click on photo để trở lại trang List Sách Truyện                                                                   
 

 

ĐÈN CÙ - Số Phận Việt Nam Dưới Chế Độ Cộng Sản
Tự Truyện Của Người Từng Viết Tiểu Sử Hồ Chí Minh - Tác giả: Trần Đĩnh

Giới thiệu ĐÈN CÙ CỦA TRẦN ĐĨNH - Ngô Nhân Dụng

 

Quư vị phải lắng yên nghe bài Đèn Cù. Tự ḿnh hát lên, hát cho thấm thía vào ḷng, cho những câu dân ca văng vẳng trong đầu trong khi đọc Đèn Cù của Trần Đĩnh. Khen ai khéo vẽ (ối a) đèn cù. Voi giấy (ối a) ngựa giấy, tít mù nó chạy ṿng quanh... Voi giấy (ối a) ngựa giấy, ṿng quanh nó chạy tít mù. Đèn Cù, cũng gọi là đèn kéo quân, là một trong số đèn T rung Thu, đồ chơi cho trẻ em và cho cả người lớn. Quư vị sẽ dần dần nh́n thấy hoạt cảnh xă hội Việt Nam những h́nh nhân voi giấy, ngựa giấy tít mù nó chạy ṿng quanh trên màn ảnh đèn cù trong hơn nửa thế kỷ. Trong đó có Trần Đĩnh. Một nhân chứng, một người tham dự trong đám Voi giấy (ối a) ngựa giấy lần lần hồi tưởng lại những cảnh cùng nhau chạy ṿng quanh (ối a) tít mù. Nhiều tác giả đă viết về xă hội miền Bắc Việt Nam dưới chế độ cộng sản, dưới dạng hồi kư, tiểu thuyết, biện thuyết và lư luận, vân vân. Đèn Cù nổi bật lên trong tủ sách đó. Nếu không phải là kho chứng liệu quan trọng và đầy đủ nhất th́ đây là cuốn sách đọc lư thú nhất. Rất


 

nhiều chuyện mới nghe lần đầu. Rất nhiều chuyện cũ được nh́n dưới con mắt khác, thấy những khía cạnh chưa ai từng thấy. Quư vị sẽ cười, sẽ khóc, sẽ thắc mắc, sẽ dằn vặt, thao thức, kinh tởm, giận dữ, sót thương, khi bị cuốn theo những Voi giấy (ối a) ngựa giấy chạy quanh trong cái đèn cù.

Dưới cái tựa Đèn Cù, Trần Đĩnh gọi cuốn sách này là “truyện tôi.” Đọc xong th́ hiểu tại sao tác giả không gọi nó là một “hồi kư” hay “tự truyện,” những loại văn quen thuộc khi người ta kể chuyện cuộc đời ḿnh đă sống. Cuốn sách không viết theo phong cách hồi kư hay tự truyện, khi người viết có sẵn một bản đồ để viết theo, một mục tiêu muốn đạt tới. Đây cũng không phải là tiểu thuyết, tác giả không kể những chuyện ḿnh tưởng tượng ra. “Truyện tôi” là một thể loại văn suôi mới, do Trần Đĩnh tạo ra. Mai mốt có thể sẽ không c̣n ai viết “truyện tôi” nữa. Mà có ai viết th́ chăc chắn cũng không viết giống như T rần Đĩnh. Đèn Cù là một cuốn sách độc đáo.

T rần Đĩnh vốn là một thi sĩ, loại người thích sáng tạo ngôn ngữ, bầy đặt, đùa rỡn, vui chơi với ngôn ngữ. Đẽo gọt, mài rũa, “như thiết như tha, như trác như ma,” rùng ḿnh sảng khoái hay quằn quại đau khổ với ngôn ngữ. Trước khi gia nhập ṭa soạn báo Sự Thật, ở chiến khu Việt Bắc vào năm 1949, tuổi 19, ông đă viết báo rồi. Nhưng cuốn sách này tuyệt nhiên không dùng lối văn viết báo. Nhà báo không ai mở đầu một bài bằng mấy chữ: “Viết này vất vả,” rồi chấm câu. “Lười là rơ,” lại chấm câu. Cái khí văn đó tràn suốt tác phẩm. Có thể gọi đó là Khí văn T rần Đĩnh. Cũng như chúng ta có thể nhận ra Khí văn Phùng Quán, Khí văn Thanh Tâm Tuyền, vân vân, các thi sĩ có lúc viết văn suôi. Nó riêng biệt, văn đó đúng là người, mỗi người một vẻ.

Nhưng Trần Đĩnh vẫn giữ nguyên cái đức của người viết báo, là kể’ sự thật, kể những chuyện thật. Ông dùng một lối viết mà đọc tới đâu người ta cũng cảm thấy ngay: Đây là những chuyện thật, sự thật được bày ra, sự thật ṛng, như thịt xương c̣n sống, tàu lá c̣n xanh, như gỗ mộc không sơn phết. Những suy tư, thao thức của tác giả được tŕnh bày riêng, bên ngoài các sự kiện. Người viết không thêm thắt t́nh cảm, suy tư, phê phán, như thêm mắm muối, tiêu, hành, vào cho món ăn thêm mùi vị. Như khi ông thuật lời nhà báo Tiêu Lang đă chứng kiến cảnh mấy anh du kích đặt cái xác bà Nguyễn Thị Năm vào áo quan, áo quan nhỏ quá không vừa. Mấy anh bèn đứng lên trên xác bà đẩy cho lọt xuống. “Nghe xương kêu răng rắc mà tớ không dám chạy, sợ bị quy là thương địa chủ.” Hay khi ông kể chuyện về họa sĩ Phan Kế An, một trong bốn năm người cùng phụ trách báo Sự Thật lúc đầu. “Một dạo Phan Kế An ngày ngày đến vẽ Cụ Hồ. Một chiều về sớm hơn, An nói: À, cái Z. tự nhiên mang ba lô, chăn chiếu đến chỗ Ông Cụ, tớ được xua về sớm. Vài tháng sau, An lại về muộn. Hỏi v́ sao th́ An nói không thấy Z. đến nữa. Chắc 'máy' cụ yếu, giải đáp thuần túy sinh học. Không tính đến sở thích, 'gu' của cụ.” Trần Đĩnh cũng nhớ trong lớp học “chuẩn bị cải cách ruộng đất” tháng Bảy năm 1953, “Cụ Hồ đến giảng cách nhật, có lúc cụ đùa hô lên trong hội trường Hồ Chí Minh Muốn Nằm!” “Rồi tay chỉ vào đầu [nói]: Từ đây th́ Bác già, nhưng từ đây (tay chỉ vào bụng) th́ Bác trẻ.”

Trần Đĩnh kể’ chuyện vợ nhà thơ Lê Đạt, ông bị đưa đi lao động “cải tạo” v́ tham gia nhóm Nhân Văn Giai Phẩm. Người đàn bà mang tội là “vợ Nhân Văn” ... bị “cơ quan, tập thể’ liên tục ép bỏ chồng” nhưng bà không bỏ.” [N]hững đêm giá buốt Thúy diễn kịch ở Hải Pḥng, Đạt từ chỗ lao động cải tạo xuống t́m vợ. Không có giấy chứng minh nhân dân, Đạt không thuê được nhà trọ, hai đứa ngồi ghế vườn hoa suốt đêm nghe c̣i tàu thủy hú thi với gió biển.” Một câu văn ngắn cho chúng ta sống cả một đêm dài nghe tiếng tầu thủy vang vọng trong tiếng gió hú. Tác giả đóng vai một nhân chứng, một người quan sát, chỉ thuật lại những ǵ ḿnh nghe, ḿnh thấy. Thời sau chiến tranh, báo Nhân Dân có cuộc họp năm sáu chục người “ôn lại thành tích tuyên truyền chiến tranh chống Mỹ. Nguyễn Sinh, xưa phóng viên thường trú Vĩnh Linh, Vĩnh Mốc lên nói. Lại tố cáo những chiến công giả người ta gán cho Mẹ Suốt, Trần Thị Lư sông Lấp Quảng B́nh. Sông đă lấp thành tên [tên Sông Lấp] mà nhà báo cứ ca ngợi cô Lư oằn lưng chèo lái... Hầu hết nghe đều cười. Tự giễu và rộng lượng. Nhưng khi Sinh nói ở Vĩnh Linh, anh đă chứng kiến người bên kia bị ta bắt sang chôn sống kêu rất lâu dưới huyệt, tôi lại thấy mọi người mặt lạnh tanh.” Thêm một chuyện ngôi nhà của bà Lợi Quyền, một nhà tư sản đă nổi tiếng đóng góp nhiều vàng cùng với nhà cửa trong “Tuần Lễ Vàng” thời trước kháng chiến. Sau chiến tranh bà Lợi Quyền vẫn c̣n một ngôi nhà tại Hà Nội. Đầu thập niên 1980 “được ban Tuyên Huấn Trung ương đến hỏi. Chê đắt [không mua]. Đùng một hôm xe tuyên huấn chở mấy bao tải tiền đến mua, đắt cũng được. Ba ngày sau đổi tiền.” Tác giả ghi thêm: “Tố Hữu [phó thủ tướng đổi tiền], nguyên trưởng ban tuyên huấn đă hạ thời cơ tuyệt hảo ...” Và ông nhắc lại bài Quốc Tế Ca hát rằng: “Bao nhiêu lợi quyền tất qua tay ḿnh!” Phê: “Quá giỏi!”

Đèn Cù đầy rẫy những “đoạn phim” ngắn như vậy. Rất nhiều “clip” chợt hiện trên màn ảnh trong nửa phút, rồi chuyển ngay sang cảnh khác, liên tiếp chạy nhanh qua năo bộ. Đoạn phim lưu đọng trong óc ḿnh măi măi, trộn lẫn cùng những đoạn phim ngắn khác, không theo thứ tự thời gian, cũng không theo một ḍng lư luận nào. Tất cả cho người đọc một toàn cảnh sống động về xă hội nước Việt Nam trong hơn nửa thế kỷ, trước và sau khi tác giả đặt bút viết cuốn sách để đời này. Tất cả là “truyện tôi.” Nếu không có cái tôi sống, tôi quan sát, tôi rung động, tôi ghi nhớ, tôi suy nghĩ, th́ không có “truyện tôi.” Trong trí năo con người đời sống vốn không có trật tự, nó chợt hiện, chợt tắt, ngổn ngang, chắp nối, không xếp đặt theo không gian cũng không theo ḍng thời gian đơn tuyến và trực tuyến. Đời sống thật vẫn như vậy. Đó là cảnh Voi giấy (ối a) ngựa giấy, tít mù nó chạy ṿng quanh. Cho nên Đèn Cù là một tác phẩm nghệ thuật. Đây là một sáng tác văn nghệ. Thử tưởng tượng có một người trước khi đọc không hề biết ǵ về bối cảnh lịch sử ở nước Việt Nam, chưa bao giờ nghe tên những nhân vật như Nguyễn Tư Nghiêm, Văn Cao, Lê Đức Thọ, Hồng Linh, Thép Mới, Lê Trọng Nghĩa, Hồ Chí Minh, Lê Đạt, Tô Hoài, Hồng Hà, vân vân; khi đọc Đèn Cù người đó cứ nghĩ đây là những nhân vật hoàn toàn do tác giả bịa ra. Độc giả nghĩ Trần Đĩnh sáng tác một cuốn truyện, sẽ thấy Đèn Cù là một thể loại tiểu thuyết mới, rất mới.

Suốt cuộc đời cầm bút (ông mới tập dùng máy vi tính khi đă về già), Trần Đĩnh nói, “Tôi vẫn mong rồi có một quyển sách thật sự của tôi, của chính tôi.” Bởi v́, gần suốt cuộc đời viết, lách “tôi đă tự nguyện làm thủ phạm tàn phá trước hết vào chính ngay ḿnh. Tôi vốn yêu viết. Nhưng đă không viết nổi. Đứa thủ phạm là tôi bắt tôi viết dưới bóng tối của Thù Hằn và Dối Trá ...”

Trần Đĩnh biết rất nhiều chuyện. Trần Đĩnh coi Trường Chinh là thầy trong nghề báo, được ông tổng biên tập báo Sự Thật (Trường Chinh) dậy từng chữ khi anh nhà văn 19 tuổi mới vào trong A Tê Ka (An Toàn Khu), năm 1949. Anh ngủ chung lều với Lê Quang Đạo, nhiều lần phải hất tay Lê Quang Đạo ra, và nghe lời xin lỗi, “Chúng tớ ở tù lâu ngày sinh hư.” Anh ngồi sau lưng Hồ Chí Minh trong buổi lễ truy điệu Stalin chết; nh́n cảnh T ố Hữu diễn vai đau khổ ôm bức h́nh Stalin đặt lên ban thờ, sau nay nghĩ có lẽ ông ta khóc Stalin là khóc thật. Rồi nh́n thấy hộp thuốc lá Trung Hoa Bài do Hồ Chí Minh bỏ quên trên ghế bên cạnh, anh cầm lấy mang đến tận pḥng, “Dạ, thưa bác, Bác để quên ạ!” Và nh́n thấy “Mặt cụ xưng lên, đầm đ́a nước mắt, hai mắt húp lại ... Cụ ngơ ngẩn nh́n tôi, nh́n hộp thuốc lá như không hiểu tôi vào làm ǵ ...” Trong lớp chỉnh huấn chuẩn bị cải cách ruộng đất năm 1953, một hôm “Cụ Hồ nói: Các chú các cô không sợ người ta kêu ḿnh kém trí thức, ít lư luận. Họ kêu th́ bảo họ rằng tôi lú nhưng chú tôi khôn. Chú tôi là Stalin, Mao Trạch Đông.” Trần Đĩnh chắc là người đầu tiên tiết lộ Hồ Chí Minh đă tới quan sát cuộc đấu tố đầu tiên ở Đồng Bẩm, hóa trang che bộ râu để không ai nhận ra. Và Trường Chinh th́ đeo kính đen tới dự, để rút kinh nghiệm mà rèn luyện các đội cải cách đấu tố cho đúng tiêu chuẩn thù ghét. Xưa nay nhiều người vẫn kể rằng Hồ Chí Minh không muốn giết bà Nguyễn Thị Năm, nhưng bị cố vấn Trung Cộng ép buộc nên phải giết. Trần Đĩnh đưa ra một bài báo ngắn do Hồ Chí Minh viết kết tội đích danh bà Năm đồng thời đả kích cả giai cấp địa chủ. Bài báo này, được dẫn chứng đầy đủ, dùng một bút hiệu, kư tắt, cho nên chỉ người bên trong ṭa báo mới biết người viết là Hồ Chí Minh. Trần Đĩnh cũng là tác giả đầu tiên đă gặp cô Xuân (nhân vật đă được Vũ Thư Hiên kể trong Đêm Giữa Ban Ngày) ở trên chiến khu từ năm 1953, cô là “Con nuôi Bác.” Có lúc Trần Đĩnh đă nắm tay cô Xuân, khoe đă lấy tên cô làm bút hiệu. Ông cũng kể chuyện đi theo Hồ Chí Minh dự mít tinh rồi “đi lượn phố, thăm trường học” ở Móng Cái, năm 1960. Hồ viết lên bảng một chữ Hán “nhân,” rồi hỏi: “Trây sấn mà chề” nghĩa là “Đây là chữ ǵ?” nói bằng tiếng địa phương, là tiếng Khách Gia, Hakka, miền Nam gọi là tiếng Hẹ. Tác giả thắc mắc, “tại sao đến đây Cụ đi chơi phố nhiều như thế? Khéo đă ở đây thật?” Và có lúc đi trong phố “Cụ chỉ vào một ngôi nhà phía bên kia đường nói với tôi, đi bên cạnh: Ở nhà này ngày xưa có một chị bí thư chi bộ. Tôi ngợ ngay. Có quan hệ t́nh cảm ǵ với Bác?” Độc giả sẽ không ngạc nhiên khi đọc những t́nh cảm thân mến của tác giả với nhân vật Hồ Chí Minh. Trong chương chót, Trần Đĩnh nhận định về Hồ Chí Minh: Ḷng trung của Hồ Chí Minh đối với Lê Nin, Stalin, Mao Trạch Đông là vô bờ. Cho nên ḷng trung với nước Việt, dân Việt vơi đi. Trong lần đi thăm khu gang thép Thái Nguyên, “Sau bữa cơm trưa, thấy Cụ quần áo cánh nâu đi ṿng ra sau dẫy nhà tranh đến rặng chuối thay hàng rào, tôi đi theo. ... Thấy tôi gần như ở ngay bên, cụ quay ngoắt lại hỏi, điếu thuốc khẽ lật bật ở môi: 'Người ta đái cũng theo à?' 'Không ạ, cháu ...!' 'Thế đứng sát vào người ta nḥm ǵ?'” Rồi T rần Đĩnh kể tiếp, “Chiều ấy, khoảng bốn giờ về tới chủ tịch phủ, tha thẩn ở sân chờ lấy xe đạp ... bất thần chợt nhớ đến Xuân, cô con gái nuôi của Bác. Hỏi mấy người đứng tuổi nom có vẻ quen từ trên rừng. A, cô Xuân ấy hả? Lấy chồng rồi. Chồng lái xe. Nhưng chết rồi. . bị ô tô đè .”

Năm 1962 Trường Chinh đă nhờ Trần Đĩnh viết hồi kư, nhắc lại từ những ngày đi họp ở Pắc Bó năm 1941, với ư định dùng quá khứ vinh quang “phất một ngọn cờ tập hợp” phe ḿnh. Nhưng sau đó tập hồi kư không dùng đến v́ biết ḿnh đă thua hẳn phe cánh Lê Duẩn, Lê Đức Thọ, Nguyễn Chí Thanh rồi. Nhiều người cũng muốn nhờ, v́ Trần Đĩnh nổi tiếng khi viết hồi kư giúp cho người khác. Anh kể chuyện những người tù Côn Đảo, văn sống và khích động, như chính anh đă trải qua các gian khổ đó. Cuốn Bất Khuất (viết năm 1965) kể chuyện Nguyễn Đức Thuận, một người tù Côn Đảo tranh đấu trong tù, được đưa ra ngoài Bắc. Lê Đức Thọ, Tố Hữu, Hoàng Tùng chủ trương dùng câu chuyện Nguyễn Đức Thuận để tuyên truyền khích động cho người miền Bắc ủng hộ cuộc tấn công vào miền Nam. Viết Bất Khuất, cái tên do Tố

Hữu đặt, Trần Đĩnh không kư tên, tiền nhuận bút cũng nhường cho Thuận. “V́ không thích nói dối.” Nhưng được những độc giả như T rần Dần khen th́ vẫn thích: “Mày viết cái Bất Khuất ấy, tao thích cái grammaire.” Nguyên Hồng th́ bậm môi, vuốt râu nói: “Mày, Trần Đĩnh à, mày có tâm hồn, mày có nghệ thuật nên mày viết cái ấy cho Thuận hay.” Một lần năm 1960 gặp Vũ Kỳ (thư kư riêng của Hồ Chí Minh): “Vũ Kỳ bảo tôi sẽ cộng tác với anh viết hồi kư về Bác 'khi Bác hai năm mươi.' Viết xong tiểu sử, tôi (Trần Đĩnh) gửi lên cho Cụ một bản để duyệt. Cụ chữa từng trang. Có những đoạn viết ra ngoài lề: Xem lại? Hỏi lại? Bản thảo này tôi giữ.” Sau đó sách in ra, “Mừng tiểu sử chính thức đầu tiên của Hồ chủ tịch ra đời, Tố Hữu khao một bữa thịt chó thịnh soạn tại nhà” (Tố Hữu được lănh nhuận bút 200 đồng v́ có công đọc và kiểm duyệt, người viết chỉ được 400 đồng; c̣n “Huy Tưởng, Hoài Thanh chả [được] tẹo nào).

T rần Đĩnh cũng viết hồi kư cho Phạm Hùng, Lê Văn Lương, Bùi Lâm (một trong vài ba đảng viên cộng sản đầu tiên). Lê Đức Thọ cũng có lúc muốn nhờ. “Cậu viết giỏi lắm, tớ rất thích. Không ở tù mà viết y như thằng đă ở tù. Tớ sẽ nhờ cậu viết hồi kư cái đoạn tớ chuẩn bị tổng khởi nghĩa rất hay.” Và Thọ hứa hẹn sẽ đem Trần Đĩnh theo phái đoàn sang Paris đàm phán. Sau Trần Đĩnh không viết, “Hú vía!” Lê Thanh Nghị, Nguyễn Duy Trinh nhờ viết hồi kư, đều từ chối. Trần Đĩnh làm việc gần với các lănh tụ cộng sản Việt Nam từ năm 19 tuổi, cho nên biết nhiều chuyện. Như đến nhà Sáu Thọ, ngồi ngoài sân bên cạnh cái hầm tránh bom, th́ nhận ra cái hầm này sâu 10 mét, trong khi cái hầm nhà Lê Thanh Nghị (anh đă nhiều lần xuống ẩn trong hầm này), chỉ sâu có tám mét, dù cả hai đều trong Bộ Chính Trị. Gần gũi họ, cho nên mới biết cảnh trong nhà Lê Đức Thọ một ông tướng chào Sáu Thọ xong, bước ra về mà cứ thế đi giật lùi, đến nửa cái sân mới dám quay lưng rồi tiến ra cổng. Nh́n mặt, th́ ra Lê Đức Anh.

Trần Đĩnh sống trong cái đèn cù đó, trong ḷng không yên. Anh bắt đầu nẩy mối bất nhẫn trong ḷng khi chứng kiến những tội ác trong cuộc cải cách ruộng đất. Nhưng anh vẫn tin tưởng vào đảng, tin vào những động cơ tốt của các lănh tụ. Chuyển biến tâm lư mạnh nhất phát sinh trong năm năm du học ở Bắc Kinh, sống qua thời kỳ các phong trào bước nhảy vọt, đánh hữu phái, công xă nhân dân, vân vân, từ 1955 đến 1959. Trong thư viện Đại học Bắc Kinh, một góc bày các sách cũ tiếng ngoại quốc, anh được đọc cuốn “Từ số không đến vô định” của Arthur Koestler; câu chuyện một người bị Stalin bỏ tù. Anh cũng được đọc báo Le Monde trong thư viện đại học, và biết chuyện tố cáo tội ác của Stalin trong đại hội thứ 20 đảng Cộng sản Liên xô. Nhưng ảnh hưởng quan trọng nhất là do anh sống bên người Trung Hoa, anh trực tiếp gặp nhiều sinh viên cùng tuổi, được nghe, được thấy, để biết chế độ Mao Trạch Đông giả dối, tàn bạo và coi khinh mạng sống dân chúng như thế nào. Khi Mao Trạch Đông cho phép “trăm hoa đua nở” báo Nhân Dân (Bắc Kinh) cũng đăng những bài phê phán đích đáng, mở mắt anh du học sinh người Việt “được thấy trí thức Trung Quốc sôi sục chống đảng.” Quan sát thực tế, lại thấy “dân Trung Quốc khốn khổ v́ đảng.” Cho nên, “Tôi bắt đầu 'hư hỏng' (nghi ngờ đảng) v́ đă nhận ra chân tướng đại bịp. Người ta lừa bịp đại trà được là nhờ khai thác những bản năng thấp kém của con người: Sợ và tham.” Từ đó, Trần Đĩnh chống Mao, kinh tởm Mao, sau khi về nước vẫn tiếp tục. V́ thế anh là đối thủ của đám các đồng nghiệp thần phục Mao trong báo Nhân Dân, mà anh gọi là bọn “Mao nhều.” Kiểu như Hồng Hà, người từng nghẹn ngào nói như mếu: “Tôi xin cảm ơn Mao Chủ tịch vĩ đại đă mở mắt ra cho tôi thấy Liên xô, Kroutchev là phản bội, đầu hàng, xét lại.”

