạo nghĩa” không thể cho phép ḿnh thiên vị trong cách đối xử. Để trả lời cho Tử Cống về câu hỏi điều ǵ có thể làm suốt đời, Khổng Tử trả lời: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” (điều ǵ ḿnh không thích th́ đừng làm cho người khác). Câu nói này xác định sự công bằng cần có trong cách đối xử với tha nhân. Tuy nhiên, Khổng Tử nh́n công bằng qua lăng kính tiêu cực. Khổng Tử dạy là điều ǵ ḿnh không thích th́ đừng làm cho người khác, chứ Khổng Tử không dạy là hăy làm cho người khác điều ḿnh muốn người khác làm cho ḿnh. Như vậy có nghĩa là có những điều ḿnh muốn có, nhưng không khẩn thiết là ḿnh cũng nên muốn người khác có như ḿnh. Người b́nh dân không học thức nhiều, nhưng trong trường hợp cổ vơ đạo lư công bằng, lại có cái nh́n tích cực khi đề cập đến điều nên làm hơn là điều không nên làm để thực thi đạo công bằng.

 

Công bằng là đạo người ta ở đời.

 

Có đi có lại mới toại ḷng nhau.

 

Ăn cho đều, kêu cho khắp.

 

Ăn cho đều, kêu cho ṣng.

 

Ăn miếng chả, trả miếng nem.

 

Ăn quả vả, trả quả sung

 

Ăn cho no, đo cho thẳng.

 

Ăn đều, tiêu ṣng.

 

Ân đền, oán trả.

 

Ân tương, cừu báo.

 

Hắc bạch phân minh.

 

Ăn cho, buôn so. (ăn uống th́ cho nhau được, nhưng buôn bán th́ phải ṣng phẳng).

 

Ăn bánh trả tiền.

 

Ăn cái rau, trả cái dưa.

 

Ăn cơm trả gạo, ăn cháo trả tiền.

 

Có ơn phải sợ, có nợ phải trả.

 

Ăn tám lạng, trả nửa cân(1 cân: 16 lạng).

 

Ăn miếng chả, trả miếng bùi.

 

Ăn ngọt, trả bùi.

 

Ăn miếng cho ngon, phải đờn [đền]cho đáng.

 

Ăn th́ dùa [lùa],thua th́ chịu.

 

Oán th́ trả oán, ân th́ trả ân.

 

Ơn đền ơn, oán trả oán.

 

Có vay, có trả mới thoả ḷng nhau.

 

Của Bụt trả Bụt.

 

Của Bụt thiêu cho Bụt.

 

Của Trời trả Trời.

 

Khi giàu chẳng có đỡ ai,

Đến khi hoạn nạn, chớ ai đỡ ḿnh.

 

Hệ luận của công bằng là không phân biệt đối xử, nhất là phân biệt đối xử dựa vào phái tính, tuổi tác hay chỉ v́ thiên vị. Đặc biệt trong văn hoá Việt cổ truyền, chịu ảnh hưởng nặng của văn hoá “trọng nam, khinh nữ” [nam nặng, nữ nhẹ] của Trung hoa: “nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô” [một trai là có, mười gái cũng như không], việc người b́nh dân Việt Nam khẳng định không nên phân biệt đối xử dựa trên phái tính hay tuổi tác là cả một cuộc cách mạng văn hoá lớn.

 

Chàng bao nhiêu tuổi năm nay,

Chàng rày mười tám, thiếp rày bốn ba.

Mồ cha đứa chê thiếp già,

Thiếp c̣n gánh nổi một và trăm kim.

Trăm kim đổi lấy lạng vàng,

Mua gương Tư Mă thiếp vi chàng soi chung.

Chàng về sắm sửa loan pḥng,

Thiếp xin điểm phấn, tô hồng, thiếp theo.

 

Bà già đă tám mươi tư,

Ngồi bên cửa sổ viết thư t́m chồng.

 

Gái mà chi! Trai mà chi!

Sinh ra có nghĩa có ngh́ là hơn.

 

Tưởng rằng trong đạo mẹ cha,

Con trai, con gái cũng là một thương.

Trai mà chi, gái mà chi,

Sinh ra có ngăi có ngh́ là hơn.

 

Cũng th́ con m, con cha,

Cành cao vun xới, cành la bỏ liều.

Cũng là con m con cha,

Con th́ chín rưỡi, con ba mươi đồng.

 

Đă đề cao công bằng th́ đối kháng bất công là lẽ đương nhiên:

 

Con ông cháu cha.

 

Người ăn bát mẻ, người nằm chiếu manh.

 

Trời sao trời ở chẳng cân,

Người ăn không hết người mần chẳng ra.

 

Người th́ mớ bảy, mớ ba,

Người th́ áo rách như là áo tơi!

 

Trời sao trời ở chẳng công,

Người ba bốn vợ, người không vợ nào.

 

Con vua th́ được làm vua,

Con săi ở chùa th́ quét lá đa.

 

Con vua th́ được làm vua,

Con nhà kẻ khó bắt cua suốt ngày.

 

Con quan lại được làm quan,

Con nhà kẻ khó đốt than tối ngày.

 

Anh th́ quần áo dong chơi,

Để em đi cấy, bồ hôi ướt đầm.

 

2.7.          “Nghĩa” c̣n được được định nghĩa bằng phản đề

 

“Nghĩa” vừa được định nghĩa như là bao gồm ư niệm “t́nh yêu”, ư niệm “biết ơn và đền ơn”, ư niệm “đồng cam cộng khổ”, ư niệm “chung thuỷ”, và ư niệm “công bằng” là những thành tố ngữ nghĩa của từ “nghĩa”,tạo nên nội hàm của “nghĩa”. Những ư niệm này đă giới hạn không gian ngữ nghĩacủa từ “nghĩa” rất nhiều. Định nghĩa hàn lâm về từ “nghĩa” là  “lẽ phải, đạo lư, công bằng, và bổn phận”. Những phạm trù này  không những bao gồm nhiều thành tố ngữ nghĩa hơn là những ư niệm của cácthành tố vừa nêu trên mà c̣n có thể bao gồm những ư niệm – tuỳ theo bối cảnh văn hoá –có thể mâu thuẫn với những ǵ thông thường được xem là “lẽ phải, đạo lư, công bằng, và bổn phận” như việc “ăn thịt người” đă được dẫn chứng trước đây. 

 

Văn học b́nh dân c̣n giới hạn định nghĩa của từ “nghĩa” bằng cách trưng bày những ư niệmđối nghịch vớiphạm trù“nghĩa”, tức phủ định “nghĩa”. Sự phủ định này thường được tóm lược qua những cụm từ như “vong ơn”, “bội nghĩa”, “bạc t́nh”, “bạc nghĩa”, “dứt nghĩa”, “phụ nghĩa” và “bất nghĩa” được cụ thể hoá bằng những hoàn cảnh sống qua những câu ca dao như sau:

 

            Cái cầu ba mươi sáu nhịp,

            Em chẳng kịp nhắn vội với chàng.

            Nghĩa tào khang sao chàng vội dứt,

            Đêm nằm thao thức tưởng bc thư anh.