Trần Đĩnh ghê sợ âm mưu lợi dụng của Mao Trạch Đông, v́ nhớ măi câu ông ta nói: “Thiên hạ đại loạn, Trung Quốc được nhờ.” Chủ trương này dẫn đến cuộc chiến tranh Việt Nam. Mao chấp nhận chiến tranh nguyên tử. Tại Bắc Kinh, Trần Đĩnh được hai người bạn Trung Hoa làm báo tiết lộ về cuộc họp chi bộ trong Văn Nghệ Báo để nghe chỉ thị tối quan trọng. Hai anh kể, chỉ thị được ban xuống cho dân Trung Quốc thấu triệt là họ không phải sợ bom nguyên tử. “V́ dù Mỹ có ném xuống một ngh́n quả bom nguyên tử, dẫu trái đất có bị tàn hoang đi nữa th́ ít nhất cũng c̣n sót lại một huyện dân T rung Quốc, huyện ấy sẽ ương lại giống người trên trái đất này.” Thiên hạ đại loạn, Trung Quốc được nhờ. Cho nên Mao muốn phát động chiến tranh, “đánh Mỹ tới người Việt cuối cùng.” Mao cũng muốn đứng đầu phong trào cộng sản thế giới, sau khi thần tượng Stalin bị đàn em lật đổ. Lê Duẩn ngả theo chủ trương Mao; ghét những người muốn theo Cộng sản Nga muốn chung sống ḥa b́nh với Mỹ và giảm bớt ách độc tài trong nước. Lê Duẩn từng ca ngợi Mao Trạch Đông là “Lê Nin của thời đại ba ḍng thác cách mạng châu Á, châu Phi và châu Mỹ La Tinh.”

Đối nội, Duẩn tạo ra vụ án “xét lại, chống đảng;” đánh vào những người bị coi là thân Liên Xô. Lần đầu chỉ đánh giằn mặt bằng phê b́nh, kiểm thảo. Năm sau Chu Ân Lai sang Hà Nội phổ biến tin tức Mao đánh các đồng chí lănh tụ trong đảng của ông ta rồi, Duẩn mở chiến dịch thứ hai, tống giam hết cả đám. Giống như đem họ ra làm vật “thế chấp” để được Mao ủng hộ. Trần Đĩnh cũng bị nghi ngờ, bị hạ tầng công tác, bị bắt giam và hỏi cung. Có lúc anh hănh diện kéo chiếc xe hai bánh “diễu hành giữa thanh thiên bạch nhật, ở trung tâm Hà Nội, tươi tỉnh đi tŕnh đường phố, nhận minh bạch đường hoàng ḿnh chống đảng.” Lê Đức Thọ gọi T rần Đĩnh tới, kể tội đám xét lại cho nghe: “Vừa ở Paris về nghe an ninh nó nói cậu dính vào vụ chúng nó tớ ... tiếc lắm. ... Tớ đă nói là tớ mến cậu v́ cậu trẻ, cậu có tài .”

Đối với bên ngoài, Lê Duẩn bám sát chủ trương của Mao gây cuộc chiến tranh xâm chiếm miền Nam. Theo Trần Đỉnh th́ Hồ Chí Minh và Vơ Nguyên Giáp không muốn đánh, nhưng không chiếm được đa số nên chịu phục tùng. Khi cuộc Cách mạng Văn hóa gây lo lắng Trung Quốc sẽ loạn lớn, Lê Duẩn thấy phải đánh ngay, đánh trước khi Bắc Kinh tan vỡ không c̣n chỗ dựa. Cho nên mở cuộc tấn công Tết Mậu Thân. Sau này, Lê Duẩn theo Nga, chống Trung Cộng, th́ lại hết lời mạt sát từ Mao T rạch Đông tới Đặng Tiểu B́nh.

Đèn Cù đưa chúng ta vào một xă hội điên đảo, “sáng đúng, chiều sai, mai lại đúng.” Voi giấy (ối a) ngựa giấy, tít mù nó chạy ṿng quanh.... Những đoạn phim thú vị nhất rút ra từ cuộc sống của những con người b́nh thường, các nhà văn, nhà báo, các cán bộ, những người qua đường.

Nhà báo Minh Tường từ Hà Nội, theo đoàn quân chiến thắng vào Sài G̣n. Anh t́m được đến nhà mẹ ḿnh, bấm chuông. Bà mẹ mở cửa ra, chấp hai tay vái lạy: “Thôi, tôi xin anh, anh đi với các đồng chí của anh đi cho mẹ con tôi yên.” Trần Đĩnh đứng với Tô Hoài trên lề đường nh́n toán tù binh Mỹ bị đưa diễn trên đường phố Hà Nội cho dân chửi rủa, ném đá. Khi người phi công cuối cùng qua trước mặt, bỗng Tô Hoài chạy ra với tay đấm vào mặt (đấm hụt). Tô Hoài giải thích, ḿnh phải bày tỏ lập trường; nếu không có đứa nào nó báo cáo ḿnh đứng ngoài coi trong lúc “nhân dân căm thù” th́ nguy. Có ai được nghe lời Trần Độ tâm sự, sau khi đă tỉnh ngộ, viết Nhật Kư Rồng Rắn: “Này, nói thật chứ bây giờ ... hễ nghe thấy cái ǵ là sự thật th́ trong người sướng ghê lắm ấy!” Có ai được nghe một nữ nhân viên báo Nhân Dân đă về hưu bày tỏ nỗi oán hận: “Ông cha đổ bao xương máu giành được độc lập nhưng nô lệ vẫn hoàn nô lệ!” Trần Đĩnh rất gần Lê Đạt. “Một hôm Lê Đạt bảo tôi: Nhà thơ có lẽ là người yêu nước nhất. Họ chăm lo nhất đến tiếng mẹ đẻ.. Đạt nhiều lần giục tôi viết: Tiểu thuyết về mày, gia đ́nh mày - Tôi im lặng. Biết viết là cực kỳ cô đơn. Và quả t́nh tôi đă thật sự cô đơn - đúng ta là bí mật - trong bao nhiêu năm với cuốn sách này.”

Sống hầu hết cuộc đời trong một xă hội mà Đảng Cộng sản và lănh tụ chiếm “đặc quyền viết, đặc quyền nói;” chỉ dùng các nhà văn làm đầy tớ, “Ôi đă làm đầy tớ th́ có đời thuở nào c̣n dám sáng tạo?” Bây giờ Trần Đĩnh đă viết. Lúc đầu, ông chỉ định viết để “tố cáo tội gây nội chiến Nam Bắc là sai lầm;” trong khi viết th́ đổi ra hướng “phê phán toàn diện.”

“Vâng, tôi xin đối mặt với công luận đây. Tôi ăn gian nói dối th́ các ông cứ việc vạch ra.” Đó là lời Trần Đĩnh, tác giả Đèn Cù. Xin mời quư vị bước vào, cùng sống trong cảnh Voi giấy (ối a) ngựa giấy, ṿng quanh (ối a) nó tít mù.

Ngô Nhân Dụng

Tháng Tám, 2014


 

Chương một

T

ôi đến AtêKa, an ṭan khu (ATK) để làm báo Sự Thật đầu 1949.

ATêKa, an ṭan khu là ǵ? Là căn cứ địa đầu năo của Đảng cộng sản Đông Dương và chính phủ Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà, nằm ở chân hai con đèo tên Re và So của dăy Núi Hồng chia đôi hai huyện Định Hoá tỉnh Thái Nguyên và Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang.

C̣n Sự Thật?

Tháng 12 năm 1945, Đảng Cộng Sản Đông Dương tuyên bố tự giải tán cùng với tờ báo tiếng nói của nó, Cờ Giải Phóng. Hội nghiên cứu chủ nghĩa Mác (không cơng kèm chủ nghĩa Lê-nin) bèn ra đời cùng báo Sự Thật. Đây là một vận động trái khoáy ngược chiều cực kỳ hiếm mà lúc ấy tôi chưa biết: vừa giành chính quyền để nổi nênh th́ Đảng đă lập tức “thoái trào,” phải rút vào bí mật, giấu tiếng, ẩn danh như chưa từng bao giờ. Con ruồi đậu xuống má rồi bay đi ta c̣n hay thế nhưng nghịch lư tày trời này hầu như ít ai thấy. Đẹp đẽ phô ra, xấu xa đậy lại, Đảng không hề kỷ niệm cái sự kiện tự nó đánh giá được đủ hết giá trị thật của Đảng ngày mới ra mắt dân này bao giờ. T rong khi nồng nàn tưởng nhớ những Xô viết Nghệ Tĩnh (thất bại), Nam Kỳ Khởi nghĩa (thất bại) v. v...

Ṭa soạn báo Sự Thật lúc ấy vẻn vẹn ba cây bút sắt: (Hà) Xuân Trường, thư kư ṭa soạn, Quang Đạm, Thép Mới (cựu binh làm từ báo Cờ Giải Phóng trước 1945). Và một cây bút lông: Phan Kế An, tức Phan Kích hay Kịch, con cả cụ Phan Kế Toại, nguyên khâm sai đại thần nay là bộ trưởng nội vụ, người kư tên đóng dấu nổi vào thẻ nhà báo của tôi. Trong thẻ này, tôi đă chữa 19 tuổi thành 23. V́ sao? Thép Mới nói cái thẻ này ngang với coupe - fil, “cắt chỉ,” của Pháp. Được phép vượt qua bất cứ chặn giữ, kiểm soát nào. 19 tuổi th́ có lẽ khó, tôi nghĩ. Và ăn gian.

Ai mách Thép Mới cái thẻ báo chí thời Pháp thuộc cắt phăng mọi rào ngăn: Trường Chinh. Trong mắt chúng tôi, T rường Chinh là cây bút luận chiến tài ba và nhà báo lỗi lạc. Tự nhiên nghĩ ngay vậy th́ anh sẽ cho chúng tôi cái quyền cắt mạnh hơn cả thời Pháp mọi ràng buộc cảnh sát tại hiện trường điều tra.

Tôi đến báo đảng ngay sau khi nó vừa mở hai cuộc bút chiến lẫy lừng. Một giữa Trường Chinh và Tô Ngọc Vân về văn nghệ có phục vụ chính trị và làm tuyên truyền không. Tô Ngọc Vân phản đối. Một giữa Quang Đạm và Vũ Trọng Khánh về ṭa án độc lập hay không độc lập. Vũ Trọng Khánh đ̣i độc lập. (Lúc ấy Quốc tế phân công Đảng cộng sản Pháp giúp đỡ Việt Cộng nên c̣n đậm ảnh hưởng phong cách cộng sản Pháp, tổng bí thư hạ cố bút chiến với luật sư ngoài đảng hay mấy vị cầm đầu đảng chỉ đọc tiếng Pháp, không đọc được tiếng Nga và tiếng Hoa.)

Cùng một phong trào chính trị rộng khắp đang được phản ánh lên báo: “cả nước lập công chuẩn bị chúc mừng Đại nguyên soái Stalin Người Cha của các dân tộc, thượng thọ bảy chục. Kẻ vừa đến nương bên bóng tổng bí thư là tôi ngỡ như ḿnh đang được hưởng ké một vầng hào quang rất đỗi tự hào.

Năm chục năm sau, một hôm tôi hỏi Quang Đạm ấn tượng của anh về tôi hồi tôi mới đến báo đảng. Anh đấm tôi một cái:

-  Nhóc!

Nhóc - chưa 19 mà -- đă không chút sợ sệt khi bữa đầu bước vào dẫy lán vắng tanh và lành lạnh đặt bị cói xuống một sàn nứa lởm xởm mốc trắng như một cái lưỡi bệnh đầy tưa, những cái tưa sẽ quấn kín lấy người ḿnh sau một đêm nếu ḿnh không cựa quậy. Lại hơi rờn rợn với rừng kín mít bao quanh. Với ngọn Núi Hồng mà những đêm đại hàn, sương tràn về như lũ sền sệt, cuồn cuộn chảy từ một con đập không thấy đỉnh ở tít đen ng̣m trên kia. T ôi thích thấy nó là khói hương từ hậu cung thượng ngàn thả xuống. Vô thức tôi đă thánh cung hoá an toàn khu.

Thử thách đầu tiên đến vào tối tiếp xúc Trường Chinh, Tổng bí thư và Chủ nhiệm báo. Tối ấy sương Núi Hồng giấu kín măi T rường Chinh cho tới khi anh chợt hiện ra ở trước mặt. Lên sau tôi ít bữa nhưng nhiều tuổi hơn, một cán bộ Thái B́nh được hỏi trước. - Dạ, em người Thái B́nh..., em lên làm văn thư...

T ôi thấp thỏm có được tổng bí thư hạ cố bắt tay hỏi không. Nhưng vướng víu nhất lúc ấy lại là tôi sẽ xưng hô bằng ǵ. Một cảm giác bứt rứt gần như xui tôi lỉnh.

T rường Chinh tươi cười quay sang tôi:

-   Vậy anh tre trẻ này là lính mới báo ta chứ?

-   Vâng, tôi lên làm phóng viên báo Sự Thật (đúng như nghị quyết điều động của T rưởng ban đảng vụ Lê Văn Lương đánh máy trên giấy bản mỏng tanh nhưng dai. Năm 1951, “đảng vụ” (gọi theo cộng sản Pháp chưa cướp chính quyền) mới đổi thành “tổ chức” (gọi theo Liên Xô đă có chính quyền và thành trung ương của phong trào cộng sản quốc tế.)

Một ánh ngạc nhiên và thú vị trong mắt T rường Chinh. Bởi vẻ cưa đứt đục khoát và cái chữ “tôi” anh ít nghe thấy ở những cái miệng c̣n hơi sữa chăng?

Thử thách đầu này vượt tốt. Thử thách thứ hai hơi bị yếu. Sắp kỷ niệm ngày sinh Hồ Chí Minh, báo có bài xă luận “Nhân ngày sinh nhật của Hồ Chủ Tịch -- Phải tăng cường đoàn kết hơn nữa” của Trưởng ban tuyên truyền trung ương Lê Quang Đạo viết. Tôi mang bài báo sang trường Nguyễn Ái Quốc cho T rường Chinh đang lên lớp ở đó duyệt. Anh bảo tôi mệt, anh đọc tôi nghe. Tôi đọc. Được chừng mười ḍng, anh bảo tôi đọc lại từ đầu. Từ surtitre (tựa phụ). Anh có biết là ǵ không T ôi đáp là biết. Rồi đọc đầu đề phụ Nhân ngày sinh nhật Hồ Chủ tịch...

Trường Chinh giơ tay bảo ngừng. Rút chiếc Parker 51 ra,anh đưa tôi bảo chữa đi.” Thấy cần chữa đâu cứ chữa.”

Tôi ngồi đực nh́n măi công tŕnh nghệ thuật là cái nắp bút mạ vàng 18 ca ra. Quá sức tưởng tượng. Viết bằng bút Tổng bí thư! Rồi Tổng bí thư bảo chữa bài Trưởng ban tuyên truyền trung ương viết! Mặc dù trưởng ban ghé ngủ đêm ở báo thường đ̣i nằm chung với tôi rồi sờ sờ, lần lần. Tôi huưch gỡ ra th́ cười: “Thông cảm, bọn tớ ở tù nó thành ra mất nết như thế rồi!”

Tất nhiên tôi không chiếu cố tù cách mạng khoản này được.

-   Làm báo phải mạnh dạn phát hiện vấn đề, đề xuất ư kiến

-  Trường Chinh nói. Anh thấy ǵ ở câu này không?

Tôi vẫn im lặng th́ nói: - Sinh nhật là ǵ?

-   Sinh nhật là ngày sinh.

Và thế là thông nguồn, tôi nói tiếp luôn: - Chữa lại thành nhân sinh nhật.

-   Đúng! Có thể thay vào đó nào nhân dịp mừng ngày sinh, nhân lễ sinh nhật, nhân kỷ niệm sinh nhật...

Trường Chinh cầm bút giập đi chữ “nhật” thừa rồi kéo từ đó ra ngoài lề một đường thẳng mà anh cho tận cùng bằng một con ốc sên, nói: - Chữ tắt này là chữ d của chữ deleitur, tiếng La Tinh có nghĩa là xoá.

Cái ǵ c̣n lại của bài học Tổng bí thư trực tiếp dạy tôi buổi ngu ngơ nhập môn cái chiều đầu hạ ngai ngái mùi rừng mới bắt nắng ấy? Tinh thần không sùng bái, tinh thần được nh́n, phê phán, xây dựng y như Tổng bí thư. Dưới ánh sáng của dấu hiệu deleitur. Phủ định, xóa bỏ. Mà nay trẻ con chúng dùng không biết bao nhiêu lần trên máy tính.

Thử thách thứ ba là bài báo đầu tiên. Lúc ấy vừa có cuộc bầu cử hội đồng nhân dân xă xong. Trường Chinh nói báo phải có bài “tươi mát,” tức là có chất văn học, thuật lại sự kiện này. Thép Mới, cây bút kư sự văn học đi Khu 3, tôi bị nhót ra thế mạng.

Không biết bầu cử cụ thể nào, tôi bịa. Nhưng bài báo đặc biệt sinh động, chân thực. Có cả cô gái Tày reo a lúi! trên đầu đẳng nhà sàn. Với tôi lúc ấy a lúi (ớ ḱa) là thán ngữ đáng yêu nhất. Ai nói a lúi đều là con gái mặt hoa da ngọc.

Sau đó, T rường Chinh bảo cần một bài về t́nh quân dân. Lại tôi. Tôi dựng ra một vùng chiêm trũng giáp vùng địch bị lụt, mùa màng ngập trắng, lúa sắp mọc mầm. Th́ bộ đội về. Kỳ tích xuất hiện. Trắng đồng, sạch đồn..

Họp điểm báo hàng tuần, Trường Chinh khen tôi viết lôi cuốn. Nhưng tôi dùng sai chữ: phổng phao lại viết thành phổng phang.

T ôi căi: - Địa phương ấy nói thế.

-    Viện đến tiếng địa phương th́ hết bàn rồi... - Trường Chinh nói.

Chắc anh đă thấy cái sừng dê cỏn trên trán tôi.

Tôi liền rất xấu hổ. Nhận ra sai nhưng không có gan nhận.

Từ Khu ba, mẹ tôi gửi một thư lên. Không tem, nằm trong bị cói giao liên đêm đêm vuợt đường 5, đường 6 khát máu.

“Mẹ rất yêu cái tên Trần Đĩnh cộc. Con được vinh dự ở bên các v́ sao sáng, con phải chịu khó, ngoan, vâng lời. Mẹ cấm hút thuốc lá. Buồn mồm vào rừng bứt lá mà nhấm, nghe không? Kèm một tấm ảnh đề ở lưng: “Xa xôi trăm dặm mẹ gửi ḷng yêu thương của mẹ và các em vào bức ảnh này. Ban tặng T rần Đĩnh.”

T ôi nặng lời dặn đầu. Nhẹ lời sau. Thuốc lá mán dầy cộp và nhơm nhớp nhựa tôi quấn hai ba lá thành một điếu x́ gà gộc dài hai chục phân tây c̣n nguyên các cánh hoa cỏ, những cánh hoa li ti trắng như những mă số khói loằng ngoằng một loài chim mật ghi tri thức tông truyền mà tôi nuốt trộm. C̣n những “v́ sao sáng” thành hết Nam Tào, Bắc Đẩu và tôi th́ sẵn sàng hy sinh ḿnh cho các ánh sáng thiêng liêng đó. Đôi khi dựng ra những kịch bản ảo rất hiểm nghèo để tập xả thân..

Một nếp quen gần thành kỷ luật của thời họat động chui lủi là mỗi người một bí danh. Cái bí danh hết sức hấp dẫn, ai cũng loay hoay cả tháng kén t́m cho ḿnh một cái: nó cho anh một vận hội mới, nó cho ta sang trang, đổi đời thay phận cơ mà.

Chả hiểu sao tôi dứt khóat không bí bầu ǵ cho ḿnh cái danh nào cả. Tuy đôi khi cảm thấy bên sườn trống chếnh thật!

Dao đo ơ Ateka, an toan khu khong noi tơi giai cap vơi chu nghĩa xă hội.” Giấc ngủ mười năm” của Cụ Hồ mượn tên Trần Lực chỉ viết đến kháng chiến thắng lợi và đất nước hạnh phúc chung chung. Ai rồ mà lại nói chủ nghĩa xă hội, cải cách ruộng đất, thủ tiêu giai cấp? Để cho dân bỏ vào tề hết à? Về danh nghĩa Đảng đă giải tán, hoạt động trong bóng tối che chắn của chính quyền do đảng nắm chặt. Nội san của đảng cũng chỉ nói đến “tổ chức” hay “đoàn thể” và người ta đă đăng lên đó một chuyện vui: khi tuyên thệ trước ảnh Mác, Ăng - ghen, Lê-nin, Xít, “hội viên” bần cố nông vừa thôi chui “cổng mù” và mới được “đoàn thể” kết nạp đă “bẩm thưa mấy ông Tây rậm râu! ”

Có thể nói lúc đó, Atêka chưa g̣ ép dữ. Mà c̣n cho tôi hưởng một không khí dân chủ, thoải mái nhất định.

Dạy triết cho anh em quanh văn pḥng trung ương, gồm cả báo đảng, đến quy luật lượng đổi chất đổi, Trường Chinh giải thích bằng cái thực tiễn dễ bập nhất vào đầu, cái thực tiễn đang quá ư khan hiếm và là mơ ước rộn rạo của hầu hết. Tức là giao hợp. Những cái nhún nhảy vào ra (nhiều anh em ở đây chưa có vợ nhưng có thể tưởng tượng ra, cái này không phải học mà). Trường Chinh rào trước, ấy là số lượng, số lượng nhiều đến mức nào th́ người khoái rủn tỉ lên và lúc ấy là chất đổi. Mọi người cười rầm. Ngỡ chữ “rủn tỉ” chỉ kẻ phàm mới nói. Riêng cái cười Trường Chinh lúc ấy c̣n ngụ thêm ư: này, đừng tưởng tôi kém cạnh đâu đấy nhé. Chả lẽ tôi lại kê khai ra?

Đám cưới Vơ, người cần vụ Trường Chinh, tôi dự đến trót cho tới khi Trường Chinh bảo hai vợ chồng mới cưới về. “Này, tôi bảo về nhưng mà giữ sức khỏe đấy nhá!” Cười thú vị xong quay lại bảo tôi, khách c̣n lại cuối cùng ở “pḥng khách” nhà anh: Th́ cũng dặn sách vở giáo điều thế thôi chứ tôi ấy à, mai bà Minh đây (chỉ vào vợ) đẻ tối nay tôi vẫn jusqu' au bout, - đến cùng” (giơ ngón tay trỏ lên bấm vào gốc làm chừng.)

Trường Chinh kể một chuyện khiến tôi cảm thêm anh. Pháp đánh vào căn cứ địa chân Núi Hồng, giữa lúc Trường Chinh ở Bắc Cạn bị Pháp nhảy dù và anh đă bị kẹt trong một hầm “tăng sê” có mái ở giữa thị xă đầy lính Pháp. Lính đă đứng ở miệng hầm gọi xuống: “Ra đi, các quan trông thấy cả rồi... ” Trường Chinh bảo hai mẹ con một bà cùng nấp ở dưới hầm: “Bà ra là chúng hiếp cả hai mẹ con rồi giết...” Anh đă cho hết giấy tờ trong người nhai nát rồi nuốt, chuẩn bị hô hai khẩu hiệu: Việt Nam độc lập muôn năm! Đảng cộng sản Đông Dương muôn năm. (Lúc ấy chưa phú quư nên chưa có lệ lễ nghĩa hô Hồ Chủ Tịch muôn năm!) Đợi đêm tối Trường Chinh xuyên rừng ṃ về chân Núi Hồng th́ Trung ương đă dạt cả sang Bắc Sơn - Đ́nh Cả. Pháp theo sát nút. Linh hồn của kháng chiến thoát trong đường tơ kẽ tóc. Nhưng con chó béc

-   giê thuộc Tiểu đoàn 51 tiền thân Trung đoàn Thủ đô, con nuôi báo Sự Thật tặng Cụ Hồ đă bị hổ vồ.

Trong khi trên đường sang Bắc Sơn, nơi đă được Văn Cao cho sắc chàm pha màu gió, buồn t́nh, bọn Phan Kế An bắn súng cao su phá tổ ong rừng và cả đoàn của Thường vụ Trung ương chạy Tây liền bị ong rừng đuổi đánh. Lê Văn Lương - trưởng ban đảng vụ kiêm công việc như thường trực Ban bí thư bây giờ - chui đầu vào một bao tải thoát nạn phần nào. Hoàng Quốc Vỉệt bị nặng nhất. Ông cứ vừa thúc ngựa tế vừa tế đứa nào mất dạy, vô kỷ luật... và ong theo luồng gió hút cứ nhè ông. (Sử sách xưa chép chuyện quân khởi nghĩa Lam Sơn chạy trốn phải rúc vào bụi rậm, quân Minh lao dáo theo chứ nay sử cách mạng cấm ghi mặt trái của chiến thắng...)

Qua trận ong,Thường vụ Trung ương đảng vừa sang tới Bắc Sơn th́ Pháp nhảy dù tại trận và đổ quân từ Lạng Sơn xuống. Thường vụ lại vội lui giật trở về chân Núi Hồng.