            Bấy lâu nay em mang tiếng chịu lời,

            Bây giờ anh ở bạc, ông Trời nào để anh.

 

Bạc t́nh chi lắm ngăi nhơn.

Chưa bao lăm ngày tháng, lo thay đờn đổi dây.

 

Sao đành dứt nghĩa, dứt t́nh,

Sao không nhớ khi lao khổ, vợ chồng ḿnh đói no.

 

            Nhổ b́m, nhổ lộn dây tiêu,

            Trách ai ở bạc, bỏ liều vợ con.

 

 

Bạc t́nh thế, cũng người quân tử!

Không giận mần răng cho đặng.

Bỏ vợ chẳng hề ừ hữ, giận lắm hết khôn.

Mất chồng khó nỗi bôn chôn, thương đà hoá dại.

Đó đă đành phụ nghĩa, đây há dám vong t́nh.

Trách người quân tử bạc t́nh,

Chơi hoa rồi lại bẻ cành bán rao.

Chơi hoa cho biết mùi hoa,

Khi tươi th́ hái, khi tàn th́ quăng.

 

            Đũa mun bịt bạc anh chê,

            Đũa tre lâu cạnh anh mê nỗi ǵ.

            Nắng lên cho héo lá gan,

            Cho đáng kiếp chàng phụ rẫy t́nh xưa.

            Nắng lên cho héo ngọn dừa,

            Đánh chết chẳng chừa cái thói đổi thay.

            Nắng lên cho héo nhành mai,

            Tui rủa tối ngày kẻ chẳng thuỷ chung.

 

            Thế gian lắm chuyện khôi hài,

            Hễ ăn được cá tính bài bỏ nơm.

 

Trách người quân tử vô danh,

Chơi hoa, xong lại bẻ cành bán rao.

 

Khi nóng bắt lấy tai,

Khi nguội không biết tai là ǵ.

Khi chưa cầu luỵ trăm đàng,

Được rồi th́ lại phủ phàng làm ngơ.

 

            Qua cầu, lột ván, tháo đinh,

            Người thương ở bạc với ḿnh không hay.

 

Xưa kia anh bủng, anh beo,

Tay bưng bát thuốc, tay đèo múi chanh.

Bây giờ anh mnh, anh lành,

Anh mê nhan sắc, anh t́nh phụ tôi.

 

Hoạ hổ, hoạ b́, nan tri hoạ cốt,

Tri nhơn, tri diện, bất tri tâm.

Ôi thôi rồi, thiếp đă lỡ lầm,

Chàng đà bạc nghĩa, thiếp ôm cầm mần chi !

 

Lư vọng Phu

 

Ca

 

Phụ t́nh ơ phàng ơ duyên chi mấy hơ,

Thiếp ơ trông ơ chàng, nay thiếp ơ trông ơ chàng mà chẳng thấy ơ chàng ơ đâu !

Ơi người t́nh nhơn ơi, a chi mà tệ, tệ lắm ơ chàng ơ.

Chi mà bạc, bạc lắm nờ.

Thương ḿnh lắm lắm ḿnh ơi!

Sao ḿnh ở bạc như vôi ăn trầu.

Thương ḿnh dạ cắt ḷng đau,

Những thương mà chết, những sầu mà hư.

Cam sành chê đắng, chê hôi,

            Hồng rim chê lạt, cháo bồi khen ngon.

Sen xa hồ, sen khô, hồ cạn,

Lựu xa đào, lựu ngă, đào nghiêng.

Vàng cầm trên tay rớt xuống không phiền,

Phiền người bội nghĩa, biết mấy niên cho hết sầu.

Xưa kia, ăn đâu, ở đâu?

Bây giờ có bí, chê bầu rằng hôi!

            Công em vun đất trồng đào,

            Đến ngày ăn quả thời rào mất cây.

            Biết rằng nông nổi thế này,

Thời em bẻ sạch những ngày đào non.

 

Bội nghĩa, vong ân.

 

Vô nhân, bạc nghĩa.

 

            Chàng đà bạc nghĩa th́ thôi,

            Dù chàng lên ngược, xuống xuôi mặc ḷng.

 

Huệ tàn, bướm chng văng lai,

T́nh thương đă phụ, trúc mai kể ǵ!

Sợi chỉ ngũ sắc tím vàng…

Bùa yêu ăn phải, dạ càng ngẩn ngơ.

Biết đâu trong đục mà nhờ,

Hoa xuân mất tuyết, dnhờ cậy ai!

 

Thương nhau, đứng đợi, ngồi trông,

Đêm khuya hiu quạnh loan pḥng th́ thôi.

Ḿnh nay đă có vợ rồi,

C̣n theo đón hỏi chi tôi thế này.

Ḷng ai sao khéo tà tây,

Chớ sao chẳng nhớ những ngày thệ đoan.

Tḥ tay bẻ nhánh hoa tàn,

Trực nh́n thấy bạn, ḷngvàng héo hon.

Hồi nào thề thốt keo sơn,

Nay sao đành phụ nghĩa ơn chung t́nh.

 

Chửa được th́ hứng bằng rá,

Đă được th́ đá bằng chân.

 

Có mới th́ nới cũ ra,

Mới ở trong nhà, cũ ở ngoài sân.

 

Có cam, phụ quưt.

 

Có khế, ế chanh.

 

Có lê, quên lựu; có trăng, quên đèn.

 

Có trăng th́ phụ lồng đèn,

Ba mươi, mồng một khôn t́m lấy trăng !

 

Có bát sứ, t́nh phụ bát đàn,

Nâng niu bát sứ có ngày vỡ tan.

 

Trách ai được miếu, phụ nghè [loại miếu nhỏ hơn].

Được chiêng, phụ trống; được bè, phụ nan.

 

Được chim bẻ ná, được cá quên nơm.

 

Uống nước dễ quên người đào mạch.

 

Được bạn, bỏ bè,

Được trâu, vội vă chê bê khó cày.

 

Tham đó, bỏ đăng.

 

Trách ai đặng cá quên nơm,

Để người đứt ruột trong cơn hội này.

 

Ai mà bạc nghĩa, quên công,

Th́ đeo trăm cánh hoa hồng chẳng thơm.

 

Tiếc vông bỏ mản [hạt tấm]cho cu,

Cu ăn, cu lớn, cu gù, cu đi.

 

Thương tằm, ngửa áo bọc dâu,

Tưởng tằm có nghĩa, hay đâu bạc t́nh.

 

Ăn cháo, đái bát.

 

Ă cháo, đá bát.

 

Khi nóng, bắt lấy tai,

Khi nguội, chẳng biết tai là ǵ.

 

Khi ăn chẳng nhớ đến tai,

Đến khi phải bỏng, lấy ai rờ.

 

Ngày xưa ta chửa lấy mày,

Thời ta trải chiếu bàn tay cho ngồi.

Bây giờ ta lấy được rồi,

Chiếu chả cho ngồi, đất lại thả chông.

 

Đừng ăn cây táo mà rào cây sung.

 

Trách ai lấp nẻo sông Ngân,

Làm cho đôi lứa cố nhân bặt đường.

Thương nhau ḍng luỵ chảy tuôn,

Trách cha mẹ gắt chẳng thương chút t́nh.