Thời gian này, Cụ Hồ gọn nhẹ ra đi cấp tốc, bỏ rơi đại tá hàng binh Đức, Nguyễn Dân được lệnh hộ tống Cụ. Tiểu đoàn trưởng Vũ Lăng ở dưới quyền chỉ huy của viên đại tá nước ngoài này. Thời ấy ư thức “vô sản một nhà” c̣n mạnh nên hàng binh được phong đại tá và giao trọng trách pḥ Chủ tịch nước chạy giặc.

Thoát hiểm ở Bắc Cạn về, vừa hay gặp lại Trung ương dạt sang Bắc Sơn quay lui, Trường Chinh ngồi ngay ở bên đường (đầy vết giày đinh Pháp) suy nghĩ. Địch vây lùng như nh́n thấy mọi ngả tung toé chạy giặc của đầu năo kháng chiến. T́nh h́nh quá nước sôi lửa bỏng. Nhưng đám Thép Mới, Phạm Văn Khoa, T riện T riệu... vẫn cứ đùa tán ầm ầm. T rường Chinh nghiêm giọng gọi Thép Mới đến: - Anh Hồng, thích vui vẻ trẻ trung th́ anh có thể về Hà Nội!

Thép Mới nghiêm mặt đáp: - Thưa anh, tôi nghĩ làm cách mạng th́ dù t́nh huống nào ta cũng phải lạc quan vui vẻ chứ anh?

Trường Chinh lặng một lát rồi nói: - Anh nói đúng nhưng tôi đang cần yên tĩnh, các anh giúp tôi ra xa ngoài kia tán có được không?

T ổng bí thư bớt không gian tư duy chính trị để chia cho cấp dưới không gian du hí. Lúc ấy chế độ trứng nước, người hiếm của kiệm, ngày mai vẫn là ẩn số lớn, lợi ích vật chất không hơn thua nhau mấy, lương lậu chưa có, cơm ăn áo mặc cơ bản b́nh đẳng, đảng chưa thể ngoài điều lệ lại giấm ớt phụ gia 19 điều cấm với đảng viên. (Và qua việc đảng viên vui nhận 19 khoản cấm đoán vô lư, đủ thấy lợi đă đến với đảng viên lớn tới mức nào.)

Tấm áo sang nhất lúc đó ở căn cứ địa là hai chiếc blu - dông Mỹ bằng gabácđin, chiến lợi phẩm Trung đoàn Thủ đô biếu Cụ Hồ và Trường Chinh. Cụ c̣n có khoản rượu thuốc do Lang Bách, cũng lăo thành cách mạng, bạn thân của Kỳ Vân, dưới trướng Nguyễn Lương Bằng pha chế. Lang Bách mang rượu đến tiến Cụ thường hay qua ṭa soạn báo Sự Thật tán gẫu. Có khi c̣n hỏi: “Có cậu nào muốn thử không, tớ sớt cho một tí? Một chén thôi là có thể bỏ cơm cả ngày!” Không anh nào dám sớt lấy một ít rượu thiêng.

Cho đến đầu năm 1949 Atêka vẫn chưa có bệnh viện. Trường Chinh đi công việc qua Đại Từ thường mua thuốc chống sốt rét quinacrin dân tản cư bán lẻ trên mẹt ở bên đường rồi về trao cho văn pḥng trung ương phát cho người ốm.

Phải nói đến một thiết chế rất đặc biệt: “Nhà hạnh phúc,” một hai gian nhà dành riêng cho người ở cơ quan tiếp vợ hay chồng ở nơi khác đến.

Nhà hạnh phúc ra đời có lẽ là nhờ T rường Chinh. Một hôm anh lắc đầu nói với chúng tôi: “Ai lại anh Dương Đức Hiền, Tổng thư kư đảng Dân Chủ đến thăm vợ ở Phụ Vận (đảng đ̣an Hội phụ nữ) mà phải đưa nhau ra rừng, một cụ phụ lăo bắt gặp cứ kêu khắp bản lên là ôi thương tụi cán bộ quá, đè nhau ở lưng đồi thế kia. Nghe đâu anh Hiền lại c̣n ngóc đầu “chào cụ!” nữa chứ, cho đúng kỷ luật dân vận đi thưa gặp chào! V́ thế “Nhà hạnh phúc” bèn xuất hiện.

Một dạo chúng tôi ở Đồi A1, chung với ban kỉểm tra của Trần Đăng Ninh và ban kinh tài của Nguyễn Lương Bằng. Tắm giếng, giỡn nhau cách tôi năm mét, Ninh hay bóp vú Sao Đỏ rồi kêu: “Béo nhỉ! Lấy vợ không? Thôi, lấy đi, nằm với vợ mùa đông th́ ấm, mùa hè th́ mát.”

Một sang mưa, tren đỉnh đoi nh́n xuong bếp dươi chan đồi, chung toi thay Dương Đức Hien đang ngoi xom sươi ben vội xuống mời lên nhưng Hiền từ chối. Hôm ấy có việc thỉnh thị Trường Chinh, anh ghé bếp báo đảng lánh mưa. Tổng b ́ thư Đang Cọng San trao việc cho Tong thư ky Đang Dan Chu c̣n lương th́ tài vụ của Nguyễn Lương Bằng cấp. Cấp cả văn pḥng phẩm - bao nhiêu giấy, mấy ng̣i bút sắt, bút ch́... Chả ai thấy Đảng Dân Chủ là chuyện cây kiểng sất cả.

Thép Mới nổi tiếng ở Atêka về phương châm anh tự đặt ra để răn ḿnh: “mù, què, câm, điếc.” Cưỡng lại kỷ luật đang bắt đầu đi vào nề nếp sau khi cuốn “Bàn về tu dưỡng của người cộng sản” của Lưu Thiếu Kỳ được dịch và học tập rộng răi. Quyển tu dưỡng đảng viên này dạy đảng viên tuyệt đối trung thành với đảng cùng ǵn giữ kỷ luật, tóm lại hăy quên cá nhân đi. Tôi nhớ nhất chuyện một số người hỏi Lê-nin vào Đảng Xă Hội Dân Chủ Nga của Plékhanov rồi phá nó để lập Đảng Cộng sản Bon - sơ - vích th́ có là chống đảng không, Lưu Thiếu Kỳ giải thích: không, bởi đó là Lê-nin c̣n anh th́ chống đảng v́ không là Lê-nin!

Một sáng sớm, Thép Mới và tôi, đứa chai rượu, đứa chai tương (tuôt mat nut la chuoi, toi phai bit bang ngon tay cai) đi đến một quán thịt chó trên đường sang Bộ tổng tư lệnh. Chợt có tiếng vó ngựa trước mặt. Thép Mới đánh nhoáng đă rúc vào bụi mua ven đường đầy sương long lanh. Một người cưỡi ngựa đi tới, mắt đen quăng quắc nh́n tôi đứng đực ngó lại ông v́ tôi mải để ư đến bộ ria mép chải chuốt đen ánh, hệt một vật trang sức trên mặt. Ngựa khuất, Thép Mới ở trong bụi mua chui ra: - Xừ Hoàng Quốc Việt. Tổ sư chụp mũ. Hắc lắm. T ao gọi cái điếu cày là ba - dô - ca mà xừ đến đâu cũng đem ra nhiếc: Giai cấp công nhân đổ máu với nước mắt ra mới chế được thứ vũ khí lợi hại thế mà có người ví là cái điếu cày!

Lúc ấy tôi mới thấy ở đầu bản phía trước trắng muốt nguy nga một cây mai đang rộ hoa. Màu mai trắng ngỡ như đang bọc kín lấy cái bản này vào trong một vùng khí riêng thuần khiết. Chợt nghĩ dân bản này chắc phải là nghệ sĩ hết. Mới biết dựng lên bản kỳ, cây cờ của bản, quá đẹp này.

*  * *

Một dạo Phan Kế An ngày ngày đến vẽ Cụ Hồ. Một chiều về sớm hơn, An nói: “À, cái Z tự nhiên mang ba lô, chăn chiếu đến chỗ Ông Cụ, tớ được xua về sớm. Vài tháng sau, An lại về muộn. Hỏi v́ sao th́ An nói không thấy Z. đến nữa.” chắc máy Cụ yếu!” , giải đáp thuần túy sinh học. Không tính đến sở thích, gu của cụ.

Hoi đo, nhiều công tác vien ten tuoi như Nguyen Khanh Toan, Tran Van Giau, Xuân Thuy, chu nhiêm bao Cưu Quoc. v. v. hay lui tới Sự Thật. Cái tiền sảnh kề bên Tổng bí thư này là nơi các vị được nói năng thoải mái nhất, không sợ lộ bí mật, bô báo. Co may vi thương ke chuyẹn hoc ơ Lien Xo.

Một hôm đi tắt về báo, qua sau dẫy chuồng xí của Văn pḥng Tổng bí thư, tôi nghe thấy tiếng Lê Đạt, thư kư văn hóa văn nghệ của Trường Chinh láu táu nói rất to ở trong đó. Lát sau, tôi hỏi Đạt: - “Cao đàm khoát luận ǵ trong chuồng xí thế mày?” Đạt cười: - “À, ngồi cạnh ông Thận, ông ấy hỏi ư kiến về bài Trần Văn Giàu viết về nhất nguyên, nhị nguyên trong triết học ở trên báo chúng mày...”

Nên chú thích: chuồng xí là một dẫy ba ngăn có liếp nứa che chắn từ vai xuống cho nên nếu ai đó cần “lên gân” th́ thường phải quay mặt đi cho người ngồi bên không thấy ḿnh đang quá vất vả vận dụng nội lực. Ít nhất đó cũng là chỗ không dung túng cho người ta che giấu hẳn thái độ.

Đầu 1949, Trường Chinh tuyển thư kư phụ trách văn hóa văn nghệ. Lê Đạt học ở trường luật được đưa về.

Vừa tới trướng phủ, vừa nhất kiến tổng bí thư, Đạt đă liền trái ư. Để thử sức thư kư mới, Trường Chinh đưa cho Lê Đạt quyển Le culte de l' homme của Jacques Ducour, cộng sản Pháp: - Ông này bàn về thờ phụng con người, anh đọc xong nói lại nhận xét của anh với tôi.

Hai hôm sau Đạt nói: - Thưa anh, tôi thấy không nên dùng chữ thờ phụng con người.

-    V́ sao?

-    Tôi cũng chưa nói được rơ nhưng có lẽ nên nói tu dưỡng, vun xới, vun trồng ǵ đó.

Đang cần thờ phụng con người, Trường Chinh nạp ngay kẻ lần đầu ngỏ lời đă nói trái. Qua mười năm, có kim chỉ nam, ông đánh tơi tả kẻ muốn vun trồng con người, dám nói đến nhân văn.

Lâu về sau, một lần nhắc lại chuyện này, Đạt nói: - Lúc ḿnh chả có ǵ giúp nước mấy th́ các ông ấy dùng. Lúc ḿnh có nhiều cái để giúp th́ các ông ấy nện.

Trở lại chuyện mấy vị lư luận sừng sỏ Trần Văn Giàu, Nguyễn Khánh Toàn. của đảng hay tạt Sự Thật tán. Cán bộ nói chung thường độc thân, vấn đề sinh lư nổi lên ám ảnh

Một bữa một vi (cho miễn nói tên) noi chuyện khi hoc ơ Liên Xô cua gái Liên Xô thế nào. Này, tóc màu ǵ th́ lông ở chỗ ấy cũng mầu ấy, thế chứ, có đứa như nghịch đem cả một cái mai cua bể luộc đỏ au úp vào... Roi lai noi ông Bac ch́ t́m na ḍng. “Sao lại thế?” Thấy bác dại, chúng tôi kêu lên. Th́ được giải thích: “The la Bac khon, na dong th́ đơ ray ra hậu sư...”

Nhiều vị thèm lấy vợ bé. Nêu cả danh tính các đối tượng trong mơ ra.

Rồi kể tiếu lâm. Những chuyện làm giậm giật hết chân tay đă thành một mục giải trí công cộng. Hội nghị hễ nghỉ giải lao lại tán chuyện tiếu lâm. Ngay tại hội trường.

Họp Quốc hội, đại biểu mắc màn ngủ liền nhau trên sạp nứa dài chừng mươi mười lăm mét, khuya Nguyễn Hữu Đang vào lầm màn linh mục T, thân sĩ kháng chiến nổi tiếng. Nguyễn Hữu Đang kêu lên: “Ối giời, thảo nào mời ra làm cố vấn tối cao. Cao quá ḱa!” Linh mục cười: “Mấy hôm họp Quốc hội được 'văn hóa cao' có cá thịt vào bụng nó mới vô kỷ luật thế.”

“Văn hóa cao” nghĩa là ăn có thịt cá. Đến mức khốn nạn nào đó, cờ soái văn hóa nhảy sang cắm vào miếng thịt.

Tố Hữu một trưa dậy ra suối giặt quần đùi. Ca cẩm với Kim Lân: - Xuân Diệu nó mó máy mà tuột bu nó mất xích, mệt quá! Mà hai hôm nay lại cơm ăn toàn với măng.

Hai chuyện trên đây nằm trong danh mục tiếu lâm có thật. C̣n một chuyện không rơ thực hư.

Năm 1950, quân chí nguyện Trung Quốc kháng Mỹ viện Triều (Triều Tiên) với tổng tư lệnh là Nguyên soái Bành Đức Hoài, tên tuổi mấy vị nguyên soái Bát Nhất bỗng nổi như cồn trong an toàn khu. Ca ngợi nức ḷng, nhắc đến c̣n nhiều hơn Mao và Lưu Thiếu Kỳ. Chúng tôi nghe được một chuyện về Chu Đức: cái của ông dài quá xá, trên đường vạn lư trường chinh khi đại tiện, ngài cứ phải lấy tay bưng lên không th́ dính bê dính bết các thứ bẩn thỉu. Đúng không? Ai biết! Mà ai ở ta có thể biết? Loại suy dần th́ c̣n hai vị có hoạt động lâu và sâu sát với bạn là Nguyễn Sơn và Bác. Chả hiểu sao đều thiên về khả năng Bác là người phổ biến sự tích kia và thế rồi tin xái cổ...

Đến đây đă có thể rút ra kết luận rằng càng gần sự thật th́ càng nhiều dân chủ và ngược lại - càng nhiều dân chủ càng gần sự thật - được chưa? Chưa đánh thông biên giới phía bắc, các cố vấn Trung Cộng chưa sang, c̣n phong cách dân chủ của cộng sản Pháp...
 


 

Chương hai

K

hi người ta c̣n sống thật, tôi c̣n được hưởng một không khí dân chủ nhất định. (Báo l'Humanité (Nhân Đạo) cộng sản Pháp là tài liệu tham khảo đều đặn của lănh đạo đảng và Pháp cộng chưa nắm quyền nên c̣n chịu khó ve văn dân chúng.) Một thí dụ: Trường Chinh đang đọc La Liberation (Giải phóng) báo Pháp. Đi qua, tôi ghé nḥm th́ Trường Chinh nói: - Chốc anh bảo anh Trí đưa cho mượn. Có bài này hay, nên xem.

Một tối tŕnh bày xong ma - két số báo mới, tôi mang cho T rường Chinh duyệt. Xem một lượt, T rường Chinh chợt cau mày gắt: - Anh học cách làm của báo tư sản lúc nào đây? T ên Sự Thật xưa nay đă có chỗ của nó ở trên đầu cùng trang nhất. Cớ ǵ anh lại cho trán tụt xuống cằm c̣n cằm th́ nhảy lên trán? Không cần câu khách bằng kiểu tư sản uốn éo này... Cho tôi cái bút!

Thư kư T rí đang cười cười ở đằng sau T rường Chinh thoắt đă biến mất. Tôi chạy đi t́m bút. Trường Chinh nói: - Anh đến làm việc với tôi mà không có bút bên người sao? Yên chí anh đă làm là đúng ư?

Đó là lần tôi bị cọ dữ. Nhớ nữa cũng là v́ tối ấy Văn pḥng Tổng bí thư Trung ương bắt đầu có điện máy nổ. Nh́n cái bóng đèn 30 bu - gi chụp bằng b́a cứng h́nh cái phễu cắt loe ra thành răng cưa ở đầu cùng chiếu sáng được khoảng hai mét xung quanh, tôi cứ đinh ninh nó được mua ở An Po, bến tàu điện đầu đường Nguyễn Thái Học, chốn nô đùa của lũ trẻ con học sinh chúng tôi chờ xe điện đến trường chạy bom Mỹ vào Ba La Bông Đỏ ngày xưa.

1951, đi thực tế một năm ở huyện Lâm Thao, tôi thư cho T rường Chinh nói ở xă Văn Lung có một cha cố “rất hay “th́ anh viết thư trả lời nói tôi nên t́m hiểu xem ông ấy có thực hiện tốt giảm tô giảm tức hay không và lời nhắc nhở này đă làm cho tôi khá ngượng. Mao Chủ tịch bắt đầu “nhắc Bác vấn đề lập trường” - chúng tôi nghe x́ xào - mà anh và Cụ Hồ đă vi phạm khi chủ trương đoàn kết cả với địa chủ để đánh Pháp đuổi Nhật...

Một hôm Nguyễn Lương Bằng phàn nàn Tuấn, thư kư kinh tài của Trường Chinh đến hội nghị kinh tài Nguyễn Lương Bằng chủ tŕ đă lên nói “Tổng bí thư bận không đến được, tôi xin thay mặt có mấy ư kiến với hội nghị như sau...” Lát sau Trường Chinh cười bảo chúng tôi: - Thanh niên th́ hay tếu ấy mà.

Có thể nói Trường Chinh là thần tượng của tôi. Song một người - nghe đâu có họ với Trường Chinh - cũng ảnh hưởng rất mạnh đến tôi. Ấy là Kỳ Vân, tức Đông Thọt, hay Nhân Chính, bút danh trên Sự Thật, người không biết một húy kỵ nào. Mày tao tớ hắn với hầu hết mọi người. Vô cùng thoải mái, hồn nhiên.

Nhà giàu, Kỳ Vân chuyên bị Nguyễn Lương Bằng bảo mua súng. Mua được năm khẩu súng trường rồi Kỳ Vân từ chối. (“Cứ nă khống tiền tớ!”) Bằng bèn đưa t́ền để Kỳ Vân mua năm khẩu pặc hoọc. Lính Tưởng (Giới Thạch) bán súng mời anh nhậu say rồi tráo súng giả. Bằng đ̣i kỷ luật, anh bảo anh đền tiền. Bằng bảo không lấy tiền, mà đ̣i kỷ luật nên đầu kháng chiến chống Pháp, Kỳ Vân đi trông một nông trường ḅ của Nguyễn Lương Bằng ở Đô Lương. Nhân viên làm chết mất cả mấy trăm con, Sao Đỏ (bí danh của Nguyễn Lương Bằng) lại phạt, điều anh về sửa mo - rát ở nhà in báo đảng, tài sản Nguyễn Lương Bằng quản. Trường Chinh qua thăm nhà in lập Ủy ban xí nghiệp, comité d' entreprise, theo kinh nghiệm cộng sản Pháp - tôi phải viết tin này - gặp anh, đă kéo anh về ṭa soạn viết lư luận.

Một xẩm tối, tôi rủ Kỳ Vân sang Ban tuyên truyền trung ương liên hoan. Gần tới đầu bản, anh hỏi thằng nào trưởng ban. Tôi nói Lê Quang Đạo. Anh nhíu mày, lẩm bẩm, “Đạo nào nhỉ? Có thằng nào tên là Lê Quang Đạo đâu chứ?” Tới nơi, tôi bị đám trẻ kéo đi hỏi có tiết mục ǵ góp vui không th́ thấy tiếng Kỳ Vân gọi rất to: - Trần Đĩnh..., Trần Đĩnh..., này.

T rở lại. Thấy Lê Quang Đạo đang rúc đầu vào bụng Kỳ Vân, hai tay ôm quàng người Kỳ Vân và cả hai cười ha hả. Kỳ Vân vỗ vai Đạo bảo tôi: - Tưởng thằng nào..., thằng Nguyện này tớ kết nạp vào đảng.

H́nh như kết nạp đầu tiên Thân Mỡ, bí thư đầu tiên của Đ́nh Bảng khi Kỳ Vân bí thư Bắc Ninh, Bắc Giang rồi Thân Mỡ kết nạp Đạo và một lứa trẻ tuổi sau đó lập nên chi bộ đầu tiên ở Đ́nh Bảng. Tự tử chết khi tổng kết tư tưởng ở lớp học Mác - Lê Bắc Kinh, Thân bị khai trừ, không c̣n là người lập chi bộ đầu tiên ở Đ́nh Bảng nữa. Người gieo hạt Kỳ Vân, sau này mắc vụ “xét lại” cũng thế.

Nguyên Hồng, Kim Lân, Như Phong, Nguyễn Địch Dũng đều rất phục Kỳ Vân. Rải truyền đơn giữa phiên chợ Dầu, Phù Lưu. Thong thả đi, thong thả ném... Một lần Kỳ Vân vào Phù

Lưu trở ra, bị một cảnh sát nghi có thuốc phiện lậu, nó túm lấy cặp anh đ̣i khám. Trong cặp có súng, Kỳ Vân vội móc súng ra quăng đi nhưng không được. Quan phủ Từ Sơn biết là cộng sản lớn bèn đích thân lấy xe hơi giải anh về Hà Nội, Giữa chừng, đến quăng gần Chùa Dận có đầm sâu bên đường, Kỳ Vân ngoặc hai tay bị c̣ng vào bánh lái giật. Xe lao xuống đầm. Có cơ thoát nhưng không may, Kỳ Vân bị cánh cửa xe đập vỡ xương hông, không chạy được. Kỳ Vân có tên Đông Thọt từ đấy. Mật thám tra hỏi chiến khu ở đâu, anh đáp ở Lục Nam. Giải đi đến chiến khu. T́m cả ngày không ra, liền đánh lộn mề gà lăn lóc. Đi tù Sơn La, cố nhiên sau những trận đ̣n xăng tan ghê hồn.

Có thể nói Kỳ Vân là người đầu tiên giải kịch tính, giải huyền thoại cho các hoạt động cách mạng. Những tối Kỳ Vân kể chuyện hoạt động hải ngoại cùng Phạm Văn Đồng, Hoàng Quốc Việt, Vũ Hồng Khanh, Nguyễn Hải Thần..., chúng tôi cười tưởng đổ nhà sàn. Không thần bí hóa, không anh hùng hóa, không bi tráng hóa, anh cho chuyện của anh diễn ra như ngẫu nhiên và buồn cười. Chả nhân vật nào là thần tượng được qua mắt anh.

Tù ở Sơn La quá đông, Pháp giăn một số trong có Kỳ Vân về căng Bá Vân, Thái Nguyên. Đến đây, phớt lờ chi bộ, anh vượt ngục về Hải Pḥng, sống ở Lạch Tray - mẹ anh có hàng dẫy nhà ở Hải Pḥng và nhiều ruộng ở Kiến An - dặn mẹ ai hỏi th́ bảo anh vẫn bị tù.” V́ sao?” Mẹ hỏi.” V́ không th́ người ta giết con.” , “Ai giết?.” “Các đồng chí của con. Con tự ư trốn tù mà...” (Tôi hỏi ngay: - Biết thế sao c̣n trốn? Kỳ Vân cười: - Thế triệt để tôn trọng pháp luật Tây mới là cách mạng à? Có thể trốn th́ cứ trốn chứ. Cách mạng cần người hay cần tù?)

Được ít lâu, bà mẹ t́m nói có người tên là Tự nhiều lần đến khẩn khoản xin gặp anh Đông, có chuyện rất cần. Nhận ra là Hoàng Quốc Việt, Kỳ Vân bèn gặp. Theo lệnh Trung ương, Việt t́m Kỳ Vân để bảo Kỳ Vân biết cùng sang Hoa Nam tham gia đại hội thành lập Việt Nam độc lập đồng minh hội do Quốc Dân Đảng Tưởng (Giới Thach) triệu tập cuối năm 1942. Họ muốn thống nhất các tổ chức chính trị Việt Nam ở Hoa Nam lại để đánh Nhật ở trong nước và cung cấp t́nh báo cho họ. Tàu T ưởng bắt tù Cụ Hồ chỉ cốt để báo cho biết nó chả ngọng Cụ là cộng sản, cụ muốn họat động th́ hăy chịu cuơng tỏa của nó... Nhờ tập thơ giăi bầy tâm sự trong tù với Tàu Tưởng tôi đây yêu nước chứ không cộng sản rồi nhờ có thêm người - như Hồ Học Lăm nói với Trương Phát Khuê, Cụ đă được ra tù và cùng với Nguyễn Hải Thần lănh đạo Việt Nam Cách Mạng Đồng Minh Hội. Hoàng Quốc Việt và Kỳ Vân sang Hoa Nam Trung Quốc v́ thế. Sau đó Kỳ Vân ở lại Hoa Nam. Đến Đại hội Tân Trào tháng 8 năm 1945, anh về họp với tư cách đại biểu cách mạng hải ngoại. Hay lỡm chuyện cách mạng - thường nhiều ngẫu nhiên ăn may và đă ăn may mà nên chuyện lớn kiểu như Trạng Lợn th́ dễ buồn cười - Kỳ Vân cứ đảng viên quèn hoài.