Anh về, em nhớ dạng nhớ h́nh,

Ngàn năm ly biệt đôi đứa ḿnh phải xa.

Vái trời cho đặng chữ hiệp hoà,

Lâu lâu thăm viếng kẻo mà đợi trông.

Xin thương cho chút má hồng,

Chớ đừng bạc nghĩa, vong ân đoạn t́nh.

 

Ta đừng bội nghĩa vong ân,

Uống nơi nước nọ, nhớ chừng nguồn kia.

 

Ăn mít, bỏ xơ; ăn cá, bỏ lờ.

 

Ơn bằng cái dĩa, nghĩa bằng con ruồi.

 

Khi anh mặt bủng da ch́,

Tay bưng bát thuốc, tay th́ bát canh.

Bây giờ anh đẹp, anh xinh,

Anh lấy vợ bé, phụ t́nh thiếp chăng?

 

Một đôi lời

Nhắn bạn t́nh ơi!

Thề non nước giao ước kết đôi.

Trăm năm tạc dạ,

Dầu xa cách, song t́nh thương chớ phụ th́ thôi.

 

 

Ống quyển dài khen ai khéo thổi,

Bỏ giọng trầm, nhiều nỗi đắng cay.

Anh thương em th́ thương cho dày,

Đừng thương lả chả như ngày không thương.

Dặnḷng, dặn nạc, ai dễ dặn xương,

Dặn anh hai chữ cương thường đừng quên.

Dẫu mà lửa đốt một bên,

Lửa đốt mược lửa, đừng quên nghĩa vàng.

 

Bên đâysông, em bắc cái cầu năm mươi tấm ván,

Bên kiasông, em lập cái quán năm bảy từng thương.

Cái quán năm bảy tng thương

Là để người thương em đi buôn bán.

Cái cầu năm mươi tấm ván

Là để người thương em đi.

Trách anh sao bạc nghĩa vô ngh́,

Bây giờ có đôi bạn không tiếng ǵ với em.

 

Anh đừng thấy cá phụ canh,

Thấy toà nhà ngói, phụ tranh rừng già.

 

Thân thiếp như cánh hoa đào,

Đang tươi, đang tốt, thiếp trao cho chàng.

Bây giờ nhuỵ rữa, hoa tàn,

Vườn xuân nó kém, sao chàng lại chê?

Chàng cho đôi chữ thiếp về,

Dầu chàng năm thiếp, mười thê, mặc chàng.

Lắm quân quan, nhộn nhà hàng,

Lắm nơi lịch sự, hỡi chàng, chàng ơi!

Chàng ngồi, chàng nghĩ mà coi,

Sao chàng chẳng nghĩ những hồi ngày xưa.

Nào khi cờ bạc chàng thua,

Nào quần, nào áo, thiếp mua cho chàng.

Nào khi công nợ nhà hàng,

Thiếp tháo nhẫn bạc nhẫn vàng trao cho.

Nào khi trai gái nhà tṛ,

Một ḿnh thân thiếp, chàng ṿ mấy phen.

Bây giờ chàng ăn ở ra dạ bạc đen,

Có bóng trăng, t́nh phụ bóng đèn thoảng qua.

Chàng từ, thiếp cũng xin thôi,

Bể hồ tát cạn, ai hôi mặc ḷng.

 

Trời cao lồng lộng, đất rộng thinh thinh,

Tôi không có dạ phụ ḿnh,

Bởi anh trước bạc, phụ t́nh ngăi xưa.

 

Được bóng trăng, chớ phụ bóng đèn,

Pḥng này, pḥng nọ, chớ quên pḥng nào.

Mới yêu mà cũ cũng yêu,

Mới có mỹ miều, cũ có công lênh.

Trách anh chàng ăn ở ra dạ làm thinh,

Chơi hoa không thẹn với cành hoa ru!

 

Thôi thôi đừng ơn, đừng ngăi,

Thôi thôi đừng phải đừng không,

Đừng vợ, đừng chồng, đừng ǵ hết thảy.

Anh có i ri, rúngrảy duyên em.

Bạc t́nh chi lắm hởi chim,

Bỏ cây khô héo, đi t́m cành xanh.

Nghe li ai sớm dỗ, chiều dành,

Ngăi nhơn sao nỡ bạn t́nh bỏ ta.

 

Nào khi tôm luộc mướp bào,

Anh ăn, anh phụ, Trời nào để anh!

 

Có chả, anh t́nh phụ xôi,

            Có cam phụ quưt, có người phụ ta.

            Có quán đ́nh, phụ cây đa,

            Ba năm quán đổ, cây đa vẫn c̣n.

            Có mực th́ anh phụ son,

            Có kẻ đẹp gịn t́nh phụ nhân duyên.

            Có bạc anh t́nh phụ tiền,

Có nhân ngăi mới, quên t́nh người xưa.

 

Ăn cơm sao đặng mà mời,

Nước mắt lên láng, ră rời hạt cơm.

nh ơi, đừng đặng cá quên nơm,

Đôi ta gá nghĩa, danh thơm để đời.

Cóc nghiến răng c̣n động đến Trời,

Sao ḿnh chẳng tưởng mấy lời em than.

 

Bây giờ giáp mặt đinh ninh,

Xa xôi ai có thấu t́nh chăng ai.

Hay là người đă nghe ai?

Thả chông đường nghĩa, rải gai lối t́nh.

 

Con sao sáo đậu bên kia que sáo,

Măn mùa rồi đậu lại que say.

Nợ nhà giàu không trả c̣n vay,

C̣n duyên chàng với nợ thiếp, chớ có đổi thay tội Trời.

 

 

Dẫu rằng đá nát vàng phai,

Ba sinh phải giữ lấy lời ba sinh.

Duyên kia có phụ chi t́nh,

Mà toan xẻ gánh chung t́nh làm hai?

Bây giờ người đă nghe ai,

Thả chông đường nghĩa, rắc gai lối t́nh.

Nhớ lời hẹn ước đinh ninh,

Xa xôi ai có thấu t́nh chăng ai?

 

Anh ơi có nhớ thuở cùng thề,

Cầm dao lá liu dựa kề tóc mai.

Chữ đề vô đá lâu phai,

Nằm đêm nghĩ lại thử ai bạc t́nh.

 

            Công thiếp ṿ vơ đêm ngày,

            Mà chàng ăn ở thế này, chàng ôi!

            Thiếp như hoa nở đă rồi,

            Xin chàng che lấy mặt trời cho tươi.

 

Công tôi gánh gánh gồng gồng,

Giở ra theo chồng, bảy bị c̣n ba.

Xưa tôi ở cùng mẹ cha,

Mẹ cha yêu dấu như hoa trên cành.

Bây giờ tôi về cùng anh,

Anh tham nhan sắc, anh t́nh phụ tôi.

Đất rắn nặn chẳng nên nồi,

Anh đi lấy vợ cho tôi lấy chồng,

      Anh đi lấy vợ cách sông,

Để tôi lấy chồng trước ngơ anh ra.

 

Gió đưa trăng, trăng thanh vằng vặc,

Trăng đưa gió, gió mát hiu hiu.

Ngày rày anh được chỗ tân yêu,

Nghĩa nhơn hồi trước, em kêu thấu trời.