Một chuyện nghe anh kể mà tôi rất phân vân. Lúc đó ở Sơn La giam mấy chục lính khố đỏ ủng hộ Trần Trung Lập theo Nhật nổ súng chống lại Pháp khi Nhật tiến công vào Lạng Sơn cuối 1940. Thua, Pháp đành ngừng việc Đồng Minh chuyển vũ khí, trang bị cho Tưởng qua đường Hải Pḥng - Vân Nam cũng như để Nhật đóng vài trăm quân trên mạn bắc sông Hồng và ở cảng Hải Pḥng. Đổi lại, Nhật trả tù binh gồm cả những lính khố đỏ này cho Pháp. Ở nhà tù Sơn La, họ đặt kế hoạch vượt ngục để sang Trung Quốc. Nắm được tin này, chi ủy cộng sản liền chủ trương báo cho Pháp bíết, phá không cho các tổ chức quốc gia “phản động” có thêm lực lượng, nhất là binh lính nhà nghề. Là chi ủy viên, Lê Liêm báo Kỳ Vân về quyết định này. Ai ngờ Kỳ Vân chất vấn luôn bí thư Lê Thanh Nghị. Trong tù, kỷ luật sắt, phổ biến vô nguyên tắc, biết vô nguyên tắc nghị quyết tối mật của chi ủy mà lại c̣n chất vấn và bất b́nh phản đối như thế này nữa th́ cầm bằng toi. Kỳ Vân thế là lại thêm vết. Đám lính khố đỏ sau đó bị Pháp chuyển đi nhà tù khác. V́ sao th́ bố ai biết, Kỳ Vân bảo tôi. Chắc họ bị lộ.

Tôi phục Kỳ Vân ngay thẳng nhưng không tán thành việc anh bênh lính khố đỏ!

-   Nhưng sao phải phá họ? - Anh cười hỏi vặn lại.

-   Phản động mà!

-   Phản động mà chống Pháp! Đă mắc lừa Nhật cú vừa rồi th́ lẽ nào vượt ngục ra họ lại tự đem họ nộp cho Nhật nữa? Vậy vượt ngục là để họ chống Pháp và Nhật. C̣n với ta th́ lấy ǵ bảo họ chống ta? Hay là v́ đảng phải dẹp các đảng phái quốc gia để giành lấy độc quyền lănh đạo? Trước khi hợp nhất, ba tổ chức cộng sản chẳng chửi nhau là phản động và đều muốn xơi tái nhau cả đấy thôi.

Nghe có lư nhưng tôi vẫn không thông lắm. Vẫn thấy để độc quyền lănh đạo th́ đảng cần phải làm suy yếu tất cả các đảng phái khác. Y như trong cuộc đua xe đạp vậy. Đối thủ ngă, anh có xuống đỡ dậy không?

Kỳ Vân cười: - Ừ, có khi c̣n xuống đạp mấy cái cho gẫy xe nó nữa ấy chứ. Làm ǵ có tinh thần thượng vơ sportif trong chính trị, mày.

Bữa đầu gặp Kỳ Vân, tôi lập tức mến. Chiều hôm ấy, mang bài vở đến nhà in làm số báo tới, tôi sắp lội con suối chạy quanh chân đồi lên nhà in th́ ở bờ trước mặt một người cao cao gọi: - Trần Đĩnh?

Môi đỏ, răng trắng, mắt long lanh, người ấy cười rất tươi nói tiếp: Thư sinh vào đây th́ chỉ là dân ṭa soạn. Cậu viết được đấy. Ở nhà in mà b́nh văn toà soạn “kẻ cả” thế này? T ôi hơi ngạc nhiên th́ anh nói tiếp: - Văn cậu trẻ. Nhờ cái thần. C̣n cậu viết trôi, viết hoạt th́ là nhờ cái khí. Thần ở con mắt nh́n. Khí là ở luồng câu cú chuyển vần hay quan hệ sự việc móc xẩu vào nhau.

Phải nói tôi ngẩn ṭ te ra. Nhưng ai lại đi hỏi cho ḷi cái dốt.

Ngay chiều hôm sau tắm suối, anh đă cho tôi hiểu hơn “thần” là thế nào. Giữa ḍng suối ở quăng ph́nh rộng ra nổi lên một doi đất đầy lau mọc cao um tùm. Rất nhiều chim bạc má lao vút vào trong đó rồi lại bay ra.

-     Cậu có thấy bạc má khi bay ra h́nh như má có bạc lên hơn không? Biết đâu băi lau này là mỹ viện của bạc má để vào xoa lại phấn cho má bạc thêm? Tối qua cậu cứ giục tớ cọ đi những vết mực in trộn nhọ chảo chúng bôi vào điếu cầy mà tớ dính phải. Cọ làm ǵ? Cái ánh bạc ở má con chim vừa nhờ vào mỹ viện mà đậm thêm lên kia có khi cũng bị các giống chim khác coi là một vết nhọ. Lính Xê - nê - ga - le (xứ Sénégal, Bắc Phi, thuộc Pháp - BT) rạch ba vạch sẹo lên má mà ta thấy sợ th́ ở họ là để làm đẹp. Với họ sẹo là yếu tố điểm trang! Đỏ môi, quầng mắt ở phụ nữ bây giờ cũng là một thứ sẹo, sẹo làm đẹp mà thôi.

Th́nh ĺnh bức màn xưa nay che mắt tôi với thế giới vô ngôn đầy nghĩa vụt rơi xuống. Sau này đọc các tổ sư bồ đề cấu trúc luận, tôi thường nhớ lại cái mỹ viện của chim bạc má là cái băi lau giữa suối kia. Má bạc hay sẹo? Hay nhọ? Nhọ hay điểm trang? Đẹp và xấu? Ẩn ở sau tất cả các nghi vấn đó phải chăng là dục vọng? Dục vọng nảy ra vào thời điểm nào, nó nấp ở đâu và biến tướng ra sao trong ta.

Kỳ Vân hay đọc sách Tàu. Trên bàn nứa của anh một cuốn sách chữ Hán mỏng. Tôi hỏi, anh nói: - À, Mao nói về quan hệ chính trị và văn nghệ.

-    Hay không? - tôi hỏi.

-    Cha này siết văn nghệ chặt như Lê-nin. Nhưng văn cha hay. Th́ Tàu nó có truyền thống văn chương nghị luận từ Xuân Thu Chiến quốc, Lă Bất Vi c̣n ǵ. Đâu có như ta? Ta không có văn xuôi. Toàn chỉ là đàn kêu tích tịch t́nh tang, ai mang công chúa dưới hang mà về; đàn kêu tích tịch tang tề, công chúa đă về rồi lại hoá câm..., cứ ê a vần ṿ cốt sao sướng lỗ nhĩ và dễ thuộc. Cái cần nói ra bèn hóa thành thứ yếu, cái giúp người ta nhớ th́ thành ra quan trọng... Không có văn tự, phải truyền khẩu nên nghịch đảo như thế...

Chỗ khác người ở Kỳ Vân có sức hút tôi. Tôi thích cái thao tác độc đáo tôi lờ mờ nhận thấy trong đầu anh.

Lúc bấy giờ ở an toàn khu, Lư Ban, phụ trách Hoa kiều vụ, giống như một nhà truyền giáo. Cảm nhận do bản năng, tôi không thích ông. Có lẽ v́ cái không khí bí ẩn của ḷ luyện đan tư tưởng Mao Trạch Đông tạo dựng lên quanh nhà truyền giáo không có chút thế tục nào. Cố nhiên tôi phải hỏi cảm tưởng Kỳ Vân. Kỳ Vân nói anh không rơ lắm. Lư Ban hoạt động ở Quảng Đông, vợ Tàu và nói tiếng Việt thua Tàu phá sa Bờ Hồ. Nghe đâu, anh nói, đă quen biết tướng Nguyễn Sơn lâu nhưng Nguyễn Sơn ghét họ Lư lắm.

Tôi c̣n muốn hỏi anh chuyện Lư Ban cho Mă Phi “thịt” cô Trinh, nhân viên của Hoa Kiều vụ, nổi tiếng đẹp và giỏi tiếng Anh, xưa làm việc tại đại sứ quán của Tưởng ở Hà Nội. V́ đồn rằng Trinh là mật vụ của Tưởng. Nghe nói khi Mă Phi dưới trướng Lư Ban sắp đâm th́ Trinh trật vú ra “hiến “nhưng không mua được Mă Phi. Trong khi Đ. V., cán bộ Hoa Kiều vụ, sau thành nhà văn th́ yêu T rinh đă khóc thảm thiết dịp đó.

Thế là Lư Ban c̣n là một chánh án có bộ máy và quyền thủ tiêu người. Rồi ông là người Việt Nam đầu tiên sang Bắc Kinh chuẩn bị cho việc Cụ Hồ lần đầu tiên với tư cách Chủ tịch nước sang Bắc Kinh. Chúng tôi đều coi ông là người gần gũi Bắc Kinh nhất trong hàng ngũ cán bộ cao cấp Việt Nam, là nhân mối được Bắc Kinh tín nhiệm. Nhưng diện mạo nhà truyền giáo bí ẩn, cao siêu của ông vẫn cứ làm tôi không thích ông. Toan hỏi Kỳ Vân chuyện” thịt “Trinh nhưng tôi lại thôi. H́nh như an toàn khu cần một bầy những linh cẩu, kền kền lặng lẽ dọn sạch những vết tích khả dĩ làm ô uế bầu khí quyển cần được giữ lắng trong của nó. Im không bới chuyện, tôi đă ở trong hàng ngũ linh cẩu, kền kền.

Có điều lúc đó tôi không biết máu “đặc vụ” đă chảy ở trong chính hàng phụ mẫu của tôi. Và nhiều phần có vẻ dính đến Lư Ban!

Lúc ấy đâu ngờ mấy chục năm sau, Lư Ban lại mắc tội “thân Trung Quốc! ”

*  * *

Nửa thế kỷ sau, năm 2000, trong dịp mừng Lưu Động tám mươi tuổi, Hồng Sĩ bạn Kỳ Vân, cũng tù xét lại bảo tôi: - Kỳ Vân nó yêu mày. Mày viết Bất Khuất có chi tiết Thuận đứng đèn mấy ngh́n oát mà vẫn chịu được, tớ bảo Kỳ Vân là thằng Đĩnh nói phét. Bênh cậu, Kỳ Vân nói rằng Thuận, tức Tư Móm làm nghề thổi thông phong cho nên chịu nóng giỏi.

Kỳ Vân, cảm ơn anh. Tôi nói nhiều đến anh v́ anh Mậu Ngọ, tôi Canh Ngọ, tôi cứ ngờ ngợ ở tôi có đôi chút ǵ na ná ở anh. Đại khái quàng tay c̣ng vào bánh lái cho xe nhào xuống đầm, bất chấp thành bại. Nhưng có lẽ cả là v́ không c̣n ǵ nữa của anh trên cơi đời này. Các con anh, ba đứa theo nhau chết hết. Thằng Tân, con trai út của anh, kỹ sư xe hơi ở Vũng Tàu tự tử. Hồi nào mẹ nó chết đuối ở Hồng Châu, gần quê Đỗ Mười, nó c̣n bé, hai bố con anh côi cút; chị gái bé, cái Châu, sơ tán theo đại học Bách khoa; và Thuận, em gái Thanh niên xung phong hy sinh năm 1966 ở đường ṃn, tôi thường đến ngủ với anh - không màn ở ngay đầu cầu thang trời - để xem đêm hôm có ǵ th́ đỡ đần hai bố con. Nay anh hết nhẵn. C̣n độc bản lư lịch đóng dấu của Ban tổ chức trung ương. Nó nhợt nhạt quá so với con người anh, dù trong đó ghi anh bắt đầu họat động từ 1936, Mặt trận B́nh dân bên Pháp, dù người kết nạp anh tháng 6 - 1940 là Hoàng Văn Thụ, bí thư xứ ủy. Nó chẳng c̣n ư nghĩa ǵ nhưng cầm đến nó tôi vẫn rưng rưng. Như được gần gũi có xúc giác với anh. Chẳng hiểu sao Kiến Giang lại đưa nó cho tôi và tôi th́ cứ nghĩ là anh muốn thế! Giữ nó, có lúc tôi ngỡ ḿnh là cái mỹ viện băi lau giữa suối có thể chăm sóc cho vết nhọ nồi quanh mép hay nét son trang điểm trên quăng đời ngắn ngủi của anh. Những vết gông cùm, những mất mát quá phũ của anh là sẹo hay là trang điểm?

Những ḍng viết hơi nhiều về anh ở đây chính là công việc của cái băi lau mỹ viện săn sóc trông nom cho ước nguyện tự do của anh.

Nhưng hơn hết, tôi muốn cho anh hiện lên như tiêu biểu cho một lớp người không hiếm trong đảng cộng sản. Ông nội tri phủ, ông ngọai tri huyện, bố mẹ chủ nhà đất và ruộng nhưng anh khao khát tự do. Đọc thấy con đường mang biển dẫn tới tự do thế là hăm hở đi vào. Rồi nhận thấy tự do này là nhằm cho ḷai người do đó nó phải giam tự do của cá nhân anh vào trong cái lồng tập thể đúc bằng kỷ luật thép mang tên chế độ tập trung dân chủ. Thế là cả cuộc đời liền bị giằng xé giữa hai thứ tự do đối chọi nhau vô cùng nước lửa. Để không chóng th́ chầy tất nhiên đi tới chống đảng, cái tổ chức độc quyền tất cả: bao cấp toàn bộ độc lập, tự do, chính nghĩa, đạo đức, nhân dân, đất nước, chân lư, quy luật rồi miếng ăn, chỗ ở, hôn nhân, ma chay, quyền sống, phận chết đă được đảng thiết kế cho mỗi hạng người, mỗi con người.
 


 

Chương ba

T

háng 10 - 1949, nước Cộng Ḥa Nhân Dân Trung Hoa ra đời. Hơn hai tháng sau Cụ Hồ bí mật len qua vùng địch ở Phục Ḥa, Cao Bằng đi Trung Quốc qua Thủy Khẩu. Trần Đăng Ninh, Vũ Đ́nh Huỳnh và Phạm Văn Khoa phiên dịch tiếng Trung Quốc theo cụ. Lư Ban vốn tỉnh ủy viên Quảng Đông đi tiền trạm.

Lúc ấy dưới trướng Lư Ban nắm Hoa kiều vụ có Tắc Vầy, Trương Đức Duy, cán sự vô danh nhưng sau này làm đại sứ Trung Quốc tại Việt Nam, lời lời vào tai Hà Nội đều nặng cân lạng vô cùng. Người đứng trên bè nứa bao giờ nom vẫn kém uy hơn người đứng trên tàu lớn.

Bác xuất ngoại, trong ATêKa chúng tôi rất mực vui. Đang vô thừa nhận mà lại sắp vớ được họ hàng toàn oách ra dáng hết. Đâu có biết đại thí sinh Hồ Chí Minh sắp dự cuộc khẩu thí mà nếu trúng tuyển th́ đất nước sẽ đoạn tuyệt hẳn với thế giới.

Chừng một tháng sau, Cụ về. An toàn khu mừng mở tom - bô - la, xổ số. Tôi trúng một bàn chải răng. Ḍng chữ Three Stars - Made in Shanghai (Làm tại Thượng Hải) óng ánh kim nhũ như soi thấu suốt lên nữa cái cán mầu san hô mà tôi cứ thấy như hành lang thu nhỏ dẫn vào một xứ sở thần tiên vậy.

Thép Mới rủ tôi gặp Phạm Văn Khoa moi chuyện. Khoa đă được dặn cấm không hé răng. Cuối cùng trong hàng thịt chó trên đường sang Bộ tổng tư lệnh, anh chỉ lộ ra một chuyện.

-    Chúng mày x́ ra th́ chết tao. Ừ, tao làm phiên dịch nhưng nhiều lúc Ông Cụ cũng chẳng cần tao... Ông Cụ sang kiểm thảo với Mao Trạch Đông, Lưu Thiếu Kỳ, Chu Ân Lai. Họ không hỉểu ta. Họp trong này, bên ngoài tao nhớ là có cái bể bơi nước nóng bốc khói, (lúc ấy ai biết Mao có cái thú giầm ḿnh trong bể bơi). Tao nh́n mấy ông Mao, Lưu, Chu thấy trợn bỏ mẹ. Nhất là Mao trắng hồng, cao lớn, trán nhẵn bóng gần như im lặng suốt buổi, hai bàn tay khoanh lại đút vào hai ống tay áo bông. Ông Cụ nhà ḿnh nói... Thỉnh thoảng Mao lại dặng hắng ừ hừ hữ một cái rất to, kinh bỏ con bà, chẳng hiểu là tán thành hay phản đối. Ông Cụ kiểm thảo xong, Lưu Thiếu Kỳ nhận xét, góp ư kiến. Thôi, đủ rồi, thôi...

-    Thôi thế nào được, - hai chúng tôi cứ hai bên trái phải thi nhau huưch đẩy Khoa. Chỉ khai một chuyện nữa thôi th́ tha, - chúng tôi nói.

-    Nói rồi chúng mày lại cứ Khoa Tếu lộ cho chúng mày... Thôi, nói cái này thôi. Khi đ̣an đến Bằng Tường, Tẫu bốc phắt luôn mỗi ḿnh ông Bác lên xe đưa đi trước. Mất tướng, bọn tao đi sau lo quá.

-    Làm cứ như thổ phỉ thế vậy ư? Không coi quân tướng người ta ra ǵ, không thèm đếm xỉa đến đám hộ tống bảo vệ Cụ, coi như muỗi mắt à - chúng tôi cáu.

Gần năm sau th́ biết Chu Đức, Liêu Thừa Chí, Nhiếp Vinh Trăn đă xuống tận Bằng Tường “bắt cóc” cụ Hồ đi. Nghe mấy cái tên huyền thoại, chẳng hạn Chu Đức, sướng quá.

Chúng tôi cứ dai nhăng nhẳng ép Khoa phải nói gặp Mao đă làm những ǵ. Khoa x́ tiếp ra một bí mật nữa: sau khi Ông Cụ kiểm thảo, tŕnh bày các cái ta chủ trương và làm, Lưu Thiếu Kỳ nhận xét.

-   Sao lại kiểm thảo?

-   Là một chi bộ của Quốc tế mà, không nhớ ư? Phải xin Quốc tế cho nhận xét chứ.

-   Thôi được, nhận xét sao? - Thép Mới và tôi dồn.

Khoa nghiêm mặt, hơi sửng: - T ao chỉ nói một cái nữa thôi, nếu không tao báo cáo xừ Lê Văn Lương là chúng mày bắt tao vi phạm kỷ luật bí mật của Bác.

Chúng tôi đành gật đầu. Khoa nói, Lưu Thiếu Kỳ nhận xét chính sách tiêu thổ kháng chiến toàn bàn của Việt Nam là không cần thiết và lăng phí. V́ những nơi có tính chiến lược th́ dù là vùng hoang vắng, địch cũng xây cất để đồn trú c̣n nơi không có tính chiến lược th́ nhà cửa nguyên vẹn địch cũng không ở...

Tôi hơi ức. Bác báo cáo coi như kiểm điểm, thôi được, nhưng sao không phải Mao nhận xét Bác mà lại Lưu? Rồi Tŕ Cửu Chiến của Mao viết ca ngợi tiêu thổ mà tại sao Lưu lại nhận xét ta như thế. Tôi bảo Thép Mới, Thép Mới ờ hờ một lúc nói:

-   Họ cũng phải nói thế chứ chả lẽ cứ học họ là giỏi như họ rồi b́nh đẳng với họ được sao? Họ muốn vạch một démarcation, tuyến phân rơ thày với tṛ ra mà mày. Họ muốn nói là ta học họ nhưng tự học cho nên đă bị giáo điều. Muốn ǵ họ cũng phải nắm được đằng chuôi chứ. Mèo c̣n không dạy hổ leo cây cơ mà.

-   Thày cái ǵ, chuôi cái ǵ? - tôi phản ứng.

-     Không th́ sao lại sang ngồi kiểm điểm với họ? Có kỉểm điểm với dân, với tao, với mày không? Nhưng vẫn hơn xưa chứ mày. Quang Trung đánh bại nó mà phải xin nó phong cho An Nam Quốc Vương. Nay b́nh đẳng quá rồi chứ! Ta Dân Chủ Cộng Hoà, họ Cộng Hoà Nhân Dân, khác nhau đấy.

Khoa cho biết sau đó Mao đi Liên Xô kư kết hiệp ước với Liên Xô đồng thời nhân dịp nói trước với Stalin việc Hồ Chí Minh muốn được gặp.

Sau này tài liệu chính thức của ta nói khi Cụ Hồ qua Bắc Kinh th́ Mao đă đi Liên Xô rồi. V́ sao không biết nhưng theo tôi Khoa nói đúng v́ về nước mới mươi ngày anh đă kể với chúng tôi và v́ không ai có thể bịa ra chi tiết Mao “ngồi đút tay vào ống tay áo bông mà dặng hắng ừ hừ hử hữ nghe kinh bỏ con bà” sống động như thế được. Sau này kể cho tôi viết hồi kư,Vũ Đ́nh Huỳnh cũng bảo có gặp Cụ Mao nhưng khi vào họp th́ Huỳnh phải ở ng̣ai, buồng Huỳnh ngồi trông ra một bể bơi nước nóng có bốc khói. Lúc ấy Mao sắp sang gặp Stalin và trong nghị sự chắc sẽ trao đổi ư kiến về công nhận Việt Nam Dân Chủ Cộng Ḥa do đó Mao phải nghe Cụ Hồ tŕnh bày trước.

Bây giờ, sau khi đă nếm đủ thứ tṛ quỷ của cộng sản với nhau, mới hiểu Mao đi riêng là để vạch ranh giới. Hai nước lớn chúng tôi bàn chuyện chúng tôi với nhau là chính đă, sau đó nhân thể tôi sẽ thăm ḍ lo lót cho chuyện anh xin công nhận cho anh vào phe. Chung quy cốt phân rơ tôi trên anh dưới, anh nhờ tôi giúp, kết quả sao chờ tôi gặp Stalin đă! C̣n Stalin biết Hồ Chí Minh đă ở Bắc Kinh nhưng nhận hay tiếp tục từ chối Hồ Chí Minh th́ Stalin phải bàn với Mao. Phải chăng Mao chính là nhân tố quyết định làm cho Stalin thay đổi thái độ phủ nhận Hồ Chí Minh?

Sau đó nghe truyền đạt Stalin đă phân công Trung Quốc “phụ trách” Việt Nam, tôi cụt hứng dữ.” Phụ trách” th́ phải là Liên Xô chứ sao lại Trung Quốc? Tôi khó chịu nhưng đây là chuyện ở trên tầng chót vót đầy linh thiêng thần bí của Đệ Tam Quốc Tế cho nên không vui rồi cũng cho qua. Lúc ấy chúng tôi sao hiểu nổi đây là món quà Stalin hối lộ Mao. Vả chăng bỏ th́ thương mà vương th́ chưa hết ghét, nên ông mượn bàn tay Mao nắm giúp!

Nhưng hệ lụy đă nằm lại sâu bền trong vô thức đảng viên cộng sản Việt Nam: ví trí đàn em, bên dưới, yên phận biết ơn đă thành nền móng cho một tư thế ứng xử với Trung Quốc. Xuân Trường cho biết Bác nhà ḿnh chủ động khẳng định với Bác Mao quan hệ môi răng giữa Việt Nam và Trung Quốc.