Uổng công em, cặn kẻ mấy lời,

Uổng công trao thuốc, trao trầu,

Uổng công nóng lạnh, nhức đầu, em thăm.

Uổng công mang tiếng, mang tăm,

Uổng công lụm cụm ba bốn năm với chàng.

Hồi nào ngăn ngả, đón đàng,

Bây giờ hỏi thiệt bạn vàng thương ai?

 

Anh đi chơi nhởn đâu đây?

Phải cơn mưa này, ướt áo, lấm chân.

Chậu nước em để ngoài sân,

Em chờ anh rửa xong chân, anh vào nhà.

Vào nhà, em hỏi t́nh ta

Trăm năm duyên ngăi mặn mà hay không.

 

Em đừng nói tốt như bột hunh tinh,

Hay đâu em bậu bạc t́nh lắm thay!

Trồng tre cho biết thứ tre,

Thứ tre lộc ngộc, thứ tre là ngà.

Trông cà cho biết thứ cà,

Thứ cà tim tím, thứ cà xanh xanh.

Trồng chanh cho biết thứ chanh,

Thứ chanh ăn quả, thứ chanh gội đầu.

Trồng dâu cho biết thứ dâu,

Thứ dâu ăn quả, thứ dâu chăn tằm.

Một nong tằm là năm nong kén,

Một nong kén là chín nén tơ.

ng anh năm đợi tháng chờ,

Sao em dt chỉ ĺa tơ cho đành.

 

Mới yêu th́ cũ cũng yêu,

Mới có mỹ miều, cũ có công lênh.

 

2.8.          “Oán thù” là phản đề phủ định “nghĩa”

 

“Oán thù” được dùng ở đây như một phản đề phủ định ư nghĩa của từ “nghĩa”. Có oán thù th́ không có “đạo nghĩa”.

 

Oán cừu th́ cởi, nhân nghĩa th́ thắt.

 

Xui nhau làm phúc, không ai giục nhau đi kiện.

 

Vô phúc đáo tụng đ́nh, tụng đ́nh ŕnh vô phúc.

 

2.9.          “Ác độc, gian manh” như là phản đề phủ định “nghĩa”

 

Sự “ác độc, gian manh” được dùng như là một phản đề phủ định ư nghĩa của từ “nghĩa” và làm sáng tỏ hơn định nghĩa của từ “nghĩa”.

 

Có t́nh, có nghĩa, có ḿnh có ta,

C̣n như bạc ác, tinh ma,

Trôi sông dạt bể, ai mà vùi cho.

 

            Cửa Nhật Lệ, sông Gianh c̣n đó,

            Chùa Non Nước sát núi Mậu Sơn.

            Dạ em đây ở thẳng như đờn,

Ḷng anh cong queo, ăn ở thất nhơn, có Trời.

 

Những người bất nghĩa, bt nhân,

Lưới trời đâu dễ thoát thân ra ngoài.

 

Hay ǵ lừa đảo, kiếm lời,

Một nhà ăn uống, tội tri riêng mang.

Theo chi những thói gian tham,

Pha phôi thực giả, t́m đường di nhau.

Của phi nghĩa có giàu đâu,

Ở cho ngay thật, giàu sau mới bền.

 

Trăm mưu, ngh́n kế; tay bế nhân luân.

 

Phước đức quư hơn bạc vàng,

Mấy người gian ác, giàu sang ích ǵ!

 

Người mà phi nghĩa đừng chơi,

Của mà phi nghĩa mấy mươi chớ màng.

 

2.10.     “Thất tín” như là phản đề phủ định “nghĩa”

 

Văn học b́nh dân định nghĩa từ “nghĩa” bao gồm những thành tố “t́nh yêu”, “biết ơn và đền ơn”, “đồng cam cộng khổ”, “chung thuỷ” và “công bằng”. Để giới hạn cũng như làm sáng tỏ ư nghĩa của định nghĩa này, sự “thất tín” được sử dụng như là một phản đề phủ định “nghĩa”.

 

Đă thề phải giữ lời thề,

Đừng như con khách, tứ bề hót vang.

 

Có trăng, anh phụ bóng đèn,

Được nơi sang trng, lời nguyền quên ngay.

 

Anh nói với em như ŕu chém xuống đá,

Như rựa chém xuống đất,

Như mật rót vào tai.

Bây chừ anh đă nghe ai,

Bỏ em giữa chn non đoài, khổ chưa!

 

            Những lời ḿnh nói với ta,

            Sông sâu hoá cạn, đường xa lại gần.

            Ai ngờ ra dạ lần khân,

Sông cạn lại thẳm, đường gần lại xa.

 

            Cất tiếng than, hai hàng luỵ nhỏ,

Anh nói thương em rồi lại bỏ em đây.

 

Em nhớ ngày nào bên ao cá lội,

Anh chỉ, anh thề không lỗi nghĩa keo sơn.

Mà giờ đây anh đă sang giàu,

Anh quên đi lời hứa buổi ban đầu cùng em.

 

Thiếp xa chàng như gương xa thuỷ,

Chàng xa thiếp như chỉ nọ xa canha.

Chẳng qua duyên nợ không thành,

Anh người xảo ngôn lệnh sắcbkhông đành th́ thôi.

            achỉ dọc trong khung cửi

                bgiả dối, chỉ bề ngoài

 

Một trăm con bướm trắng nó cắn sợi dây đờn,

Bởi anh thất ngôn lời nói, con bạn hờn trăm năm.

 

Thiếp nguyện với chàng đầu xanh tóc bạc,

Chàng nguyện với thiếp đá tạc thành bia.

Chàng nghe ai, sớm cách vội ĺa,

Bỏ sầu cho thiếp sớm khuya một ḿnh.

 

Mấy lâu mưa lụt lút biền,

Anh ơi có nhớ lời nguyền hay không?

 

Gió mùa thu mây mù trăng tối,

Anh không nhớ lời thệ hải, minh sơn.

Nay đà có vợ, có con,

Phỉnh duyên em từng chặng, lỡ mối tô son, ai đền.

 

Lụa làng Trúc vừa thanh vừa bóng,

May áo chàng cùng sóng áo em.

Chữ t́nh cùng với chữ duyên,

Xin đừng thay áo mà quên lời nguyền.

 

Một miệng, hai ḷng.

 

Khác nào quạ mượn lông công,

Ngoài h́nh xinh đẹp, trong ḷng xấu xa.

 

Miệng thơn thới, dạ ớt ngâm.

 

Miệng thủ thỉ, bụng quỷ ma.

 

Bằng hữu chỉ ư tín.

 

2.11.     “Lợi” như là phản đề tương phả nhưng quan hệ với “nghĩa”

 

“Vong ơn, bội nghĩa”, “oán thù”, “ác độc, gian manh”, “thất tín” được dùng như là những phản đề của “nghĩa”, phản đề trong ư nghĩa phủ định“nghĩa” để làm sáng tỏ ư nghĩa của “nghĩa”. “Vong ơn, bội nghĩa”, “oán thù”, “ác độc, gian manh”, “thất tín” là không  đạo nghĩa. Mặt khác, “lợi” cũng là phản đề của “nghĩa”, nhưng là phản đề trong ư nghĩa tương phản với, chứ không phủ định “nghĩa”. Người có đạo nghĩa vẫn có thể đi t́m cái lợi nếu cái lợi đó hữu ích cho đại chúng hay không phải do sự tham lam, ích kỷ phục vụ quyền lợi cá nhân và làm hại người khác.

 

Mạnh Tử và nhất là Tuân Tử rất quyết liệt trong việc phủ định “lợi” để con người có thể thi hành “đạo nghĩa”. Nhưng Khổng Tử th́ chỉ nói là khi thấy “lợi” th́ phải nghĩ đến “nghĩa” (kiến lợi tư nghĩa). Điều này cho ta thấy “nghĩa” vẫn có liên hệ với “lợi” mặc dù tương phản với lợi. “Nghĩa” là kim chỉ nam điều hướng hành động phân biệt cái “lợi” hữu dụng và cái “lợi” bất nghĩa; phân biệt cái “lợi” mang tính ích kỷ chỉ thoả măn quyền lợi cá nhân, xâm hại đến quyền lợi của người khác, hay cái “lợi” mang lại hạnh phúc cho đại quần chúng nhân dân, hay mang lại lợi ích cho bản thân, nhưng không phương hại đến hay tổn thương người khác.

 

Chúng ta hăy cùng nhau xem xét người b́nh dân Việt phủ nhận loại “lợi” nào.

 

Phú tắc cộng lạc, bần tắc cộng ưu,

Hoạn nạn tương cứu, sanh tử bất ly.

Bây giờ em đặng chữ vu quy,

Ham nơi quyền quư, sá ǵ thân tôi.

 

Trọng là trọng t́nh, quư là quư nghĩa,

Ai đếm xỉa chi đến chữ sang hèn.

Dầu ai cho anh vàng khối, anh cũng chẳng màng.

Yêu là yêu cái ḷng trong sạch của nàng với anh.

 

Mới gặp nhau, đừng buông lời nói quấy,

Tiền tài không trọng mấy, em quư nghĩa tào khang.

Em mê chi những hột thuỷ xoàn,

Miễn anh giữ được tấm ḷng vàng đừng phai.

 

Tay bưng dĩa muối, chén tương,

Tương chua, muối chát, nhớ thương nghĩa chàng.

Bạn có gặp nơi nhà ngói, nhà sàn,

Nhớ hồi áo rách lang thang chưa tề?

Bạn có gặp hàng lụa phủ phê,

Nhớ hồi áo rách xưa tê không chàng?

Ăn tiêu nhớ tới múi hành,

Bạn có ăn nem gà, chả vịt, cũng nhớ rau canh thuở nào.

 

            Mới gặp nhau đây, anh đà gài sự quấy!

            Tiền tài không trọng mấy,

            Nhơn nghĩa mới lâu dài.

            E khi nhiễu cũ, vàng phai,

            Anh ơi!

            Sắc suy nghĩ tuyệt, anh bỏ ra ngoài không thương.

 

Khi tê một thiếp mt chàng,

Không hay mô Tây lại sứ sang.

Bạc con chim kêu tốt tiếng, thiếp bỏ nghĩa chàng thiếp đi.

 

Hồi khi mô thuốc vấn liền tay,

Nói chơi với bạn mà đến nay bạn lấy chồng.

Rượu không men, mấy thuở rượu nồng,

Bề mô bạn cũng trọng, nghĩa bên chồng bạn hơn.

Mấy lời thệ hải minh sơn,

Cuối cùng rồi cũng chẳng chi hơn bạc tiền.

 

Tham giàu, phụ nghĩa, ai khen,

Như con châu chấu thấy đèn nhảy vô.

 

Tham vàng phụ nghĩa, ai ơi!

Vàng rồi tiêu hết, nghĩa đời c̣n nguyên.

 

Có bạc, em t́nh phụ tiền,

Có nhân ngăi mới, em quên anh ri.

Có oản, em t́nh phụ xôi,

Có cam, phụ quưt, có người ph ta.

 

Có chả, em t́nh phụ xôi,

Có cam phụ quưt, có người ph ta.

Có quán t́nh, phụ cây đa.

Ba năm quán đổ, cây đa vẫn c̣n.

Có mực, em t́nh phụ son,

Có kẻ đẹp gịn, em phụ nhân duyên.

Có bạc, em t́nh phụ tiền,

Có nhân ngăi mới, quên người t́nh xưa!

 

Tiền tài như phấn thổ,

Nhân nghĩa tự thiên kim.

Đứt dây nên gỗ mới ch́m,

Bởi em ở bạc nên anh phải t́m nơi xa.

 

Tiền tài như phấn thổ,

Nhân nghĩa tựa thiên kim.

Con le le mấy thuở chết ch́m,

Người thân ở bạc c̣n t́m làm chi!

 

Tiền là gạch, ngăi là vàng.

 

Có vàng, quên thau.

 

Em nói với anh

Như rựa chém xuống đất,

Như Phật chất vào ḷng,

Hoạn nạn tương cứu,

Sanh tử bất ly.

Bây giờ đặng chữ vu quy,

Em đặng nơi quyn quư,

Em nghĩ ǵ tới anh!

 

Cầu Ô Thước trăm năm giữ vẹn,

Sông Ngân Hà giữ trọn đừng phai.

Sợ em ham chốn tiền tài,

Dứt đường nhân ngăi lâu dài bỏ anh.

Trồng chanh đắp nm cho chanh.

 

Đứng gần bên anh đôi chuỗi lên màu,

Trách ḷng người nghĩa ham giàu bỏ em.

 

Gớm thay thời buổi Tây, Tàu,

Bỏ đường trung nghĩa, ham cầu lợi danh.

 

Áo nâu, kiềng bạc sáng loà,

Làm cho anh bỏ vợ nhà anh theo.

 

Thiếp xa chàng bơ ngơ, báo ngáo,

Chàng xa thiếp như bộ nút vàng tra áo ḿnh sô.

Chàng tham giàu, tham có nơi mô,

Phụ phàng duyên thiếp, đổ hô cho Trời.

 

Thiếp xa chàng vơ vàng da tóc,

Trách người quân tử ngậm ngọc vô tâm.

Bởi v́ ai tham nơi tiền bạc, nhẹ gánh t́nh thâm.

Bỏ duyên em lơ lửng, khó cầm, lỡ buông.

 

Xuống đầm ngắt lá sen xanh,

Thấy chim loan phượng đỗ cành xoan dâu.

Người ơi, trở lại xơi trầu,

Ham nơi phú quư, bỏ nhau sao đành!

 

Tiền tài nhân nghĩa tận.

 

Gớm thay thời buổi Tây, Tàu,

Bỏ đường nhân nghĩa, ham cầu lợi danh.

 

Ngó lên cầu Trường Tiền, cầu Trường Tiền sáu vài mười hai nhịp.

Ngó lên tháp Thiên Mụ, tháp Thiên Mụ bảy tầng.

Anh xa em hay trọng phú khinh bần,

Mấy câu lương duyên em c̣n ghi tạc, chín mười phần dọi anh.

 

Đêm qua dồn dập mưa mau,

Gió rung cành ngọc cho đau lá vàng.