Tự ái dân tộc thế là xẹp. Vai vế, tôn ti này Bác Hồ đặt ra. Yêu Bác Hồ chả lẽ lại đi tự ái xằng với Anh Hai. Nên biết chính Bác tự nguyện nhận ḿnh chỉ nêu ra được có tác phong, c̣n tư tưởng, lư luận th́ để cho Mao Chủ tịch. Được lănh tụ ráo riết giáo dục, (điều lệ thêm câu “lấy tư tuởng Mao Trạch Đông làm kim chỉ nam,” điện đảng gửi Đảng Cộng sản Trung Quốc viết Đảng Lao động Việt Nam nguyện học tập Đảng Cộng Sản T rung Quốc, học tập tư tưởng Mao T rạch Đông, tư tưởng lănh đạo nhân dân Trung Quốc và các dân tộc Á Đông v. v. Từ 1951, tuần nào báo Nhân Dân cũng có vài mẩu của CB (tức Cụ Hồ) phổ biến kinh nghiệm mọi mặt của Trung Quốc. dần dà đảng viên cộng sản Việt Nam lại t́m ra chỗ để tự hào: được làm em của hai nước vĩ đại, Liên Xô anh cả, T rung Quốc anh hai. Cũng ngầm hiểu ḿnh là anh ba trong cả phe. Có cha nào dám vũ trang đánh đế quốc như hai ông anh và Việt Nam đâu? Bảo mạng, không dám hy sinh mà. Toàn do Nga giải phóng cho!

Một năm sau, mở đại hội 2, Hồ Chủ Tịch nói: “Chính v́ Đảng Lao động Việt Nam là đảng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, cho nên nó phải là đảng của dân tộc Việt Nam.” Không thích chui lủi, chúng tôi rất sướng được ra ánh sáng và thế là quên mất câu Cụ nói ngày cho đảng rút lui vào bóng tối: Nếu cần có đảng phái th́ sẽ là ĐẢNG DÂN TỘC VIỆT NAM.

Việc đảng ra công khai cũng gây một số thắc mắc. Bọn tôi kêu cái tên Đảng Lao Động Việt Nam yếu quá th́ được đả thông ngay: - Ông Cụ đă thỉnh thị Stalin và Stalin bảo lấy tên này, như Mông Cổ lấy tên là Đảng Nhân Dân Cách Mạng. Thế ra lúc Cộng sản Đông Dương, lúc Lao động Việt Nam đều do Stalin quyết định cả. Thấm đẫm tinh thần quốc tế nên nghe đả thông như thế lại sung sướng được lănh tụ tối cao quan tâm đến cho từng li từng tí. Không biết nếu quan tâm th́ lănh tụ tối cao đă ôm lấy chứ đâu để Trung Quốc phụ trách. (Nói thêm về đả thông, tức đánh thông tư tưởng cho khỏi thắc mắc, dao động, bế tắc, chữ đầu miệng của cán bộ đảng viên Trung cộng mới ồ ạt nhập vào từ hội Việt cộng.) Bây giờ mới thấy Ông Cụ nhiều phần mượn Stalin ra để đỡ phải giải thích dài ḍng.

Chúng tôi c̣n hậm hực quanh chữ Nhân Dân, tên mới của báo đảng. Sao không giữ Sự Thật? như Pravda của Liên Xô, “Sự Thật mới cộng sản, Nhân Dân là kém nước!” Không nhớ ai đó nói: - Nay Liên Xô giao Việt Nam cho Trung Quốc phụ trách th́ Việt Nam phải tỏ ra là vui vẻ chấp nhận chứ. Lấy tên báo đảng T rung Quốc là để nói tôi sẵn sàng đi với đồng chí đây. Chả lẽ ăn không của Trung Quốc à?

Cuối cùng Đại sứ La Quư Ba đă tŕnh quốc thư mà măi vẫn không thấy đại sứ Liên Xô đến, chúng tôi hơi lạ.

Thép Mới bạo mồm gỉải thích: - Thông cảm mày, cha Liên Xô ở châu Âu sống sướng quen rồi, sang ta ở rừng hắn cũng ngại.

Lúc ấy chưa nhận hết hàm nghĩa của từ phụ trách. Đúng, thế nào là phụ trách? Là phải ốp sát, kèm chặt ở bên! Đồng chí La có tư cách song trùng: vừa đại sứ cách trở vừa thường xuyên đụng đầu bàn bạc ở cương vị “phụ trách.”

Có một vị đại biểu của Quốc tế được chúng tôi cảm thấy gần gũi hơn. Đó là Léo Figuère, ủy viên trung ương Đảng cộng sản Pháp. Là cái bóng trung thành của Liên Xô nên cộng sản Pháp cũng đă từng lờ Việt Nam. Nay Stalin công nhận Việt Nam, cộng sản Pháp bèn cử Léo Figuère sang t́m hiểu ngọn nguồn - có là cộng sản thật không hay giả mạo? - và đặt trở lại mối quan hệ đồng chí.

Yêu cộng sản Pháp, Cụ Hồ gửi Léo mang một sợi dây chuyền vàng về tặng con gái tổng bí thư Maurice Thorez. Ai ngờ, dây chuyền bỗng không cánh mà bay. Tin tối mật nhưng cũng đă lọt tai mấy đứa ở báo đảng sống kề bên tổng bí thư.

Lê Phát, đại đội trưởng chỉ huy số lính đi theo bảo vệ Cụ qua vùng Pháp đóng để lên biên giới sang Trung Quốc cho tôi xem những bức ảnh anh chụp Cụ trong chuyến anh có vinh dự hộ tống ấy. Đặc biệt hai ba tấm h́nh Cụ ngủ trưa đă làm tôi se ḷng. Cụ nằm ngửa, chân co chân duỗi nét mặt mệt mỏi. Không, có cả lo lắng, nom bỗng như là một ai đó khác, trần trụi, cô độc. Tôi sao biết nổi tâm trạng hết sức căng thẳng của Cụ lúc đó. Nói sao cho các ông anh đa nghi Tào Tháo tin ḿnh là cộng sản thật? Giải thích sao cho trôi đoạn t́nh báo Mỹ vào căn cứ địa đầu năo? Rồi v́ sao lại đem đảng ra mà giải tán?...

Tập an - bom này sau Lê Phát tặng Bảo Tàng Cách Mạng. Hộ tống Bác len qua vùng địch sang đất Trung Quốc, cuối đời Lê Phát một ḿnh trốn sang Thụy Sĩ và chết ở trời Tây.

Nhân chuyện an - bom, tôi mượn một tấm ảnh để nói lên thực tại an toàn khu trước khi Cụ Hồ sang Trung Quốc cầu viện.

Tấm ảnh này tôi xin một cô bạn để cho gia đ́nh Lê Đạt nhân giỗ đầu của anh. Cầm nó xem, tôi cứ lạ sao Đạt, trẻ nhất, lại là người mở đầu bức ảnh ở bên trái. Và ngay cạnh anh là Cụ Hồ, hai thày tṛ duy nhất ngồi xổm bên nhau, cạnh năm sáu thư kư của Trường Chinh đứng sau Tổng bí thư tư lự. Bức ảnh đập ngay vào mắt người xem bởi vẻ hoang vu, tiều tụy: một lán nứa nhỏ ba vách nứa tuềnh ṭang không nội thất, sau đó một vạt cây cối bị đốn trơ gốc và miếng đất mới khai phá chưa kịp xây cất nhà lán. Nhưng nổi lên hơn cả là h́nh ảnh Cụ Hồ và Lê Đạt. Ai xui mà chỉ có hai người ngồi xổm? Cụ Hồ - chắc đến chỗ Trường Chinh có việc - hốc hác đăm chiêu, Lê Đạt mặt c̣n hơi sữa nhưng nom thẫn thờ. Tôi không thể không nghĩ đến hai cha con một nông dân già bán gà ế chợ chiều ủ ê bên nhau mà đường về th́ xa và nhà th́ nhẵn gạo. Đặc biệt không một chút ranh giới phân chia đẳng cấp giữa người và người. Không một bóng dáng quyền lực. Tất cả là một khung cảnh buồn, hiu hắt, suy tàn. Mấy thành viên cuối cùng của một bộ tộc sống trên một dẻo rừng biệt lập được National Geography chụp được. Bức ảnh với hết không khí hiện thực ủ ê của nó cho thấy Cụ Hồ không thể không băng qua vùng biên giới bị quân Pháp chiếm đóng để t́m Mao Trạch Đông.

*  * *

Đe lien mot dai vơi Trung Quoc, vơi phe, noi khac đi, đe lam được tien đon cua phe, đe thóat canh mot ḿnh “chien đau giưa vong vay” (chư cua Vo Nguyen Giap) ta mở Chiến dịch Biên Giới giải phóng Cao Bắc Lạng.

Tháng 8 - 1950 tôi lên Cao Bằng. Một nhóm lên đường với nhau từ Gốc Thông cửa ngơ Bộ Tổng: Dương Bích Liên, Vũ Cao, Hoàng Nghiêm điện ảnh, Thân Nhất Đài phát thanh và tôi. Bộ đội sang Quảng Tây học tác chiến từ mấy tháng trước trở về rầm rập đêm ngày. Cố vấn T rung Quốc cùng với những con ngựa cao to kiểu Xích Thố chở ngất ngưởng chăn đệm, thau chậu. Cố vấn xuống tới tiểu đoàn, trung đội. Ở tiểu đoàn 251 của Nguyễn Hữu An mà tôi xuống đó, có Ĺu dính trảng, Lưu dinh trưởng, da mịn như da đàn bà lấm tấm tàn nhang màu mă năo. Có hôm Nguyễn Hữu An buột mồm bảo tôi tên ǵ mà nghe lại như Húng Ĺu dính chảo thế nhỉ? Thường đùa bảo cố vấn nói một hai ba bốn tiếng Việt để ôm bụng cười v́ cố vấn cứ một hai ma mốn... Cái nọc dân tộc kỵ nhau vẫn cứ ló ra. Giữ kín đáo nhưng thỉnh thoảng đồng chí cố vấn Húng Ĺu dính chảo vẫn để lộ cho biết quân Tưởng tác chiến rất giỏi. Có ư so với nó, quân Pháp kém xa.

Tôi ngày ngày dự các buổi trung đội trưởng Trung Quốc dạy bộ đội ta đánh bộc phá, đâm lê.” chú ư ngoay co tay, vặn the nay, xốc lên,” anh phiên dịch nói to như gắt.

Đoàn báo chí, văn nghệ dự buổi Vơ Nguyên Giáp phổ biến trên sa bàn kế hoạch đánh thị xă Cao Bằng.

Tôi c̣n bức ảnh chụp bữa ấy, trong đó tôi ngả người vào Nam Cao ngồi bậc cuối cầu thang nhà sàn. Bên kia thang là Dương Bích Liên.

Đưa ma Thâm Tâm... Một xóm nhỏ, một suối nhỏ nhảy chồm chồm trên nền đá dựng đứng, đổ nước ầm ầm ngay ở đầu nhà như có tiếng sóng đưa Thâm Tâm qua sông, tôi nghĩ khi len qua hẻm đá, sau cỗ áo...

Sau đó cả lũ ôm bè nứa lần lượt qua một cái đầm rộng ven vách đá, đẹp như tranh thủy mặc.

Tôi và Nguyễn Địch Dũng đến trung đ̣an 174 của Chu Huy Mân và Đặng Văn Việt.

Tuần sau đánh Đông Khê, không đánh Cao Bằng như kế họach ban đầu mà Vơ Nguyên Giáp đă giới thiệu sa bàn với đám nhà báo, văn nghệ sĩ. Cố vấn Trung Quốc là đồng chí T rần Canh nói đánh vào cổ con rắn th́ nó sẽ oằn người lại và ta có cơ diệt viện.

Xin trở lại chuyện chiến dịch lớn đầu tiên nhưng ở đây tôi chỉ kể lại vài ấn tượng in sâu trong tôi, kẻ lần đầu thử lửa lớn. Đánh Đông Khê, tôi đi với tiểu đoàn 251 chủ công Nguyễn Hữu An của trung đoàn 174. Tien, ngươi Tay la ch ́nh tri vien.

Xẩm tối hôm nổ súng, Nguyễn Đắc nhiếp ảnh, Dương Bích Hồng, sĩ quan địch vận, em trai Dương Bích Liên và tôi leo vào một hang đá trên đỉnh núi (nghe nói ban ngày Cụ Hồ đă vào đây quan sát trận địa) nh́n khap mot vung nui non vang lang. Bên dưới kia một dẻo thung lũng hẹp rất êm ả, hết sức êm ả (thấy cả vài bụi cây c̣m cơi vàng vọt mà tôi chợt có ư muốn đến đó cùng xây nhà bên suối) chay tư phai sang trai, đau ben phai đa ch́m vao bong chieu xam lai. Trươc mặt mot ḥn núi đá ngỏng lên bơ vơ ở giữa lũng. Khỏi nó, qua trái, lũng bắt đầu nở ra và xa xa dềnh lên âm u một núi mặt bàn cao, dài, phẳng, ma quái: Đông Khê đồn. Tieu đoan chu cong cua Nguyen Hưu An, D5, ma toi theo đa nưa thang, đêm nay sẽ húc vào đó.

Trơi bong toi đi, tat ca như thut lun xuống. Từ b́a rừng bên phải, mấy con cá lưng đỏ đ̣ng đọc quẫy đuôi bơi ra ở giữa ḷng lũng. Lại thấy đó là những bắp chuối rủ nhau dung dăng là là mặt đất và chúng đến đâu, đấy ĺền ưng ửng hoa đào. Nhưng chúng đă tan vào đâu mất rất nhanh. Ma hon nui coi cut trươc mat, đon tien tieu Cam Phay, mo h́nh phong to cua cai chay thơi đa cu th́ bong giay len, rung rinh. A, ḥn núi cổ quái kia là đồn Cạm Phầy và đàn cá, đàn bắp chuối này là đạn 75 li đến nă vào nó, khai hỏa cho toàn trận đánh. Cạm Phầy chợt như bị một bùi nhùi rơm khổng lồ quất vào, lửa văng tung toé. Cùng lúc súng nổ ran tứ phía.

Nhưng hết một đêm không xong, Nguyen Hưu An khong vào nổi đồn!

Trưa đến quân y tiền phương của trung đ̣an. Nghe báo cáo thành tích La Văn Cầu chặt cụt tay khi lên đánh bộc phá bị đạn đui - xết (đạn12ly7, âm tiếng Pháp - BT). Đưa tin luôn.

Đêm hôm sau tôi nằm với bốn khẩu sơn pháo bắn thẳng của tiểu đ̣an trưởng Thành. Thành đưa tôi một điện thoại nghe ban chỉ huy trận đánh chỉ đạo. Cho bắn bao nhiêu viên 75 và c̣n hô bắn phát thứ mấy thứ mấy. Thành bảo tôi cố vấn Trung Quốc nói mỗi viên đạn pháo giá hai lạng vàng. Nghe suốt đêm Lê Liêm chính ủy mặt trận biên giới giục lính 251 “anh dũng tiến lên, hy sinh cũng lên, không thể để đến sáng nữa... ”

Sáng tinh mơ sau đêm thứ hai diệt được Đông Khê, tiếng súng im hẳn. Tôi đeo ba lô lên vai toan dời đó lên đồn th́ chợt hai phát đại bác trong đồn bắn ra rít lên gần như ở ngay bên mang tai. Tôi tụt vội xuống cái hốc đất ở trước khẩu pháo tôi vẫn núp cả đêm qua. Lầm chết người! Cái hốc ở sau khẩu pháo. Cái hốc đằng trước nó là mép núi buông thẳng đứng xuống con suối ở dưới đó ba chục mét. Tôi gọi to “cứu! Kéo tôi lên với!”

Sau khi được kéo lên, tôi rời trận địa 75 li của Thành lên ngay đồn. Vừa tới khúc quành lượn rất đẹp lên đồn - con đường rải nhựa nhẵn thín - tôi phải quay về: bộ đội cấm. Pháp có thể nhảy dù xuống chiếm lại Đông Khê như tháng 5 trước đó.

Tối lên đồn. Tan hoang. Lửa khói. Một lính da đen cụt chân thấy tôi, giương hai con mắt trắng ră v́ sợ, lê đít giật lùi tránh. Tôi vội phối hợp với anh ta, rẽ ngay ngả khác. Không muốn ḿnh làm anh ta sợ thêm. Đến một góc đồn. Có lẽ là cái mạn bắc mà đêm qua chính ủy mặt trận Lê Liêm cứ suốt đêm điện thoại vỗ về, thúc giục “a lô D 3, a lô D 3, cố diệt ổ đui - xết mạn bắc đồn, a lô D 3, a lô D 3, các đồng chí cố lên...” Dốc dựng đứng. Xung quanh tối om và mây mù bồng bềnh. Một tấm vải bạt căng lên như một cánh buồm phồng gió giữa biển và góc đồn vắng tanh th́ như mũi một con tàu trôi trên sương mù. Cạnh cánh buồm, một đống lửa khá đượm và một lính Pháp nằm bên. Một ḿnh. Mắt nhắm nghiền. Miệng thầm th́ không dứt gọi Maman, Mẹ..., Maman...

Điểm nhịp cho tiếng nhẩm ôn câu đầu đời, cánh buồm ưỡn cong lên thúc trống. Phần phật... Th́nh th́nh... Maman... Phần phật... Th́nh th́nh.. Maman...

Trong mênh mang mờ mịt, cuộc gọi đáp giữa anh lính Pháp chạc tuổi tôi, hai chục tṛn xoe và tiếng sóng gió một chuyến hồi hương ảo khiến tôi không thể rời chân. Càng không dám đến đặt bàn tay giả mẹ lên trán người sắp chết. Sợ phá vị trí thiêng liêng dành riêng cho người mẹ, sợ phá vỡ giấc mơ cuối cùng có lẽ là đẹp nhất của anh lính. Tiếng trống cúng tế hộ tống cuộc lên đường “th́nh th́nh,phần phật” đầy ắp không gian, đưa hai âm maman uy nghi thiên di.

Mấy hôm sau chạy trên đoạn Khau Luông, Nà Kéo, Cốc Xá đường số 4, nơi quân lính ta và quân Charton, Lepage quần thảo giáp lá cà, tôi phải dốc lên mặt lọ Coty nước hoa chiến lợi phẩm nhặt trong hầm viên đại uư chỉ huy đồn Đông Khê - nó nằm bên một quả bưởi đă bóc hết cùi chưa tẽ múi, quả bưởi cứ khiến tôi nghĩ đến bóng một người đàn bà trong căn hầm cố thủ hẹp vanh đầy gạch vữa này. Xác lính Pháp nằm dài suốt hai vệ đường bốc mùi thối rữa. Cỏ lau mầu cốm non rạp xuống làm thảm đỡ mịn nhẵn đến không thể ngờ. Trên đó, trên tấm thảm ngỡ được là ủi đặc biệt công phu đó, những lồng ngực trống rỗng như đắp bằng bùn trộn trấu có những búi ruồi say sưa đánh ṿng vo ve tíu tít ở bên trong. Một trái nghịch ám ảnh măi tôi: cái khung bên ng̣ai xù x́ ghê rợn sao lại dung được một vận động hớn hở, trơn mượt thế kia? Có phải chỗ miệng khung mở ra cho thấy không gian bên trong nửa sáng nửa tối kia chính là cái vùng người ta vẫn quàng thắt lưng vào? Có những lần cởi nó ra để rồi sau đó nhớ măi người đàn bà lặng lẽ chờ (sau này tôi ngạc nhiên bảo Nguyễn Tư Nghiêm sao lúc ấy lại nghĩ lạ như thế? Nghiêm nói: - Trước cái mệnh sắp thành hư vô, cậu nghĩ tới cái hành vi tạo nên sự sống.) Ngước mắt lên những lưng dốc ở trước mặt: mặt đường đang váng lên một chất ngũ sắc óng ánh mỡ. Ôi, biến hóa của vật chất và phần c̣n lại của một đời người! Tôi bịt mũi cắm đầu chạy. Chợt nghĩ tới những bà mẹ của các người lính chết này. Nếu ở đây lúc này, chắc các mẹ sẽ sờ lần t́m kiếm chi li từng dấu vết các mẹ rất thông thuộc trên người những đứa con... Và tôi không chạy nữa. Tự nhiên thấy yên tâm cho những đứa con đang tự thể hiện ra ở những dạng thối rữa khác nhau lạ lùng nhưng chắc chắn mẹ họ lại nhận ra được.

Nghe tin ta và cố vấn mâu thuẫn nhau. Cố vấn cho rằng ba ngày đánh Cốc Xá là nướng quân nhưng Giáp quyết diệt quân Charton đóng trên núi. Tự nhiên thấy khó chịu với các cố vấn. Như bị xúc phạm.

Trong tổng kết chiến dịch đă có các cuộc tranh luận khá gay gắt về phối hợp giữa binh sĩ Việt Nam và cố vấn.

Nhưng sau khi kết thúc thắng lợi chiến dịch biên giới, ngày 14 - 10 - 1950, Hồ Chí Minh gửi thư cho Mao Trạch Đông, Trung ương Đảng Cộng Sản Trung Quốc: Tóm lại, tôi cho rằng thắng lợi này là thắng lợi của đường lối Mao Trạch Đông cách mạng, quốc tế chủ nghĩa. Tôi không nói lời khách sáo: “Cảm ơn các đồng chí,” mà nói các đồng chí Việt Nam và nhân dân chúng tôi sẽ nỗ lực hơn nữa giành lấy thắng lợi cuối cùng lớn hơn, lấy thành công để đền đáp sự kỳ vọng tha thiết và giúp đỡ to lớn của Đảng Cộng sản Trung Quốc, Đảng Cộng sản Liên Xô anh em.

Chả ai thấy chữ đền đáp kỳ vọng nghe nó quá bề dưới.

Không phải ngẫu nhiên mà đến Đại hội 2 (1951), điều lệ đảng đă ghi “tư tưởng Mao Trạch Đông là kim chỉ nam” của đảng.

Báo Sự Thật đăng bài “Khi chúng ta đánh” của tôi viết về trận nhổ đồn Đông Khê. Hai tháng sau, xong chiến dịch, một tối về đến Chợ Chu, vào quán nghỉ, tôi gặp Từ Bích Hoàng, Sĩ Ngọc ở báo Vệ Quốc Quân. Hai anh cho hay báo các anh đă đổi tên thành Quân Đội Nhân Dân và ra số thứ nhất, ở số báo ra mắt này, các anh đă xin phép đăng ở trang nhất bài “Khi chúng ta đánh.”

Và ở đây xin kể thêm lần hành quân qua Đại Bục, Đại Bác, đèo Khau Vác vào đánh Nghĩa Lộ. Tôi đi cùng Tô Hoài. Trung đoàn 88.

Trời mưa dữ dội. Quân lính dừng lại ở bên một con suối rộng chừng hai mươi mét. Nước lũ cường dựng ngược lên một con dốc đứng gào thét. Anh trung đội trưởng hất đầu. Một lính trẻ măng mặt bầu bĩnh, má lũm đồng tiền đi lên. Tối qua anh ngủ gần chỗ tôi. Tiếng lính hành quân lần lượt truyền nhau: “Lệnh không ngâm Tây Tiến của Quang Dũng ủy mị.” Truyền miết nó gần như hóa ra Không... Tây Tiến... anh dũng... Lệnh vừa báo nghỉ th́ mấy lính trẻ ồn ào tranh nhau ngủ bên anh lính má lũm đồng tiền.” Nằm với nó ấm lắm!” Bây giờ anh đứng ở đây. Anh nhẹ nhàng trườn vào ḍng nước. Tôi thầm khen anh giỏi: biết đánh lén con nước dữ. Nhưng anh trúng nghi binh. Nó đă vồ nghiến lấy anh. Cuộn dây thừng trong tay anh tuột ra văng trên mặt nước như một lằn roi sáng quắc. Và chỉ một d́m xuống rồi một nhồi thúc lên là anh lính liền mất tăm. Khi anh dội ngược trở lên lần cuối, hai mắt anh mở đă dại đờ. Cái chết chớp nhoáng nhưng những nghi thức đi kèm nó lại từ tốn rất mực. Cặp mắt dại kia như mơ màng khép lại, tóc trên trán anh thong thả tách ra từng sợi lượn lờ rồi ngoan ngoăn theo nước mơn trớn phân chia để lần lượt rẽ trái rẽ phải hai bên, quá đều, quá phân miêng, khơi ra một đường ngôi quá thẳng, quá sạch, quá trắng ở chính ngay giữa đỉnh đầu anh. Tôi khẽ nấc và cắn chặt môi. Tôi thấy lại anh ba bốn tuổi đang ngửa mặt lên cho bàn tay mẹ định h́nh đường ngôi đầu tiên trong đời để anh giữ lấy măi, đường ngôi mà nay con lũ trung thành đang tỉ mẩn xếp lại cho đúng nguyên mẫu ban đầu.

Tôi nh́n xuống nắm cơm mới bửa trong ḷng bàn tay tôi: nó đă thành hai mảnh cùi rỗng bị mưa khóet tan nát hết...

Sau đó bám dây qua, tôi trước, Tô Hoài sau. Người, ba lô, ruột tượng (mười kư gạo), tất cả nằm thẳng băng trên sóng cuồn cuộn. Hai đùi rung lên bần bật muốn rời bung ra. Sợi chăo lớn chúng tôi ôm bấu lấy nó dạt cong ra như một cánh cung căng hết độ chỉ dọa đứt. Và chúng tôi là những đầu mẩu thừa của những cái nút buộc lật phật trên cánh cung...

Toi hom ay, To Hoai va toi ngu ơ sươn nui doc 30 đo. Đau goi ba lo, moi đưa chen chan vao mot goc cay cho khoi tut... Trươc đo chung toi qua mot ban Meo tren đ́nh nui. Ba nha, may ngươi đan ba mạt phu, vang ung nh́n chung toi như nh́n ngươi nươc ngoai.

Toi hom sau, đem hanh quan cuoi cung vao vay Nghĩa Lo, chung toi bat mang chay theo ngươi trươc mat qua cay cau dai mươi met, rong bang ba ban chan toi mơ mơ. Suoi reo như soi ben dươi vưc. Vừa chạy vừa nghĩ:

Rơi, rơi này. Cái ǵ đưa chân đi? Không phải mắt! Một vong linh yêu thương nào đó.

*  * *

T ôi ra trận lần đầu vào hồi tháng 8 - 1948. Kỷ niệm lần thứ ba Cách Mạng Tháng Tám, tỉnh mở “cuộc tổng công kích Đường 5.” Tôi đi cùng ban chỉ huy một tiểu đoàn hành quân đêm qua vùng chiêm trũng giữa Cẩm Giàng - Gia Lộc để đánh bốt Mao Điền gần Đường 5. Mao Điền này có Văn Miếu đồ sộ không kém mấy Văn Miếu Hà Nội. Giữa chừng lọt vào trúng đồng lụt. Lội lên một xóm nhỏ hẻo lánh vắng tanh có một túp lều tí tẹo xiêu vẹo. Bảy tám chúng tôi vạch liếp vào. Hai nguời đàn bà, một già chắc là bà, một trẻ chắc là mẹ, và một đứa bé mấy tháng trong tay người mẹ mặt mũi đen nhẻm những vết tro than. Hai người sụp lạy như tế sao: “Bẩm lạy các quan, bẩm lạy các quan sinh phúc...” Tất cả trở ra. Ḿnh tôi nán lại, nắm tay bà già: - Ta, ta đây mà... ta...” Thật ḷng muốn lạy trả lại hai người đàn bà khiếp đảm.”

Khỏi cái lều th́ sục vào một băi hoang đầy thị chín rụng nát dưới chân. Khu Van Mieu Mao Đien ư! Mùi thơm ngào ngạt, bát ngát kỳ lạ. Cả cái băi tối như đang được cất bổng lên tới một nơi thanh khiết không hăm hở, không sợ hăi, không


 

người lạy người. Ca đơi toi sau nay, ươc mong hoa b́nh luon hiên ra trong khong gian tham u tran tre mui thi lang lang đen mieu nay.

Sau đó bị phục kích. Quay đầu chạy lui, nước ngang bụng. Những quả hoả châu dập dềnh tṛng ghẹo trên đầu.

Trận đánh đầu thị xă Hải Dương có Trần Châu, anh tôi. Những quả ḿn nằm trong giọ lợn hai lính khiêng một quả, chẳng rơ thế nào giữa chừng phát nổ. Lộ hết. Thế là rút, không đánh kỷ niệm cách mạng nữa. Nhưng bản tin ty thông tin hôm sau mang măng sét đỏ: Tổng công kích Đường 5 thắng lớn!

Chiến tranh để lại ở tôi ba ấn tượng sâu sắc: buồn, sợ và thuơng - thương dân, thương đồng đội, thương cả đối phương. Nhưng tất cả đều phải giấu kín. Như giau nghi ngơ trong đầu: nhiều chiến công là phịa. Và đầu tiên giấu sự thật, cố nhiên.

Cuối cùng một phen hút chết. Sau khi tiêu diệt binh đoàn Charton và Lepage trên Đường số 4 và quân Pháp rút bỏ Thất Khê, ta tổ chức một tối đại lễ mừng chiến thắng ở ngay trung tâm thị xă Cao Bằng. Nghe nói Bác Hồ sẽ đến. Nhưng rồi tan. Bom Pháp.

Tôi bị trận bom lớn đầu tiên xẩm chiều hôm đó. Ngỡ chữ Thọ vẫn ở trên trán đă văng đi đâu mất. Nằm ngửa nh́n Đa - cô - ta, loại DC3, từng đợt ba chiếc từ từ dịch đến trên nền trời đang tái dần. Đất vặn ḿnh, hơi bom - hay cả mảnh bom - phần phật... Rồi chợt thấy nền trời như một tấm khăn giường rất căng rất phẳng và các chiếc Đa - cô - ta quay về xuôi đang trôi lướt trên đó. Đèn đuôi chúng nhấp nháy êm ả như vài ánh bếp đêm hôm rất gợi nhớ nhà. Biết nguy hiểm đă qua nhưng lại buồn.

*  * *

T rước cảnh chiến địa tan hoang, ngổn ngang xác người tôi cứ luôn thấy buồn. Cố nhiên không dám thổ lộ. T ôi chú ư thấy thương binh địch và ta giống nhau lạ lùng ở con mắt sợ sệt. Mặc dù ở quân y tiền phương, thương binh ta đuợc cứu chữa tốt hơn. Th́ ra cái sợ là dấu hiệu tuyệt đối b́nh đẳng của con người ở trước cái chết

T ôi không thể quên lần ở đồn Mộc Châu vừa im tiếng súng cuối 1952, tôi hỏi Vũ Lăng: - Lúc đánh có sợ không?

-   Sợ chứ!

-   Sợ thật?

-   Thật..., văi đái ra mà. Nhưng chỉ lúc chờ đánh, lúc vây đồn thôi. C̣n nổ súng rồi th́ hết sợ. Diệt đồn xong, đứng dưới cờ chiến thắng phấp phới, quần đă khô từ bao giờ.

-   May, tôi nghĩ thật nhưng nói bằng cái gịọng đùa, nếu cái sợ nó không thể hiện bằng nước mà lại bằng sẹo trên mặt nhỉ?

Vũ Lăng nhồi thuốc vào tẩu ngước lông mày rậm nh́n tôi.

-   Th́ trên mặt ai cũng dày cộp lên di tích sợ... Khi ay kheo con người sẽ thôi đánh giết nhau.

Vũ Lăng dư dứ cái đầu tẩu vào tôi... Thuốc trong tẩu là Abdhulla.

Thế là có hôm tôi chợt thấy giá như cái sợ không chỉ để lại di tích trên mặt người bằng những cái sẹo mà cả những thành tích giết địch cũng được lưu lại bằng sẹo trên mặt? Chúng ta sẽ có những anh hùng mà mặt mũi giống hệt người bị hủi cùn hủi cụt. Luc ay Nha nươc kheo phai co mot h nh thưc nao đo để giúp phân biệt sẹo anh hùng với sẹo hèn.

Nhưng lại tự dẹp ngay cái ư nghĩ tầm bậy đó. Tôi vẫn chưa nhận ra bản chất bạo lực, nhất là bạo lực vũ trang hay “chính quyền ra từ ṇng súng” của cộng sản, hay rơ nữa: với mục tiêu đào mồ chôn tư bản, cộng sản không thể ḥa b́nh với tư bản. Phải đến cuối 2010, đọc Matterhorn, tiểu thuyết ra mắt giữa 2010 víết về một đại đội lính thủy đánh bộ Mỹ chiến đấu ở Khe Sanh, A Lưới, Cam Lộ tôi mới hiểu hơn. Tác giả, Karl Marlantes, tốt nghiệp đại học Yale - như vợ chồng Bill Clinton, W. Bush, Kissinger - 21 tuổi đă là lính ở Khe Sanh và tiểu thuyết này của ông đă được đánh giá rất cao - tác phẩm Mỹ viết về chiến tranh Việt Nam hay nhất và có lẽ khó có sách nào vượt hơn. Bởi tinh thần nhân văn tràn trề làm chỗ đứng cho tác giả nh́n nhận nhân vật trong tác phẩm. Tôi đă rất cảm động đọc đề tặng của ông: Tiểu thuyết này tặng cho các con tôi, chúng lớn lên với cái hay và cái dở của việc có một người bố là cựu chiến binh Thủy quân lục chiến. Nên biết ông nhận hơn mười lọai huân huy chương khác nhau trên chiến trường Việt Nam.

Anh lính có chính ủy giáo dục chỉ thấy thiên đường là dành cho ḿnh, người chính nghĩa; c̣n địa ngục th́ cho thằng phản động, cái đứa mà ḿnh đă lập công giết chết.

Thâm tâm kị chiến tranh, nên tôi nói hơi kỹ cảnh đau ḷng của chết chóc. Chính tâm lư ngán chiến tranh đă dẫn tôi tới nỗi tội đồ.

*   * *

Từ T rung Quốc vào ta cùng với vũ khí với những tam tam chế, tứ khoái nhất mạn, nhất điểm lưỡng diện, tiêm đao tung thâm chia cắt..., c̣n cố vấn, c̣n chỉnh huấn, có thể nói một nề nếp sinh họat mới, một ư tứ mới phải tuân thủ, coi trọng

Tôi đă dự lớp chỉnh huấn đầu tiên chủ yếu dành cho đảng viên văn nghệ, báo chí ở ATêKa. Lớp cán bộ sang tận Hoa Nam học cách thức về chỉ đạo. Tôi cùng chi bộ - tức một nhà sàn - với Xuân Diệu, Nguyễn Tư Nghiêm, Phan Kế An, Lê Đạt... năm cái mồm lư sự cùng một số anh chị em khác.

“Mời các đồng chí trọng thính lên trên cùng.” Nam, trong học ủy, trịnh trọng mở lớp. Cả lớp - kể cả thâm nho Ngô Tất Tố - ngớ ra.

-   Trọng thính là các đồng chí nặng tai ạ! Mọi người ồ lên. T ôi vẽ trên báo tường: một người vẹo mặt đi, tai xệ xuống vai v́ một quả tạ có chữ “trọng lượng thính.”

Bắt đầu thí điểm cho nên học nặng về tranh căi chữ nghĩa. Chi bộ tôi bỏ cả ba buổi thảo luận say sưa thế nào là tôn chỉ. Xuân Diệu căi hăng nhất. Nhưng hết phần lư luận chuyển sang phần kiểm thảo th́ đều cảm thấy ơn ớn. Mang máng một cái ǵ của sám hối tôn giáo, lờ mờ một cái ǵ xúc phạm nhân cách, cân cấn một cái ǵ muốn cưỡng lại nhưng không dám. Trung Quốc làm thế từ Diên An cơ mà! Mỗi người đều phải khai hết sai lầm, khuyết điểm ra với đảng dù nghiêm trọng đến đâu. Ḷng thành khẩn tự phanh phui bản thân là thước đo ḷng trung thành với đảng. Xin nói thêm là khai cả tội ác của bố mẹ, vợ con, bạn bè nếu họ có. Một tên chỉ điểm vô h́nh được cài vào trong từng người. Và khi tên chỉ điểm ấy đă an vị trong anh th́ từ đấy cái bóng lù lù của nó - một thằng c̣ sợ hay một thằng Javert của đảng - bèn trùm lên khắp người anh.

Có thể nói lớp chỉnh huấn tháng 3 năm 1951 ấy là mở đầu cho các cuộc chỉnh huấn đều kỳ của cán bộ đảng viên. Trước mỗi vận động lớn hay trong các cuộc học tập lư luận thường xuyên đều có chỉnh huấn. Ch́a khoá vạn năng thúc đẩy tiến bộ tư tưởng! Dĩ nhiên lúc ấy tôi chưa thể nhận thấy đó là cuộc xâm thực ô nhiễm nhân cách. Những người chống Mao ở Trung Quốc chưa cầm quyền, chưa vạch ra mục đích chỉnh huấn nham hiểm của Mao, dùng chỉnh huấn khống chế mỗi tôi con của đảng bằng cách nắm lấy cung của mỗi tôi con - một biến thể của hồ sơ mật thám. Gogol viết một đại điền chủ thu mua các linh hồn chết. Ở đây th́ lưu trữ rác rưởi của mỗi linh hồn rồi biến chúng thành một quả ḿn đe nổ.

Song lần truy nă tư tưởng đầu tiên chưa gay gắt. Nói chung không có ǵ ghê gớm. Trừ Ngô Tất Tố bị lưu lại kiểm thảo thêm mấy ngày v́ Tố muốn bỏ về sớm. Và Tố đă lỡ khai rằng hồi ở báo Cứu Quốc, trong một lần rượu Tết quá chén, Tố có nói một câu bậy bạ nghiêm trọng như sau: Tôi là con chó, con chó thời Tây rồi thời cộng sản. Cho thơi Tay con ung oang sua dam ba tieng chư cho thơi cong sản th́ cúp đuôi nằm im re...

Như Phong, người từng dự bữa rượu kia bảo tôi: - Bữa ay tơ co mat, tớ cùng ở Cứu Quốc với T ố mà, T ố cứ đấm ngực kêu ô ô lên như mày kể thật nhưng..., Như Phong ôm miệng cười nh́n quanh, đếch biết là hắn say thật hay là vờ để chửi, mày ạ. Theo tớ th́ vờ. Dao ay đang con long tay nen chung no mươn rươu noi xo, nay xem co thang nao say noi lao nưa đau!

Khó quên h́nh ảnh Ngô Tất Tố tóc dài nhưng thưa, hoa râm, ḷng kḥng đứng cúi đầu ăn cơm, một dáng co cụm như đeo biển miễn giao lưu, ở cái bàn tre đan xiêu vẹo vắng tanh dành cho học viên đau dạ dầy ăn nếp. Thỉnh thoảng Lê Đạt đến ngoác mồm ra tán ở bên.

Nhân đây nói liền sang Tố và công tác tư tưởng thời đó ở trong giới văn nghệ sĩ An toàn khu.

Hai năm trước Ngô Tất Tố dịch “Trời Hửng” của Trung Quốc. Tố sống ở một gian nhà nứa ngay cạnh gian của

Nguyễn Tuân nhưng hai vị trưởng lăo này kỵ vía, không nói năng với nhau. Mạc Phi bảo tôi, sớm nào Phi cũng đun nước sôi cho Tố pha trà. Anh vừa được cất nhắc vào ban lănh đạo mới của đoàn kịch Chiến Thắng gồm có Song Kim, Hoàng Tích Linh và anh. Hai nhà lănh đạo tài ba cũ Thế Lữ và Vơ Đức Diên, nhà kiến trúc sư kiêm kịch tác gia và anh ruột của Trần Quang Huy đă bị Tố Hữu phế bỏ. Tố Hữu chỉ thị cho Tích Linh và Mạc Phi, hai đảng viên: - Đảng đưa hai anh vào đây để làm ǵ? Để lọc hết máu tiểu tư sản cho đoàn kịch. Lọc rồi th́ chuyền máu ǵ cho anh chị em? Máu công nông binh! Nói cụ thể là phải quần chúng hóa, tập thể hóa, quân sự hóa đoàn kịch... Tập thể hóa là thế nào? Nói cho dễ hiểu là không cần sân khấu, bục diễn, hậu trường, cánh gà, son phấn chi cả. Diễn lửa trà... à... trại... giữa trời, lưa.. trà... à... trại là đi thẳng từ quần chúng đến quần chúng. Tư tưởng tập thể c̣n là ǵ nữa? Là việc sao chi cần một người hát giọi? Đung, ta can la quan chung đeu biet hat, đeu tư hat đế tư nghe, tư nang cao t́nh cam cach mang len. Làm sao phải x̣n phe cho rối mắt quần chúng? Bên Trung Quốc v́ quần chúng, người ta thay đồ, rê bằng 1, 2, 3, quần chúng nh́n vào hát ngay được.

Theo Mạc Phi th́ cụ đồ Tố và Tuân xung khắc nhau. Tố cho là Tuân kênh kiệu vờ để hách lác thật. Điẹu bo sang ca chuyện” lột xác “cho khác người. Tố mách Phi lật cái ảnh con trai Tuân, đại đội trưởng Trần Xuân Trường mà Tuân để ở trên bàn nứa của Tuân ra mà xem mặt sau. Phi xem. Thấy Tuân đề ở sau bức ảnh ḍng chữ: “Je suis le fils de mon fils.” (Tôi là con của con tôi). Tố hỏi Phi: - Xem rồi chứ? Tại sao cứt nhà tôm lại lộn lên làm đầu như thế? V́ công nông binh từ nay là đấng phụ mẫu sinh thành ra bọn trí thức vốn không bằng cả cục cứt.

Một sáng Trường Chinh họp kiểm điểm báo với chúng tôi ở dưới ngôi nhà sàn ṭa soạn. (Đêm đêm, đó là băi thả dê của cụ chủ nhà người Tày. Sớm nào chúng tôi cũng nằm sấp trên sàn tḥ đầu nh́n cụ chủ mở cửa thả dê ra rừng. Bốn năm chục con dê toàn cái chen nhau lao ra. Nhưng tới cửa con nào con nấy đều bị con dê đực chặn lại phủ nhay nháy mấy cái, việc mà chúng tôi đùa là “điểm đít” thay cho điểm tâm.)

Đang họp, Trường Chinh bỗng chỉ xuống chân đồi, ngay trước mặt: - Các anh xem ḱa.

Trên bờ tràn ruộng hẹp đầy nước loang loáng giữa những búi lúa mới vổng đuôi gà, ba người rồng rắn đi tới. Ba cái mũ vải (sau gọi là tai bèo nhưng dạo ấy ở An toàn khu gọi là mũ Tô Ngọc Vân), ba túi dết vải tọng teng cùng đeo về bên trái hông, ba cây gậy chống và ba cái tẩu ph́ phèo. Tất cả những đạo cụ sân khấu đi kèm nhà văn nhà thơ ấy đă được chia đều ra ở đầu, tay, miệng của Tố Hữu dẫn đạo, Nguyễn Tuân khúc giữa và Nguyễn Đ́nh Thi khúc đuôi.

-     Các anh xem, bắt chước nhau cho khác người nhưng lại phải giống hệt nhau, văn nghệ sĩ là phải như thế ư? Anh Nguyen Tuan mat to ngam p ́p con kha d́ chư anh To Hưu mat choat th́ ṕp no che ḱn mat het...

Trong mắt Trường Chinh, Tố Hữu không chỉ bé mặt mà c̣n bé chức. Nhưng đen Đai hoi 2, ba năm sau, anh đưa Tố Hữu vào sổ Thiên tào - dự khuyết trung ương. Cung Le Liem, Xuan Thuy...

Trường Chinh lúc ấy rất quan tâm đến văn hóa văn nghệ. Lê Đạt được kén làm thư kư mảng này. Một dạo Ban Văn Hóa của Trần Huy Liệu kiện Ban Văn Nghệ của Tố Hữu buôn lậu lấy tiền lập quỹ đen tiêu xài vung văi. Trường Chinh cử Lê Đạt đến nghe hai bên. Đạt tới và trước hai bên nguyên bị sát khí đằng đằng, toét mồm tự giới thiệu: “Dạ, thưa tôi đến thế này chẳng qua cũng là anh lính lệ nhà quan.” Trần Huy Liệu cười. T ố Hữu xầm mặt lại.

Ít ra lúc ấy trên rừng, chủ nghĩa Mác - xít chưa thành chủ nghĩa Mác - mít, chủ nghĩa nồi cơm (tiếng Pháp: marmite - BT)... Chưa có câu “ngậm miệng ăn tiền,” “đi bằng đầu gối,” “mác xít có số.” cái ǵ làm cho chủ nghĩa Mác - xít biến âm thành chủ nghĩa nồi cơm? Đảng đă dẫn tất cả đi vào con ngơ cụt, bước theo một ngọn đuốc kị lửa trí tuệ mà các “đồng chí” them thuong đat đai lanh tho cua ḿnh giương len.


 

Chương bốn

S

au chiến dịch Tây Bắc, giải phóng Nghĩa Lộ, một phần tỉnh Sơn La, thôi bao vây Nà Sản. Tôi và Tô Hoài đă dự cuộc họp Vơ Nguyên Giáp kết thúc chiến dịch: không đủ sức công kiên vào tập đoàn cứ điểm đầu tiên mà Pháp gọi là “con dím” này. T ôi thôi tùy quân kư giả, ngồi nhà phụ trách tổ cải cách ruộng đất của báo.

Tôi náo nức, xúc động. Cả nước đang tích cực chuẩn bị cuộc cải cách ruộng đất long trời lở đất giải phóng anh em giai cấp. Cụ Hồ có bài báo tiếng Pháp đăng đầy hai trang tờ “V́ một nền hoà b́nh lâu dài,v́ một nền dân chủ mới,” cơ quan ngôn luận của Kominform, sau khi Stalin và Mao lên cho cụ một bài gân lập trường vô sản. Lúc ấy chưa đọc hồi kư Khroutchev, tôi chưa biết: gặp Hồ Chí Minh, Stalin đă chỉ hai cái ghế nói: ghế này của nông dân, ghế này của địa chủ, anh ngồi vào ghế nào? Câu hỏi không giấu vẻ miệt thị và thế là ra đời bài báo Cụ Hồ tự phê b́nh đă chậm tiến hành cải cách ruộng đất. Tôi (Cụ nói) không nhớ rằng ở Việt Nam, tổ quốc c̣n gọi là đất nước - đất và nước cho nông dân. Bài báo có nghĩa cụ đă thế chấp bản lĩnh riêng để đổi lấy phe. Cu rat hiểu: muon lam cach mang th́ phai được phe cho nam quyền!

Như trước kia được Quốc tế cho phép lập đảng. Va dong song vào biển từ nay hoá mặn.

Chuẩn bị cải cách ruộng đất, từ giữa tháng 7 đến cuối tháng 9 - 1953, Trung ương mở một lớp chỉnh huấn cho trí thức trong và ngoài đảng làm việc ở chính phủ và các đ̣an thể trung ương. Nhiều tên tuổi như Bùi Bằng Đoàn, Nguyễn Mạnh Tường, Nguyễn Văn Huyên, Thế Lữ. đă dự học. Mục đích sâu xa là xây dựng lập trường giai cấp, đề cao công nhân, bần cố nông, hạ uy thế chính trị và tư tưởng của trí thức và các giai tầng không lao động chân tay khác. Sau đó, bắt đầu triệt để chỉnh đốn tổ chức, theo phương châm mạnh mẽ đề bạt công nông, gạt bỏ các thành phần “không trong sạch.” Nhưng nói chung không mấy ai nh́n trước thấy triển vọng tối tăm, mà nếu có nh́n ra th́ cũng thấy đó là điều hợp lư.

Mấy ṭa nhà lán tre nứa cao rộng vây quanh hai mặt một hội trường lớn. Riêng ở một ṭa ở xế trước hội trường là ba hay bốn chi bộ (gồm cả đảng viên lẫn không đảng phái). Chi bộ đầu lán có Nguyễn Cao Luyện, Tạ Mỹ Duật. Liền với nó, trên cùng một sạp giường nứa dài cả hai ba chục mét, một chi bộ nữa và đặc biệt lại có Nguyễn Tư Nghiêm và tôi. Ở sạp đối diện, cách một lối đi là hai chi bộ nữa. Một có Đặng Đ́nh Hưng và một có Vũ Chính, T ổng cục trưởng T ổng cục 2 sau này.

Tố Hữu là bí thư học ủy. Cụ Hồ cách nhật, có khi liền ngày, đến xem điện ảnh, liên hoan với học viên. Cụ có mấy câu nổi tiếng trong hội trường: “Bác Hồ muốn nằm” khi mọi người hô “Hồ Chủ tịch muôn năm.” Rồi tay chỉ vào đầu: “Từ đây th́ Bác già, nhưng từ đây (tay chỉ vào bụng) th́ Bác trẻ.” Một hôm Bác nói: “Các chú các cô không sợ người ta kêu ḿnh kém tri thức, ít lư luận. Họ kêu th́ bảo họ rằng tôi lú nhưng chú tôi khôn. Chú tôi là Stalin, Mao Trạch Đông...”