Trách chàng phụ ngăi tham vàng,

Ngô đồng nỡ để phượng hoàng ngẩn ngơ.

Biết nhau từ bấy đến giờ,

Đă cho bướm đậu th́ chừa sâu ra.

 

Tham vàng, bỏ ngăi, chàng ơi!

Vàng ăn cũng hết, ngăi tôi vẫn c̣n.

 

            Đèn nào cao bằng đèn Châu Đốc,

            Xứ nào dốc bằng xứ Nam Vang.

            Một tiếng anh than, ba bốn đôi vàng em không tiếc,

            Anh lấy đặng của rồi, trốn biệt lánh thân.

 

Trách con bươm bướm khôn ngoan,

Hoa tươi bướm đậu, hoa tàn bướm bay.

 

Mồ cha con bướm khôn ngoan,

Hoa thơm bướm đậu, hoa tàn bướm bay.

 

Khuyên đừng phụ chốn khó khăn,

Khó mà biết ngăi, đạo hằng hơn sang.

 

Tiền tài nay đổi, mai dời,

Nghĩa nhân ǵn giữ trọn đời với nhau.

 

Thương nhau chẳng luận sang hèn,

Nghĩa nhân mới trọng, bạc tiền kể chi.

 

Khuyên đừng phụ chốn khó khăn,

Khó mà biết ngăi đạo hằng hơn sang.

 

Sen xa hồ, sen khô hồ cạn,

Lựu xa đào, lựu ngă đào nghiêng.

Vàng cầm trên tay rớt xuống không phiền,

Phiền người bội nghĩa, biết mấy niên cho hết sầu.

 

Gió trên nhành rung cây nghiêng ngả,

Ve kêu sầu trong dạ bâng khuâng.

Gửi lời về nhắn với t́nh nhân,

Bấm tay kể thử ái ân ít nhiều.

Nhớ khi mô, khuya sớm mỹ miều,

Gió đưa, duyên đẩy, dặt d́u ḷng thương.

Nhớ khi mô đạp tuyết, giày sương,

Bóng trăng nghiêng, mặt trời ngả, khổ trăm đường, bạn biết chưa!

Bạn không nhớ khi miếng thuốc gửi, miếng trầu đưa,

T́nh không thương, sao hẹn sớm ḥ trưa, hỡi ḿnh!

Bạn nói bạn không tham giàu, phú quư coi khinh,

Cớ sao bạn phụ nghĩa ḿnh, bạn ơi!

Con cá ham mồi lạ, quên khúc sông dài,

Con chim ham cảnh lạ, đứng hát hoài nhành cây.

Gật gù chim gáy lầu tây,

Chim cu ơi! Chim cu hỡi! Lồng đây, hăy trở về!

 

Câu lương duyên thề nguyền giao ước,

Nghĩa sắt cầm giữ vẹn trước cũng như sau.

Anh chớ có thấy sang mà bỏ bạn cựu,

Chớ có phụ khó, tham giàu mà bỏ em.

 

Nhân nghĩa là chúa muôn đời,

Bạc tiền là khách qua chơi bây giờ.

 

Anh chẳng tham rộng ruộng, lớn vườn,

Tham v́ nhơn ngăi, cương thường mà thôi.

 

Trọng nghĩa, khinh tài

 

Vàng tiêu lâu cũng hết, nghĩa đến chết vẫn c̣n.

 

Vật khinh, t́nh trọng.

 

Trọng nghĩa, khinh tài.

 

Vị t́nh, vị nghĩa; không ai vị đĩa xôi đầy.

 

Trăm năm không bỏ nghĩa chàng,

Mặc ai chọn bạc, đổi vàng mặc ai.

 

Của đầy ḿnh không bằng t́nh ăn ở.

 

Chẳng qua duyên nợ trời sinh,

Tham v́ nhân nghĩa, lợi danh chẳng màng.

 

Giàu bên cửa ngơ không màng,

Khó mà có nghĩa, băng ngàn t́m đi.

 

Nghèo nhân, nghèo nghĩa thời lo,

Nghèo tiền, nghèo bạc; chẳng lo là nghèo.

 

Lời em nói ra bằng ba lời thế thốt,

Như đinh đóng cột,

Như ŕu cốt vào cây.

Anh đừng ngại gió, e mây,

ng cao ngất núi sao tày nghĩa nhân.

 

_Gặp em giữa chốn vườn đào,

Kẻ giàu, người khó làm sao nên t́nh?

_Thế gian chuộng của, chuộng tài,

Em đây chuộng nghĩa, chẳng nài giàu sang.

 

Tay bưng đĩa muối chấm gừng,

Gừng cay, muối mặn, xin đừng bỏ nhau.

Tay bưng đĩa muối sàng rau,

Muối rau có nghĩa, sang giàu đừng tham.

 

Vợ chồng là nghĩa phu thê,

Tay ấp, má kề, sinh tử có nhau.

Chẳng tham của sẵn anh đâu,

Tham v́ nhân ngăi năm đầu ngón tay.

Bao giờ cho đặng sum vầy,

Giao ca đôi mặt, dạ này mới vui.

T́m vàng, t́m bạc dễ t́m,

m câu nhân nghĩa, khó t́m bạn ơi!

_Ngó lên dừa ngả ba cây,

Thấy em khôn khéo, muốn gầynghĩa nhơn.

_Nghĩa nhân ba gánh tràn trề,

Gánh từ Phù Mỹ, gánh về Bồng Sơn.

Em ngồi, em kể công ơn,

Bạc vàng nặng ít, nghĩa nhơn nặng nhiều.

Giàu sang nhiều kẻ đến nhà,

Khó khăn đến phải ruột rà xa nhau.

Được bạn bỏ bè,

Được trâu vội vă chê bê khó cày.

Được voi to, trâu ḅ chẳng kể.

Mặc ai chác lợi mua danh,

Miễn ta học đặng đạo lành th́ thôi.

Ăn nhau, ruột thịt không từ.

Anh em thậm thật là hiền,

Bởi một đồng tiền làm mất ḷng nhau.

Sống chết mặc bay, tiền thầy bỏ túi.

Thấy của th́ tối mắt lại

Trách ai trồng chuối dưới bàu,

Trái ăn, lá rọc, bỏ tàu xác xơ.

Những cái “lợi” mà người b́nh dân liệt kê trên đây bao gồm của cải vật chất, tiền bạc, danh vọng, và hương sắc đàn bà mới lạ nhằm thoả măn sự tham lam, ham muốn ích kỷ cá nhân mà bỏ quên “đạo nghĩa”. Và sự tham lam, ham muốn ích kỷ này lại không phải do công khó làm ăn của chính bản thân tự tạo ra, mà chỉ là sự tham lam, ham muốn sở hữu của người khác có sẵn đem lại cho ḿnh. Đây là những cái lợi tương phản với “nghĩa” và đeo đuổi những cái lợi này th́ không thể thi hành “đạo nghĩa” được.

Tuy nhiên, cần mở một đấu ngoặc ở đây: Có một điểm quan trọng cần lưu ư để tránh hiểu lầm. Đó là có thể có người nghĩ rằng đại đa số người dân Việt Nam xem nhẹ của cải vật chất, tiền tài, và danh vọng, nhất là khi những cái lợi này chỉ để thoả măn quyền lợi cá nhân. Không phải vậy. Họ chỉ xem nhẹ của cải vật chất, tiền tài, danh vọng trong tương quan với “nghĩa”; nếu chỉ v́ vật chất, danh vọng cho cá nhân màdẫm nát“nghĩa” th́ “nghĩa” quan trọng hơn. Thực ra, họ vẫn đặt nặng vấn đề của cải và danh vọngcho bản thân và biết rằng muốn khá giả th́ phải cần cù làm việc: “đại phú do thiên, tiểu phú do cần.” Họ cũng hiểu rằng muốn giàu sang th́ phải làm nghề buôn bán: “phi thương bất phú”.Cho nên quan điểm “đạo nghĩa” của người dân Việt Nam không khẩn thiết đưa đến sự tŕ chậm về việc phát triển kinh tế quốc gia. Ngược lại, sự cần cù và kiên tŕ trong công ăn việc làm cũng như ư thức về tiềm năng của thương mại là những yếu tố có khả năng đem lại giàu sang cho đất nước.

2.12.     “Nghĩa” là “lẽ phải”, là “đạo lư”.

Sau khi đă định nghĩa từ “nghĩa” là t́nh yêu, là sự biết ơn và đền ơn, là đồng cam cộng khổ,  là chung thuỷ và là công bằng; sau khi đă làm sáng tỏ thêm ư nghĩa của từ “nghĩa” bằng cách trưng dẫn những phản đề phủ định “nghĩa” như vong ơn, bội nghĩa, oán thù, ác độc, gian manh, thất tín; và sau khi đưa ra phản đề “lợi” tương phản nhưng liên hệ với “nghĩa”, văn học b́nh dân gói trọn “đạo nghĩa” lại trong cụm từ “lẽ phải”. Và lẽ phải trong trường hợp này chỉ có thể được cắt nghĩa là t́nh yêu, là sự biết ơn và đền ơn, là đồng cam cộng khổ, là sự chung thuỷ, là sự công bằng. Vong ơn, bội nghĩa, oán thù, độc ác, gian manh, thất tín là không “đạo nghĩa”, và từ chốithoả mănsắc dục một cách bất chính, chiếm đoạt của cải, tiền tài, danh vọng thuộc quyền sở hữu của người khác để thoả măn những nhu cầu ích kỷ cá nhân th́ mới thực thi được “đạo nghĩa”.

Củ cải nói phải cũng nghe.

Sợ người ở phải, hăi người cho ăn.

Khôn ngoan chẳng qua lẽ phải.

Chẳng sợ ǵ Trời, chỉ sợ lời nói phải.

Nói hung, nói hăng không bằng nói lẽ.

Phải chẳng qua lẽ, khoẻ chẳng qua phép.

Ở đời ḿnh giữ lấy ḿnh,

Điều hay, lẽ phải đinh ninh giữ tṛn.

   Dây mực thẳng, mất ḷng cây gỗ cong.

3.       Mẫu số chung giữa “nhân” và “nghĩa”

Mặc dù qua những phân tách trên đây, chúng ta thấy “nhân” và “nghĩa” có những ư nghĩa riêng biệt. Ư nghĩa chủ đạo của “nhân” là ḷng thương người, là t́nh yêu. Ngoài ra những ư nghĩa khác của “nhân” là sự kính trọng, ḷng khoan dung, độ lượng, đức tính cần mẫn, và sự hiền lành. Ư nghĩa riêng biệt trổibật nhất của “nghĩa” trong ca dao và tục ngữ là ư niệm “biết ơn và đền ơn”; tiếp theo là ư niệm “đồng cam cộng khổ”, ư niệm “thành tín”, ư niệm “chung thuỷ”, và ư niệm “công bằng”. Nhưng qua văn chương b́nh dân như đă dẫn chứng, chúng ta thấy có mẫu số chung giữa “nhân” và “nghĩa”: đó là ḷng thương người, là t́nh yêu. Trong rất nhiều trường hợp, chúng ta thấy người b́nh dân dùng từ “nghĩa” và “nhân nghĩa” đồng nghĩa với t́nh yêu, và do đó gần như làm mờ nhạt sự khác biệt giữa “nhân” và “nghĩa” để cho cụm từ “nhân nghĩa” trở thành một đạo lư bao gồm tất cả cácthành tố vừa nêu trên.

4.       Những nét đặc thù của văn học b́nh dân trong quan điểm “nhân nghĩa”

Trước tiên, chúng ta thấy rằng những quan niệm của Khổng giáo về “nhân nghĩa” là những ư niệm trừu tượng như “cung”, “khoan”, “tín”, “mẫn”, “huệ”. Những từ trừu tượng, cũng như những công thức toán học, có khả năng thu gọn nhiều thành tố ngữ nghĩa lại trong một số ít từ. Nhưng khác với các công thức toán học ở chỗ những công thức toán học có giới hạn rơ rệt khi khai triển. Giới hạn triển khai của những từ trừu tượng thường là bối cảnh văn hoá. Nhưng ngay cả cùng một môi trường văn hoá, ngữ nghĩa của những từ trừu tượng cũng không cho người ta thấy được những trường hợp cụ thể. Ví dụ từ “cung” được cắt nghĩa là sự kính trọng, nhưng ai kính trọng ai, kính trọng như thế nào, khi nào th́ sự kính trọng được thi hành, khi nào th́ không nên có sự kính trọng.

Văn học b́nh dân định nghĩa bằng cách đưa ra những trường hợp sống hằng ngày để cụ thể hoá những ư niệm trừu tượng (operational definition) ví dụ như khi định nghĩa từ “nhân” trong ư nghĩa “ḷng thương người”, trong ư nghĩa “t́nh yêu” th́ người b́nh dân nói đến t́nh yêu trước tiên đối với cha mẹ, rồi đối với vợ chồng, đối với anh chị em, và đối với những người khác. Hơn nữa, t́nh yêu này có một tiêu chuẩn khoanh lại giới hạn của t́nh yêu:

Người dưng có ngăi th́ đăi người dưng,

Anh em vô ngăi th́ đừng anh em.

Khi đề cập đến ḷng thương người đối với tha nhân, người b́nh dân đối kháng thái độ thường có của của những người thuộc xă hội thượng lưu hay trung lưu cũ, có học và có thể được xem là đại diện cho khuôn vàng, thước ngọc của Khổng giáo. Những giai cấp xă hội này, trong đa số trường hợp, có thói quen đối xử với người giúp việc trong gia đ́nh một cách tồi tệ, xem họ là “người ăn”, “đứa ở”, là “đày tớ” không xứng đáng với ư nghĩa nhân phẩm, mặc dù Khổng giáo không bao giờ khuyến khích cách hành sử như vậy. Nhưng thực tế đă khích động người b́nh dân chống đốihành vi tồi tệ này và đưa ra một đề nghị rất nhân bản.

 

Kẻ ăn người ở trong nhà,

Sớm khuya công việc giúp ta nhọc nhằn.

Thương người đày đoạ chút thân,

Chớ nên ngược đăi, ḷng nhân mới là.