Lê Duẩn thường có mặt. Giảng bài chính: Lập trường giai cấp nông dân và cách mạng dân tộc, dân chủ. Duẩn nhấn mạnh trong bước cách mạng này, người cộng sản phải có lập trường giai cấp nông dân để hiểu được nguyện vọng nông dân mà kiên quyết lănh đạo họ cải cách ruộng đất, lấy lại quyền lợi, làm một cuộc đổi đời.

Tôi ngợ: theo Mác, Lê-nin th́ người cộng sản không thể có lập trường nào khác ngoài lập trường giai cấp công nhân. Có điều ư kiến của Lê Duẩn chỉ nói ở trong cái lớp mấy trăm con người này. Vả chăng không ai dám phê phán hay chất vấn sất.

Phải nhận Duẩn nhiều ư độc đáo. Như ta mất nước cho Pháp là v́ lúc đó đang là thời đại chủ nghĩa tư bản nó chiến thắng áp đảo phong kiến. Đổ hết tội cho nhà Nguyễn là không thấy xung đột của hai phương thức sản xuất, một đi lên, một tàn lụi.

Duẩn mới ở trong Nam ra với biệt hiệu đơ - xăng bu - gi, hai trăm nến (tiếng Pháp deux cents bougies - BT) chỉ sau có Cụ Hồ xanh - xăng bu - gi, năm trăm nến.

Chúng tôi hay xúm quanh Lê Duẩn để hỏi. Phải nhận ông có những cách giải thích độc đáo mà nay nghĩ lại th́ thấy thường là ngụy biện. Chẳng hạn trả lời tại sao chỉ có Đảng cộng sản Trung Quốc và Việt Nam chỉnh huấn c̣n các đảng Âu Mỹ th́ không, Duẩn nói, v́ ta và Trung Quốc ít công nhân cho nên phải bỏ công ra tỉa gọt từng đảng viên cho đa số có được lập trường giai cấp vô sản.

Một tối kẻng th́nh ĺnh gọi toàn thể lên hội trường. Tề tựu lâu rồi mà trên sân khấu vẫn vắng tanh. Mọi người bắt đầu nhớn nhác thắc mắc. Th́ Tố Hữu ủ rũ đi vào. Theo sau là cụ Hồ và nhiều người khác. Ông Cụ ngồi xuống ở trên cùng hàng đầu. Tôi bỏ chỗ leo lên ngồi ngay đằng sau lưng Cụ. Tố Hữu bước lên sân khấu, cằm đè lên hai tay bưng một vật ǵ ấp vào ngực, vẻ như cố giấu cái việc anh đang quay lưng lại lúi húi làm trên đó. Rồi cúi đầu đứng lặng một lúc khá lâu nữa. Khi mọi người bên dưới to tiếng hỏi nhau, Tố Hữu mới từ từ quay lại, nước mắt chan ḥa trên mặt từ lúc nào. Trên phông mầu đỏ hiện lên chân dung đại nguyên soái Stalin. Bộ quân phục trắng lốp làm nổi bật hơn lên dải băng đen viền quanh rồi thắt nơ túm lại ở bên dưới.

Tôi thấy bàng hoàng hơn là đau buồn. Đúng hơn nữa, tôi vẫn bị khó chịu v́ cái kiểu “đánh đố loài người” của T ố Hữu. Ông ấy h́nh như tranh hơn thiên hạ cả ở chỗ được biết sớm hơn hung tin, do đó được ưu tiên đau xót trước và nhân thể lại tranh thủ dịp thị phạm cho lớp trí thức ngồi đây thái độ cách mạng đối với cái chết của lănh tụ.

T rước mặt tôi, Cụ Hồ nức nở. Không ngừng đưa khăn tay mầu trắng lên lau nước mắt và nuớc mắt th́ cứ chảy trên hai má Cụ đỏ bóng v́ khóc, v́ xúc động. Xong truy điệu, Cụ lập cập đứng lên về gian pḥng dành riêng cho Cụ ở đằng sau hội trường, trong dẫy văn pḥng học ủy nh́n xuống nhà ăn tập thể. Quên hộp thuốc lá Trung Hoa Bài h́nh tṛn ở trên ghế bên cạnh. Tôi cầm lấy nó đi men hiên đất cao hẹp rẽ vào pḥng Cụ.” Dạ, thưa Bác, Bác để quên ạ!”

Cụ ngửng lên nh́n và tôi bỗng thấy ḿnh lạc lơng quá, vô duyên quá, tọc mạch quá. Mặt Cụ xưng lên, đầm đ́a nước mắt, hai mắt húp lại, những nét tôi chợt thấy chỉ cốt để cho ḿnh Cụ được biết, một cái ǵ hết sức bí mật, riêng tư. Cụ ngơ ngẩn nh́n tôi, nh́n hộp thuốc lá như không hiểu tôi vào làm ǵ, cái hộp kia là ǵ và của ai... T ôi vội quay rất nhanh ra ngoài.

Hội trường tắt đèn. Chân dung Stalin ch́m trong bóng tối. Tôi bật nấc lên.

Lúc này nỗi thương đau của Bác Hồ có lẽ mới thấm vào tôi.

Ít lâu sau bài thơ khóc Stalin đăng lên báo, tôi nhận thấy ḿnh đă thành kiến với Tố Hữu. Nhà thơ đă đau đớn thật.” Thương cha, thương mẹ, thương chồng, Thương ḿnh có một c̣n thương ông thương mười.” (Thơ Tố Hữu)

*  * *

Một tối họp chi bộ nghe và nhận xét các bản tự kiểm thảo của nhau. Sau mỗi bài học cơ bản lại có một cuộc tự kiểm thảo và cuối lớp sẽ có bản tổng kết tư tưởng, gọi ra tên hệ tư tưởng của mỗi người. Tố Hữu xuống dự chi bộ chúng tôi tối đó. T ôi có phần đao to búa lớn phê phán người vừa tŕnh bày xong bản kiểm thảo. Tố Hữu bỗng giơ tay ngăn tôi lại. Rồi từ tốn, nhỏ nhẹ nói “Đồng chí vừa phê phán ai, đồng chí biết không? Phê phán đồng chí của đồng chí đấy, đồng chí phải biết điều ấy! Đồng chí của đồng chí là ǵ? Là ḥn ngọc..., tôi nói lại, là ḥn ngọc, ḥn vàng của đảng, là người mà chúng ta phải yêu mến nâng niu... ”

Tôi phát hiện một chân lư cảm động. Tôi là ḥn ngọc ḥn vàng của đảng! Nhưng cùng lúc tôi ự ái v́ bị “uốn nắn thái độ.” cùng lúc nhận thấy trong con mắt Tố Hữu nh́n người vừa bị chỉnh đốn kia một ánh trắng xỉn, lạnh lẽo, một cái ǵ khinh khỉnh.

Định nghĩa đảng viên là ngọc là vàng của đảng cho nên vào tổng kiểm thảo Tố Hữu yêu cầu học viên rất ngặt. Hễ là con em hay liên quan với địa chủ, học viên đều phải thành khẩn tự khai báo với đảng mọi sai lầm tội lỗi của bản thân, chẳng hạn đồng t́nh, về hùa với gia đ́nh, thậm chí cùng với gia đ́nh trực tiếp đàn áp, bóc lột nông dân... Thứ hai, phải vạch ra mọi thủ đoạn đàn áp, bóc lột nông dân cùng tộí ác của bố mẹ, gia đ́nh, họ hàng địa chủ, cường hào gian ác. Thứ ba trên cơ sở thành khẩn khai báo kia mà tuyên bố là căm thù bố mẹ, tỏ ra đă dứt khoát lập trường vô sản, đoạn tuyệt với kẻ thù giai cấp. Không đạt yêu cầu căm thù bố mẹ, đoạn tuyệt với bố mẹ th́ bản tổng kiểm thảo bị “phá sản,” học viên đó phải ngồi học lại cho tới khi nào lập trường vô sản, lập trường nông dân thắng, anh ta công khai tuyên bố căm thù bố mẹ, đoạn tuyệt với bố mẹ ḿnh.

Tố Hữu làm đúng lời Bác Hồ thôi. Sắp vào tổng kết tư tưởng, Bác Hồ đến nói chuyện - thực chất “động viên” học viên dứt khoát với tư tưởng sai và lầm lạc, tội lỗi của cá nhân. Như thấy làm việc cho thực dân Pháp là nhục nhưng vẫn chưa triệt để, phải tiến lên một bước nữa là thấy tội của ḿnh. Bữa ấy Bác lôi cả nhục và tội của cụ Bùi Bằng Đoàn ra. T ôi nhớ chi tiết này v́ tôi đă ái ngại cho cụ thượng thư cũ. Nhất là khi Bác Hồ nói “Xin lỗi cụ Bùi” th́ cụ Bùi rất ôn tồn đáp lại: “Không dám, xin cụ cứ nói.” Tôi có phần thiện cảm với chữ “Không dám” mà từ khi lên ATK trên rừng bây giờ mới lại nghe đến. Cũng thương cụ Bùi chỉ được gọi là Cụ!

Lúc ấy tôi chưa biết Mao bày mẹo chỉnh huấn bắt khai tội cốt để hạ nhục bề dưới để dễ thu phục sai khiến - tao bắt mày khai cái thối tha nhất của mày ra mà mày nghe tao là mày hàng tao, tao nắm được ruột gan mày th́ mày c̣n ḥng thóat đi đâu.

Ở chi bộ chúng tôi, Nguyễn Tư Nghiêm là học viên duy nhất rơi vào cảnh gay go phải làm hai bước nhận nhục và có tội. Mẹ anh năm ấy đă già, có hơn hai mẫu ruộng cho cấy tô, một ḿnh nuôi người em của Nghiêm bị điên. Nguyễn Tư Nghiêm nhất định không khai “tội ác” của mẹ. Chi bộ thuyết phục, răn đe, anh vẫn khăng khăng nói không thể căm thù mẹ, không thể coi mẹ là kẻ thù giai cấp, là có tội ác, không thể đoạn tuyệt mẹ mà trái lại anh biết ơn mẹ đă nuôi nấng anh thành người, cho anh được học mỹ thuật.

Tóm lại, đảng coi anh là ngọc là vàng để anh nghe đảng nhưng anh lại coi mẹ anh, kẻ thù giai cấp, hơn cả ngọc cả vàng. Và Nghiêm đă đơn thương độc mă nhỏ nhẹ, ấp úng chặn đứng một mầm văn hóa ác bắt đầu ló ṃi mà người ta toan vun trồng nhân giống trên đất nước.

Cuối lớp học, xong phần tổng kết tư tưởng từng người, học ủy chọn đưa ra toàn thể hội trường ba báo cáo điển h́nh.

Một của Thế Lữ. Anh đă phạm sai lầm tham gia Việt Nam Quốc Dân Đảng, Tự Lực Văn Đoàn, lại làm thơ kêu gọi nhân dân ta, nhất là thanh niên, đi vào con đường thoát ly chính trị, lờ đi tiếng kêu cứu của đất nước nô lệ tủi nhục. Rồi đời sống sa đọa, đĩ điếm, thuốc phiện...

Một của Tô Ngọc Vân. Anh là tiêu biểu rơ nét nhất của tư tưởng văn nghệ thoát ly chính trị mà tiêu biểu nhất là cuộc tranh luận kéo dài của anh với Trường Chinh năm 1948 ở trên báo Sự Thật về “nghệ thuật là tuyên truyền hay không là tuyên truyền?” Anh thẳng cánh bác bỏ nghệ thuật phải tuyên truyền.

Và một của Th. Lên tự nhận mắc chứng hủ hoá trai gái gần như bệnh lư mà có lẽ do, anh công khai thú nhận, “cái của tôi nó to quá!” Truy nguồn gốc tư tưởng đến thế, nhân tiện phô diễn tính dục bằng lời - verbal exhibitionism thay cho hàng thật. Một dạo dài, tôi sinh hoạt chi bộ ghép với vợ chồng Th.

Đầu những năm 90, giỗ 49 ngày Trịnh Kính thổi clarinet ở cạnh nhà tôi, Song Kim, d́ họ của anh đến. Chị buồn rầu nói:

-     Báo cáo điển h́nh của anh Thế Lữ ở cái lớp ấy tôi vẫn c̣n giữ... Xấu hổ anh ạ...

-    Chính bọn chúng tôi mới xấu hổ, - tôi khẽ nói. Đă xúm lại nghe... Nhưng có lẽ xấu hổ hơn cả là người đă đặt ra cái tṛ cho nḥm hội đồng vào đời tư người khác qua lỗ khoá.

Tôi đă giữ lại không nói tiếp: Chẳng lẽ hễ nhân danh cách mạng là có quyền đánh trống ghi tên cho đến nḥm lỗ khoá vào đời người khác hay sao chị ơi.

Thời đánh Nhân Văn, Song Kim đă từng phải che chắn cho Thế Lữ. Người ta đ̣i anh viết kiểm thảo cái tội không nhận rơ sai lầm của bọn phản động Nhân Văn. Nguyễn Khải được phân công đến động viên Thế Lữ viết. Chả biết thật hay giả, Thế Lữ liền nhờ Khải viết hộ bản tự kiểm điểm lệch lạc của ḿnh. Kể lại cho tôi chuyện này, Khải c̣n đỏ mặt ngượng.

Lam nhuc va sơ la yeu cau sau ḱn cua “tự kiểm thảo.” Nhiều người đă tự sát. Bảo là v́ nhục cả th́ không chắc. Có thể là một cách phản kháng chăng? Người đầu tiên tự sát trong chỉnh huấn là Thân Mỡ, nguời đảng viên do Kỳ Vân kết nạp đầu tiên ở Đ́nh Bảng, lúc học ở trường Mác - Lê Bắc Kinh rồi treo cổ chết khi tổng kết tư tưởng

Ở lớp chỉnh huấn Lưu Động, Chính Yên báo Cứu Quốc dự, có Thướng, biên tập viên cùng báo với hai anh. Thướng treo cổ bên ng̣i Thia, sông Đáy. Hai anh đă phải lặn lội t́m xác kẻ “phản bội,” lời của bí thư học ủy Nguyễn Chương. Học viên phải họp mít tinh ở hội trường rầm rầm hô đả đảo tội ác của tên Thướng mưu phá hoại chỉnh huấn, một phương thức quan trọng của xây dựng đảng. Chính Yên bảo tôi là trước đó Thướng ngồi trong hội trường một ḿnh rất lâu. Bước ra thấy Chính Yên, Thướng quay đầu lại sau chửi: - Mẹ chúng nó cao cao tại thượng. Trên cao chỉ có ảnh Mác, Ăng - ghen, Lê-nin, Stalin, Mao Trạch Đông và Hồ Chí Minh. Chính Yên nói anh không nghĩ Thướng chửi mấy cụ đó.

Động cơ nào khíến một số anh em tự thủ tiêu. Nhục rồi tự xoá bỏ? Hay mượn diệt bản thân mà hy vọng diệt chính cái kẻ đă đưa ḿnh tới nông nỗi tuyệt vọng này?

Tự sát biết đâu chẳng phải là muốn lẩn trốn một cách sống kinh hoàng? Đời thuở nào ngồi trước chi bộ lại lôi việc bố đi nhà thổ, mẹ ngủ với đày tớ ra tŕnh báo?

À, lại c̣n tế nhị cho phép là nếu việc xấu xa quá th́ sẽ được báo cáo riêng với học ủy. Tại lớp học tôi theo có người đau đớn khai ra việc ḿnh ngủ cả với mẹ vợ và em gái vợ, có khi một đêm riêng rẽ với cả ba người. Khai rơ đủ thủ đoạn dụ dỗ, lừa bịp và cách tiến hành “tội ác” để lôi được tận gốc rễ của tư tưởng địa chủ nó ích kỷ, đểu giả, tàn bạo đến thế nào. Chăm chú ghi từng câu hỏi của tập thể để tŕnh bày cụ thể động cơ, địa điểm, thủ đoạn phạm tội. Có đồng chí khai mắc sai lầm thủ dâm. Năm chục tuổi mà c̣n mắc cái đó th́ tư tưởng chiếm hữu và hưởng thụ của địa chủ ở đồng chí lớn quá thật. Nào đồng chí nói cho biết khi phạm tội đó đồng chí nghĩ chiếm hữu ai? - “Báo cáo (người trong chi bộ tôi và Nghiêm vừa tự thú bỗng nghẹn ngào) ... báo cáo, tôi. Báo cáo., cả chi bộ lắng nghe. Báo cáo tôi nghĩ đến cô con gái nhà chủ ở địa phương. “Thành phần gia đ́nh?” “Có lẽ phú nông... ” “Đấy, ngưu tầm ngưu mă tầm mă, tư tưởng bóc lột gặp nhau đấy.”

Cứ thế nghiêm chỉnh xây dựng tư tưởng vô sản cho nhau. Đấu tranh tư tưởng là phải truy lùng triệt để như thế!

Nhưng có những người khóc vờ cho qua cầu. Thí dụ Dương Bích Liên. Anh bảo tớ có cách. Tớ nghĩ đến thuở bé tớ lấy lửa đốt các tổ kiến cho cháy xèo xèo thế rồi tớ chảy nước mắt thật. Sau này đi cải cách Liên luôn thủ một hộp sữa bên ḿnh, đêm mút trộm. Tự bào chữa: cái này ḿnh có mời th́ nông dân cũng lắc.

Xin trở lại chuyện Nguyễn Tư Nghiêm.

Thương anh, kẻ bị Tố Hữu “uốn nắn thái độ” không yêu thương đồng chí là tôi đă xui bậy anh khai bừa đi là căm thù cho xong chuyện. Bảo anh là nói vâng, tôi căm thù trống không như kiểu Galilée nhận quả đất đứng nhưng miệng lẩm bẩm cho một ḿnh ḿnh nghe là nó vẫn quay ấy!

Nhưng Nghiêm cứ đau khổ lí nhí bảo tôi: - Không..., không căm thù mẹ được.

Nghiêm cũng không căm thù được cả các địa chủ khác.

Một xẩm tối, chờ lên hội trường nghe giải đáp, Nghiêm bảo tôi: - Tớ biết thế nhưng tớ không theo nổi. Tớ đọc Marx - Engels thấy nói Cách mạng Xă hội Chủ nghĩa là sự đoạn tuyệt triệt để nhất với chế độ tư hữu; như thế tất nhiên nó phải đoạn tuyệt triệt để nhất với các tư tưởng truyền thống “Table rase" cơ mà, xóa sạch. Tớ biết thế nhưng tớ không theo thế được.

Lúc ấy cố nhiên Nghiêm chưa nghe Cụ Hồ nói đại ư giữa nhà to là nước với nhà nhỏ là gia đ́nh riêng th́ cái to là nặng, cái nhỏ là nhẹ, vậy nên người cách mạng chọn gia đ́nh to. Nhưng có nghe th́ Nghiêm cũng không theo. Marx c̣n chả làm ǵ nổi được Nghiêm mà.

... Lần tham gia cải cảch ruộng đất ở Đức Lân, gần kè Úc Sơn, Thái Nguyên, sau một cuộc phát động quần chúng đấu tố địa chủ, Nghiêm mất tích. Tiêu tan đi như một cái bóng. Đội đă nghĩ tới phản động thủ tiêu. Ai hay quá kinh hăi về sự độc ác của con người với con người, anh bỏ trốn đội. Lủi ra ẩn ở giữa đồng lúa đang cữ trổ đ̣ng. Bạch Mao nữ trốn địa chủ c̣n có rừng sâu, Nghiêm trốn đội cải cách chỉ c̣n có cánh đồng và những đ̣ng lúa non cho anh bứt nhá thay cơm nhiều ngày. Phát hiện ra anh, người ta chỉ có thể kết luận là anh điên.

Và Nghiêm đă vào nhà thương điên Bạch Mai. Chung pḥng với một anh lính điên. Kim Lân lúc đó là chi ủy viên phải đến thăm Nghiêm (“chả hiểu sao lại cho ḿnh chui vào cơ quan lănh đạo như vậy chứ?,” - Kim Lân lè lưỡi bảo tôi) Cậu lính khen Nghiêm tốt lắm nhưng hễ lên cơn anh ta lại cứ nhè đầu Nghiêm mà nện. Tài, - Kim Lân nói, đau thế, ngày hai ba trận đ̣n điên thế mà nhất định không chịu ra nhá. Sau nhiều lần vào, tớ cứ dỗ cu cậu. Nào về với anh em đi, Nghiêm... Về..., về vẽ với anh em cho vui nhỉ...

Về một thời gian được đặt hàng minh họa T ruyện Kiều. Trường Chinh cho xổ toẹt Phê rằng truyện Kiều là của Trung Quốc mà lại vẽ ăn mặc kiểu Việt Nam? Thật ra ông ấy không xài được những nét vẻ run rẩy mà mọi người kinh hăi lên v́ đẹp và gọi là phong cách “thời kỳ điên.”

Sau đó, Trường Chinh muốn an ủi Nghiêm, ba lần mời Nghiêm đến gặp. Nghiêm từ chối. Rúc vào đồng im lặng. Nay những bức vẽ Kiều được săn lùng ngang đồ sứ Minh - Thanh...

Bây giờ, thế kỷ 21,Nghiêm vẫn hoàn toàn rúc vào tranh và im lặng. Tây Tàu đến t́m gặp người đàn bà sống chung với anh nói anh đi vẽ xa. Bao giờ về? Không biết... Mà có khi chết giữa đường, ông ấy dặn trước như thế.

Khoảng 2009, 2010, một tối ở nhà Trần Lưu Hậu tôi gọi cho Nghiêm. Vợ anh, người đàn bà hay từ chối khách nói ông ấy ốm. Tôi nói xin bà nói giúp với ông ấy tôi là thế này. Ba phút sau Nghiêm ra.

“Ốm thật... Ừ, đến chơi nhé... Nhớ đến nha. Có tránh nhưng tránh ai thôi... Vẫn thoáng cái giọng Nghệ từ tốn, thấp trầm. T ôi hài ḷng. Có thế chứ. Rủ tôi bỏ cộng sản từ rất sớm cơ mà.

Tết Quư Dậu, 1957. Giữa thoái trào dữ dội của phong trào cộng sản trên toàn thế giới...


 

Chương năm

M

ỗi số báo tôi được hai trang để tuyên truyền cải cách ruộng đất. Chủ yếu phổ biến kinh nghiệm các đoàn đang giảm tô giảm tức ở Thanh - Nghệ. Và kinh nghiệm cải cách ruộng đất ở Trung Quốc. Tài liệu ở nội san các đoàn giảm tô, bản dịch được Ḥang Ước, thư kư của Hoàng Quốc Việt, người chỉ đạo cải cách ruộng đất lúc đó gửi cho. Tóm lại các kinh nghiệm khêu gợi căm thù và tiến hành bạo lực (trong đó có cả chuyện Pavlik Morozov, cậu bé tố cáo bố phú nông ở Liên Xô.)

Cải cách ruộng đất chính thức nổ pháo hiệu đầu tiên ở xă Dân Chủ, Đồng Bẩm, Thái Nguyên, trên quốc lộ 1 lên Lạng Sơn. Đối tượng: Nguyễn Thị Năm, tức Cát Hanh Long, nhân sĩ tên tuổi trong Trung ương Hội Liên Hiệp Phụ Nữ cũng như Trung ương Mặt trận Liên Việt, người thường cùng họp long trọng với Hồ Chí Minh, Tôn Đức Thắng, Hoàng Quốc Việt. Nay bà trở thành địa chủ phản động, cường hào gian ác lợi dụng tiếng thân sĩ để phá hoại cách mạng và kháng chiến, có nhiều nợ máu với bần cố nông. Quản lư đồn điền Nguyễn Lân, nguyên vô địch vơ sĩ quyền Anh trước kia nổi tiếng khắp Đông Dương cũng là đối tượng đấu tố và xử bắn. Đặc biệt Công, con trai bà Nguyễn Thị Năm, Việt Minh bí mật, nay là chính ủy trung đoàn pháo 105 li đang học ở Côn Minh, Trung Quốc cũng bị gọi về, treo gị.

Một t́nh tiết thú vị: khi tướng Pháp Cogny lập tập đoàn cứ điểm đầu tiên ở Nà Sản mà ta không công phá được v́ thiếu đại pháo bắn cầu vồng, đơn vị pháo 105 ly của Công đă chuẩn bị về nước tham gia chiến dịch th́ Cogny rút, pháo ta bèn nán lại học tiếp. Ai ngờ việc đó đă khiến tướng Navarre kết luận Việt Minh không có đại pháo do đó hăng hái nhảy lên Điện Biên Phủ và Piroth đại tá pháo binh Pháp ở Điện Biên Phủ đă giật lựu đạn tự sát ngay khi pháo Việt Minh lên tiếng.