Trong xă hội truyền thống cũ, người ta xem nhẹ vai tṛ và giá trị của phụ nữ và coi trọng nam giới. Không những người ta chỉ xem nhẹ mà thực sự là xem thường: “Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô.”

Những nhà nghiên cứu hàn lâm thường phân biệt Khổng giáo hay Nho giáo chính thống với Tống Nho để chứng minh là Nho giáo chính thống không khinh miệt và áp chế phụ nữ như thế. Nhưng ở đây, chúng tôi chỉ đề cập đến những hệ quả của Khổng giáo nói chung đă ăn sâu vào tiềm thức của lớp sĩ phu trong thời kỳ cổ học và ảnh hưởng của những hệ quả này trên quần chúng cũng như những phản ứng của quần chúng đối với những hệ quả này. Phản ứng của quần chúng dân dă là đối kháng lại cách thức đối xử phân biệt dựa trên phái tính cũng như tuổi tác. Và xét theo góc cạnh bối cảnh văn hoá xă hội th́ đây là một cuộc cách mạng vĩ đại.

Gái mà chi! Trai mà chi!

Sinh ra có nghĩa có ngh́ là hơn.

 

Chàng rày mười tám, thiếp rày bốn ba.

Mồ cha đứa chê thiếp già,

Thiếp c̣n gánh nổi một và trăm kim.

Trăm kim đổi lấy lạng vàng,

Mua gương Tư Mă thiếp vi chàng soi chung.

Chàng về sắm sửa loan pḥng,

Thiếp xin điểm phấn, tô hồng, thiếp theo.

 

Bà già đă tám mươi tư,

Ngồi bên cửa sổ viết thư t́m chồng.

Trở lại vấn đề ư nghĩa của “nhân nghĩa”, người b́nh dân – qua ca dao, tực ngữ --đă sử dụng một mô thức định nghĩa bao gồm hai phương pháp: (1) phương pháp khai triển nội hàm của từ và (2) phương pháp sử dụng phản đề. Phương pháp (2) là sáng kiến độc đáo của người b́nh dân Việt Nam. Khi định nghĩa “nhân”, Khổng Tử đă dùng phương pháp (1) định nghĩa “nhân” bao gồm những ư niệm cung, khoan, tín, mẫn, và huệ. Khi định nghĩa từ “nghĩa”, Mạnh Tử và Tuân Tử sử dụng phương pháp mà mới nh́n qua người ta nghĩ đến phương pháp phản đề, nhưng xét kỹ th́ chỉ là phương pháp định nghĩa bằng “loại trừ” (definition by elimination). Định nghĩa của từ “nghĩa” theo Mạnh Tử và Tuân Tử gồm hai vế: “nghĩa và “lợi”. Hai vế này không đi đôi với nhau, và theo Khổng Tử th́ cũng không phủ định nhau. Theo Mạnh Tử và Tuân Tử, muốn thực thi “đạo nghĩa” th́ cần phải loại trừ “lợi”. Người b́nh dân Việt Nam, qua văn chương b́nh dân, đă định nghĩa từ “nghĩa” bằng cách khai triển nội hàm của “nghĩa”: “Nghĩa” gồm có những ư niệm như t́nh thương, đồng cam cộng khổ, biết ơn và đền ơn, thành tín, chung thuỷ, và công bằng. Ngoài ra, người b́nh dân c̣n dùng phương pháp phản đề bằng cách đưa ra những từ đối nghịch (opposites) phủ định ư nghĩa của từ “nghĩa” để giới hạn và làm sáng tỏ thêm ư nghĩa của từ “nghĩa”.Những từ như vong ơn, bội nghĩa, oán thù, ác độc, gian manh, thất tín là những từ đối nghịch phủ định ư nghĩa của từ “nghĩa” và làm sáng tỏ từ ư nghĩa của từ “nghĩa”: vong ơn, ác độc, thất tín… là không có đạo nghĩa. Phương pháp sử dụng những từ đối nghịch (use of opposites) để truy cứu ư nghĩa của các ư niệm (concept) măi đến cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 mới được nhà ngữ học Thuỵ Sĩ Ferdinand de Saussure khai mở và đến những thập kỷ 60 và 70 của thế kỷ 20 mới được Jacques Derida khai triển qua triết thuyết giải cấu trúc (deconstructionism) của ông.

Một điểm đặc thù khác của người b́nh dân Việt Nam khi khai triển nội hàm của từ “nhân”, người ta không thấy “thành tín” mà, thay vào đó, chỉ thấy đức tính “hiền lành” được sắp xếp như là một thành tố ngữ nghĩa của “nhân” thay đổi phần nào mô h́nh định nghĩa của Khổng Tử. Nhưngngười ta lại thấy “thành tín” được đề cập từ một góc độ khác. Người ta thấy sự thiếu “thành tín” hay “thất tín” được sắp xếp như là một phản đề phủ định “nghĩa”. Nói cách khác, “thất tín” là không có đạo nghĩa. Và có lẽ, theo phương pháp loại suy, người ta cũng có thể kết luận “thất tín” đối nghịch (opposite) với “thành tín”, cho nên “thành tín” là thành tố ngữ nghĩa của “nghĩa” hơn là của “nhân”, như Khổng Tử đă sắp xếp. Ngoài ra, người b́nh dân – qua ca dao và tục ngữ -- c̣n định nghĩa từ “nghĩa” bằng cách khai triển nội hàm của từ “nghĩa”bằng những thí dụ cụ thể về từng hoàn cảnh sống bao gồm những thành tố như là “t́nh yêu”, sự “biết ơn và đền ơn”, sự “đồng cam cộng khổ”, sự “chung thuỷ”, và “công bằng”với sự “biết ơn và đền ơn” như là thành tố cốt lơi;trong lúc Khổng Tử, Mạnh Tử và Tuân Tử định nghĩa “nghĩa” bằng cách bàn nhiều về “lợi” (trong sách Luận Ngữ, Khổng Tử đề cập đến “lợi” 24 lần) hoặc loại bỏ “lợi” (Mạnh Tử và Tuân Tử) để hiểu rơ ư nghĩa của “nghĩa” và để thực thi đạo “nghĩa”.

Tiểu Thạch Nguyễn văn Thái

Pennsylvania, Ngày 5 Tháng 3 Năm 2020

CHÚ THÍCH

1 Đối lập nhau, nhưng có quan hệ với nhau (Đào Duy Anh, Hán-Việt Từ-Điển, 1957).

2 Nguyễn Hiến Lê. Đại Cương Triết Học Trung Quốc. Nxb. Thanh Niên, tr. 404-405.

3 Chín chữ cù lao: (1) Sinh: cha mẹ đẻ ra, (2) Cúc: nâng đỡ, (3) Phủ: Vỗ về, (4) Súc: cho ăn, bú mớm, (5) Trưởng: nuôi dưỡng thể xác, (6) Dục: giáo huấn, (7) Cố: trông nom, (8) Phục: quấn quưt , săn sóc không rời tay, (9) Phúc: đùm bọc, bảo vệ.

 

Nguyễn phúc Liên Thành

P.O.BOX 6147

Fullerton, CA 92834. USA

Email: nguyenphuclt1966@gmail.com