Để có phát pháo mở đầu cuộc cải cách ruộng đất, Trường Chinh chỉ thị báo Nhân Dân tường thuật vụ đấu Nguyễn Thị Năm - Cát Hanh Long. Tôi nhận nhiệm vụ. Trường Chinh nói phân công tôi v́ cần một bài báo viết nổi bật lên khung cảnh sôi sục, sinh động của cuộc đấu tố để ca ngợi sức mạnh của bần cố nông được phát động, c̣n tội ác th́ tôi cứ theo tài liệu, cáo trạng của đội. Tôi nói tôi không dự đấu tố th́ anh bảo tôi khai thác Văn, người cấp dưỡng theo anh tới tận Đồng Bẩm và đă chứng kiến các buổi đấu tố. Sở dĩ báo chí không dự đấu là v́ giữ bí mật, ngại Đồng Bẩm cách Hà Nội có vài chục cây số đường chim bay, Pháp có thể nhảy dù xuống đó. Cụ Hồ bịt râu đến dự một buổi và Trường Chinh th́ đeo kính râm suốt.

Thế là tôi viết bài khai hỏa cải cách ruộng đất theo sự pha phách thêm nếm khó ḷng tránh khỏi của người cấp dưỡng đáng yêu của tổng bí thư.

Sống trên rừng buồn, Văn nuôi một bộ râu dài rất đẹp. Cả vùng có lẽ chỉ có hai bộ râu tiên cốt là của Cụ Hồ và của Văn. Nhưng T rường Chinh đă bắt anh cắt.” Anh để râu, dân cứ lầm anh là Bác, mà chào anh Bác ạ, th́ anh lại cười.”

Văn mất râu nhưng c̣n đôi mắt cũng quăng quắc song mục đồng trùng. Dân lại kháo nhau: “Ông Ké dạo này giấu râu, ta chào th́ quay đi.” Tôi bảo Văn khéo phải đeo kính thày bói chứ không khó ḷng giữ nguyên được mắt. Xuống chợ Nỉ mà mua kính đi.

Vài anh em ở đại đội bảo vệ ATK bảo tôi nhiều đàn bà con gái địa phương thích Văn lắm nhưng anh ta không dám. Dám để có mà chết. Hôm sau họ sẽ kháo ầm là họ được Bác Hồ thương ngay.

Bài báo này tôi kư một tên ú ớ không c̣n nhớ và sau đó cũng không mó đến nó bao giờ. Chẳng hiểu v́ sao.

Có lẽ để phối hợp với bài báo của tôi, CB (Bác Hồ) gửi đến bài “Địa chủ ác ghê.” Thánh hiền dạy rằng: “Vi phú bất nhân.” Ai cũng biết rằng địa chủ th́ ác: như bóc lột nhân dân, tô cao lăi nặng, chây lười thuế khóa - thế thôi. Nào ngờ có bọn địa chủ giết người không nháy mắt. Đây là một thí dụ:

Mụ địa chủ Cát - Hanh - Long cùng hai đứa con và mấy tên lâu la đă kể các tội cụ thể và con số cụ thể.

(Trong hồi kư nói về mười nỗi buồn của Bác Hồ, viết Bác không tán thành đấu Nguyễn Thị Năm nhưng phải nghe cố vấn T rung Quốc, Hoàng Tùng vô t́nh hay cố t́nh quên bài báo Bác gây căm thù cao độ này. Đâm ra lại đổ cho Bác cái lỗi không kiên định - nghe cả điều sai vốn trái với ư ḿnh.)

Dăm bữa sau bài “phóng sự nghe kể lại,” tôi xuống Đồng Bẩm. T́nh cờ Tiêu Lang, báo Cứu Quốc, trong đội cải cách về đây c̣n ở lại lo hậu sự. T ôi hỏi chuyện bắn, anh lè lưỡi lắc đầu măi rồi mới kể lại.

“Sợ lắm, tội lắm, đừng có nói với ai, chết tớ. Khi du kích đến đưa bà ta đi, bà ta đă cảm thấy có ǵ nên cứ lạy van” các anh làm ǵ th́ bảo em trước để em c̣n tụng kinh.” Du kich quát: “đưa đi chỗ giam khác thôi, im!.” Bà ta vừa quay người th́ mấy loạt tiểu liên nổ ngay sát lưng. Ḿnh được đội phân công ra Chùa Hang mua áo quan, chỉ thị chỉ mua áo tồi nhất. Và không được lộ là mua chôn địa chủ. Sợ như thế sẽ đề cao uy thế uy lực địa chủ mà. Khổ tớ, đi mua cứ bị nhà hàng thắc mắc chưa thấy ai đi mua áo cho người nhà mà cứ đ̣i cái rẻ tiền nhất. Mua áo quan được th́ không cho bà ta vào lọt. Du kích mấy người bèn đặt bà ta nằm trên miệng cỗ áo rồi nhảy lên vừa giẫm vừa hô: “Chết c̣n ngoan cố này, ngoan cố nổi với các ông nông dân không này?” Nghe xương kêu răng rắc mà tớ không dám chạy, sợ bị quy là thương địa chủ. Cuối cùng bà ta cũng vào lọt, nằm vẹo vọ như con rối gẫy vậy...”

Rồi tôi được nghe truyền đạt rằng các nước anh em ở Đông Âu, không phải Bác Hồ, tỏ ư không tán thành cải cách ruộng đất mà c̣n bắn đầu tiên một phụ nữ.

Chính ủy Công (được vinh dự CB nhắc đến trong bài báo trên kia) bị điệu từ Vân Nam về và ngồi cùng mẹ chịu đấu tố nhưng nghe nói không được dự buổi chôn cất mẹ. Nhưng đầu những năm 90, anh đă cải táng được cho mẹ rồi sau đó anh chết, lúc chỉ c̣n là một người bạc nhược, sợ sệt, lú lẫn.

Khoảng 1980, 81, Minh Việt bị cổ chướng nằm bệnh viện, tôi ngày ngày đến trông nhà cho anh chị và nhân tiện hiệu đính “Gia đ́nh Ti - bô” cho Nhà xuất bản Văn học. Một sáng nọ, một người trung niên đến. Rụt rè sợ sệt hỏi chị Minh Quang (vợ Minh Việt). Tôi nói chị ấy đi làm. Th́ anh nói tên anh là Công như thế như thế muốn đến xin chị Minh Quang chứng nhận cho những ngày đầu kháng chiến anh có chiến đấu ở Khu Thành Công. Ái ngại bảo anh chỗ t́m chị Minh Quang xong, tôi thăm hỏi. Anh nói quên hết cả rồi.

-     C̣n nhớ tiếng Trung Quốc không? “Kai pao, khai pháo, da tung xi xiang, đả thông tư tưởng, nhớ chứ?”

Lắc.

-   Có 105 th́ c̣n chỉ huy được không?

-   Quên hết rồi. - Lắc, cười hiền lành.

Những chữ “quên mất rồi” ở anh nghe thê lương, kỳ lạ như từ nguyên thủy hoang vắng.

Th́ chợt nói: - Cũng c̣n nhớ được một ít. Mặt Công hơi rạng sáng lên. Anh nói: “Cái ngày 20 tháng 8 năm 1945, báo Đông Pháp nhà tôi mua tháng gửi lên th́ lại đổi thành Đông Phát, cả trang nhất đưa tin T ổng khởi nghĩa thắng lợi. T ôi vội chạy đưa cho Hoàng Thế Thiện để hắn chuyển ngay tới hai ông Trường Chinh, Vơ Nguyên Giáp đang chỉ huy đánh trại lính Nhật ở thị xă Thái Nguyên. Hai ông lúc ấy ở đồn điền ông Nghiêm Xuân Yêm ở Cù Vân. Nhờ tờ báo này Trung ương mới biết Hà Nội đă tổng khởi nghĩa...”

-   Công lớn quá..., tôi nói. (Nhưng bụng nghĩ Hoàng Thế Thiện sau hứng tội về vụ án một bộ phận cấp ủy cộng sản Cam - pu - chia trong có Pen Sovan chống cộng sản Việt Nam mà thoáng buồn.) Ngoài báo anh gửi đọc lại có xứ ủy cuốc bộ lên cấp báo Nhật đe cho quân tiến đánh, ông Trường Chinh bèn lệnh ngừng lại và về Hà Nội xem xét. Không th́ c̣n thúc quân đánh rồi Nhật nó đàn áp ra sao không biết.

Nhưng Công đă lại lắc đầu “quên, quên...” Lú lẫn đă thành một boong ke trú náu ở trong năo từ khi anh thanh minh ḿnh tham gia cách mạng là do yêu nước thật ḷng nhưng người ta cứ nhất định bảo anh “chui vào để phá hoại cách mạng.” Nh́n anh ḷ ḍ xuống lại cầu thang ra về, tôi không khỏi thương xót cho một cơ ngơi lớn sụp đổ dễ như bỡn.

Ngày Công sung sướng đưa số báo có tin Tổng khởi nghĩa cho T rung ương, anh đâu có ngờ rồi nó sẽ đưa tan nát thảm khốc đến với gia đ́nh anh.

Bà Năm không thể biết anh con là cựu chính ủy pháo rồi mắc chứng quên. Nhưng dân Đồng Bẩm th́ không quên. Ở xă này có một quả đồi được dân tự động đặt cho nó tên một nạn nhân lớn: đồi Nguyễn Thị Năm. Đồi A1 Điện Biên Phủ th́ Nhà nước đặt. So tên hai quả đồi thấy xem ra dân chuộng công minh hơn tự ca ngợi công tích.

Sau Nguyễn Thị Năm một tháng đến lượt xử Cử Cáp. Phát khai hoả thứ hai. Lần này tôi đến dự buổi thi hành án: bắn. Mít tinh tuyên án vào buổi tối. Băi đất thuộc xă Phú Xuân, vùng chè Tân Cương. Vài trăm con người ngồi vây kín lấy một khoảnh đất trống. Khai mạc rất th́nh ĺnh.

Cũng th́nh ĺnh chánh án Lê Giản xuất hiện.

Lại cũng rất th́nh ĺnh mấy người lính giải hai đối tượng đi ra. Cử Cáp, hơn bảy mươi tuổi, nguyên huấn đạo, ủy viên Mặt trận Liên Việt, cũng địa chủ kháng chiến, thân sĩ như Nguyễn Thị Năm, tức là thuộc diện bị chính sách cải cách ruộng đất chiếu cố. Ấn tượng mạnh nhất ở ông già là chỏm râu bạc trắng. Cạnh cụ, bí thư chi bộ nhưng nay đă thành “Quốc dân đảng” thông đồng với Cử Cáp phá hoại kháng chiến. Thấp nhỏ, chạc bốn chục tuổi, anh có cái dáng quen thuộc của cán bộ xă ta thường hay lui tới nhà cùng cơm nước, ngủ đêm... Không như Cử Cáp nom lớ ngớ - diễn viên chưa quen vai - anh có bộ dạng phức tạp: vừa sợ vừa khấp khởi. Đến phút cuối cùng thế nào đảng cũng hiểu bụng dạ trung thành của anh mà tha anh. Hai bị cói lép kẹp dưới nách, hai bị cáo đứng rúm ró. Duy một vật sống động, phiêu diêu tự tại: cḥm râu cụ Cử Cáp. Nó cứ thanh nhàn vờn múa trong cái không gian và không khí rùng rợn, căng thẳng như đông cứng lại này. T ôi thấy nó như đang muốn thị phạm một cách giao tiếp dễ nghe, dễ hiểu, dễ tin cậy, không phải cái lời lẽ từ nay khó lọt tai nhau.

Chánh án Lê Giản tuyên bố Chủ tịch nước bác đơn xin ân xá. Lim, lệt sệt đôi ủng ra hô: Giải chúng đi!

Vọt ra năm sáu người lính đẩy hai người tù quay lui. Tôi thấy thô bạo quá. Nhưng ḱa, họ vừa mới quay người, tốp lính đă Quỳ rộp một cái xuống, đưa tiểu liên lên bóp c̣. Lửa nhằng nhằng. Hai cái thân đổ vật. Chị cốt cán trẻ đứng bên tôi ôm chặt lấy tôi líu lưỡi lại: “Anh có dầu... dầu Con Hổ, cho em...?”

Đúng là phải dạy và nạp căm thù vào. Không th́ khó có thể tự nhiên đùng đùng bạo lực.

Hai xác người nằm thẳng mềm mại. Bộ quần áo Cử Cáp x̣a trắng tôn thêm mầu ánh bạc của cḥm râu lên - cái vùng trắng duy nhất tinh khiết ở đây. Lịch phịch đôi ủng nặng, Lim đến bên từng nguời bắn vào thái dương phát súng “ân huệ.”

Thương, sợ và cả bất b́nh lẫn lộn trong tôi. Một sức mạnh nào đó không biết đă kéo tôi là đứa vốn nhát máu đến đứng trước cụ Cử Cáp.

Vô thức muốn nói với cụ một lời phân vua: “Thưa cụ, tôi không muốn thế này cho cụ...” Hay đúng hơn, chính cḥm râu ông nội chợt hiện lên gọi tôi đến với nó?

Cái bị cói vẫn trung thành lép kẹp dưới nách gầy. Cạnh nó, một quả chuông to tướng, đỏ sậm, mầu ấm Mạnh Thần, quả tim bật ra như một chồi thịt nhầy nhụa, thon thót trên ngực người chết: cái chồi thịt, cái nụ sống ấy đang lén leo ra t́m gấp một nẻo trú ẩn riêng, xa khuất hẳn cái nơi đáng sợ này.

Sáng sau, cùng một cán bộ đội - nhất đội nh́ trời -, tôi vào nhà Cử Cáp. Một dăy nhà tŕnh cổ, sơ sài trên một thềm đá ong quá cao, ngang eo tôi, nứt toác, sứt sẹo. Một mảnh sân đất đỏ quá rộng tưởng đi măi không hết. Một bà già ngồi xổm trên thềm hai tay quàng ôm một đứa bé. Nhác thấy chúng tôi, bà cụ vội buông hai tay đứng lên để chắp lại vái. Con mắt cháu bé lập tức trợn lên kinh hoàng. Nó kêu “E!” Một tiếng rồi chạy. Rồi ngă ịch một cái từ trên thềm cao xuống sân.

Hai chúng tôi liền trở ra. Như đứa bé muốn chạy trốn khỏi đó. Tôi đi mà vẫn thấy như nguyên hai con mắt cháu bé trợn lên khiếp đảm nh́n chúng tôi rồi gieo ḿnh từ trên thềm cao xuống mà tôi thấy rơ ở đó một hành vi quyên sinh, một cử chỉ cự tuyệt nh́n mặt bầy dă thú! Tôi đă muốn đi đến bế cháu. Nhưng bài học lập trường giai cấp, bài học căm thù và trên hết tất cả là sự sợ đă xui tôi bỏ trốn. T ôi nhận ra từ nay có một viên tư lệnh chỉ đạo toàn bộ ứng xử của tôi: nó là cái sợ. Trước hết sợ mất lập trường là sai với đảng. Ôi, sai với đảng là sai tất cả!

Lại kư một cái tên nhăng nhít... Lạ! Vinh dự thế mà sao không lấy tên thật? Điều này lúc đó quả là khó hiểu nhưng đến nay tôi đă có thể giải thích: trong mỗi chúng ta đều có mầm tử tế chống lại cái xấu. Vấn đề là ta nuôi nó, nghe nó hay là giết nó đi thôi.

Cần nói thêm một điều: hơn mười năm sau, Lim treo cổ tự sát tại chính nhà ḿnh.

Tôi đôi lần đọc lại danh sách người bị tuyên án tử h́nh do các đoàn ủy thí điểm giảm tô trong Thanh - Nghệ gửi lên Cụ Hồ để duyệt ân xá. Mỗi bản gồm tên bảy tám con người khốn khổ. Bên lề, phần lớn Cụ viết “có đáng là cường hào gian ác hay không?” (hay có đúng hay không tôi không chắc v́ chữ a của Cụ cũng mở gần như chữ u). Các dấu hỏi ở cuối câu đều đánh rất to c̣n chữ viết th́ run rẩy và bé. Như một giằng co, một phân vân. Cái dấu hỏi nổi bật hẳn lên như một tín hiệu phủ nhận dễ biểu thị đa nghĩa hơn ngôn ngữ.

T iêu diệt giai cấp, bạo lực đồng thời hủy diệt cốt lơi nhân văn ở trong ḷng những người đem chia con người ra làm ta, bạn và thù...

Xấu hổ về phản ứng tồi tàn của ḿnh, tôi kính nể những bạn bè đă vượt được cái sợ trong cải cách ruộng đất.

T rước hết là T rần Châu. Mẹ vợ anh bị bao vây ở một túp lều chân đồi trong đồn điền chè Mỏ Bạch. Châu về thăm. Hôm trước, cô em vợ học ở Tàu về, thấy cái lều th́ ghé hỏi: - Bà Lan ở đây nay ở đâu ạ? Mẹ đáp: “Dạ, không có bà Lan ạ, chỉ có con địa chủ Lan thôi.” Cô con gái ù té chạy ra đường lên xe ngồi khóc một ḿnh.

Rồi Đinh Văn Đảng. Hay tin mẹ nguy khốn, như con ăn mày la liếm ở chợ, Đảng bèn về cứu mẹ, nhờ người đưa mẹ ra chỗ hẹn rồi đạp xe chở mẹ lên Vinh, sáng sau đáp xe hàng ra Hà Nội. Anh nói suốt chuyến về cứu mẹ, lúc nào tim anh cũng th́nh th́nh đập, có lúc ngỡ vỡ ra đến nơi. Sau này Đảng bị xuất huyết năo, tôi cứ nghĩ cái gốc sâu xa là phải tính từ ngày anh về cứu “con mẹ ăn mày” từng thăm nuôi đứa con tù v́ họat động cách mạng. Đảng kể xem phim đấu địa chủ, người xem ném ầm ầm các thứ lên màn ảnh. Thấy dép bị giật, anh cúi xuống. Bạn đồng sự ngồi cạnh anh đang hét căm thù và túm lấy dép anh để ném, dép ở chân hắn c̣n nguyên! “các cái vờ vịt này các ông ấy thấy cả nhưng không mắng mỏ,” Đảng nói, v́ biết có cái bột giả ấy mới gột nên chất hồ a dua mà ta hay mỹ tự là phong trào và khí thế cách mạng. Th́ ra chúng ta chuyên sính dùng hàng dỏm.

Trần Lưu Hậu, họa sĩ, có một kinh lịch ghê sợ. Đi vẽ, nhân thể làm “công tác quần chúng,” anh cùng Lưu Công Nhân,cũng họa sĩ, đến nhà một thân sĩ do Mặt trận huyện giới thiệu. Hai họa sĩ được chiêu đăi quá chu đáo, đến mức Hậu áy náy, khó ngủ. Hậu hay Nhân đă vẽ vị thân sĩ. Éo le, nửa năm sau, tham gia cải cách ruộng đất, Hậu lại đến xă này và vị thân sĩ kia đă trở thành đầu sỏ bị đấu tố. Ông bị bắn. Hậu phải giấu bao chuyện, nhất là các thắc mắc của ḿnh quanh vị thân sĩ mà theo Hậu là rất tốt, rất yêu nước. Buồn, ân hận, phân vân, Hậu rời trường đấu và bắn về đội một ḿnh. Th́ gặp một tốp năm sáu người vội vă, lén lút như phi pháp đi ngược lại: người nhà vị thân sĩ lên lấy xác ông. Hậu bảo ḿnh vội cúi đầu, không dám nh́n họ! Họ c̣n nhớ quá đi chứ! Mới hôm nào, bố họ, ông họ, vị thân sĩ mà nay là địa chủ ác ôn nằm chết gục kia từng cơm rượu thịnh soạn tiếp hai vị họa sĩ.” Thú thật lúc ấy ḿnh mang rơ tâm trạng một kẻ lừa gạt. Thỉnh thoảng lại chợt giơ tay lên sờ sờ mặt, ngầm xem liệu đă có nảy ra một bộ mặt khác với cái bộ mặt năm ngoái từng tay bắt mặt mừng với chính vị thân sĩ kia không.” ..


 

Chương sáu

C

ùng thời gian bao vây Điện Biên Phủ, Trung ương mở lớp tổng kết cải cách ruộng đất ở sáu xă thí điểm tại huyện Đại Từ sát nách An toàn khu, do Hoàng Quốc Việt chỉ đạo. Sau tổng kết sẽ triển khai chính thức đợt 1 cải cách ruộng đất. Tôi đă dự.

Từ Điện Biên Phủ, Thép Mới viết cho tôi: “Mày ở đầu trận tuyến chống phong kiến, tao ở đầu trận tuyến chống đế quốc, cố lên hả!” Hảo hớn, phơi phới.

Địa điểm lớp tổng kết h́nh như ở xă B́nh Thuận vừa cải cách xong. Những lán nứa ôm dọc các sườn núi chằng chịt lối ṃn. Khu lán nhà ăn đồ sộ ở chính trung tâm. T ất cả các lán, cả hội trừơng đều không vách, trừ ṭa nhà của học ủy với một đống lửa luôn bập bùng ở giữa. Hôm đến lấy giấy tờ để trở về báo đi học nước ngoài, chờ măi không có ai, tôi lăn ra giường ngủ mất. Tỉnh giấc mà phải nằm im: câu chuyện khám phá đàn bà của từng vị ủy viên đang hồi mặn ṃi nhất. Nghe ké ngoài ŕa mà chân tay cũng rậm rựt lên.

Học viên là cán bộ, cốt cán tứ xứ đến lớp cũng ra sức nam nữ khám phá nhau. Gần như cuồng loạn. Cao trào phóng tay phát động bần cố đă tạo dịp cho con dục quậy. Bí thư đoàn ủy

Hoàng Quốc Việt phải bỏ hẳn một buổi gọi tất cả lên hội trường rủa: “Ở đây có những con đĩ..., con đĩ... Ai đời đến độ ở lán nữ với nhau mà hễ tối có ai đi đâu về là cả lán lại nḥm đũng quần xem có ǵ? Đảng viên như thế à? Cốt cán như thế à?”

Nguyên Hồng, Kim Lân và tôi thường ngồi ngoài sân, giáp hông hội trường. Kim Lân lè lưỡi: Dạ, đấy là em c̣n bận đấu tranh với căm thù đấy ạ!

-      Nông dân, nhất là nữ rất phong t́nh, nay được giải phóng th́ khó tránh cái chuyện lang chạ. Nhưng sao không chửi cả những thằng đĩ? - Nguyên Hồng nói.

Chia đội và rồi cứ đội h́nh biên chế như thế xuất phát đi công phá giai cấp địa chủ. Nhưng trước hết phải chỉnh huấn, tŕnh bày kiểm tra lư lịch trong đội đă. Tôi cùng đội với Thanh, vợ Tố Hữu, Ninh và Tâm, hai cán bộ phụ nữ vóc dáng to lớn huyện Lâm Thao.

Lại nhớ đến lớp chỉnh huấn trí thức xây dựng lập trường cải cách ruộng đất năm ngoái, Thanh phàn nàn với mấy chúng tôi rằng trong nhà ăn lớp học từ nay anh và chị phải ăn riêng. V́? - Tôi lạ quá. “Anh ấy ăn chế độ tiểu táo, bếp bé, tôi đại táo.” Rồi chị giải thích, tiểu táo là cơm có ba món đặc và một canh. Tôi nhớ nhiều phần là Vũ Đ́nh Khoa, nguyên tri huyện sau đó khẽ th́ thào bảo tôi: - Chế độ tế nhị này rắc rối đây. Ăn thế rồi, ngủ sao? Về khỏan này tiểu đại chắc ngược lại, vợ giường tiểu, chồng giường đại, có hẹn cho vợ ngủ ở giường đại được bao lâu không? Mà ai bảo vệ diện tích giường to nhỏ tiêu chuẩn, ai giục ai về giường ấy? Ừ, mà c̣n khoản thống khoái của mỗi bên trong cuộc nữa, có chia tiểu đại không?

Lúc ấy chúng tôi mới chỉ pha tṛ cười thứ chế độ lố bịch này chứ chưa biết qua phát động cải cách ruộng đất ở Việt Nam (Hoàng Tùng hồi kư rằng Mao đă “gọi” Hồ chủ tịch sang bảo phải làm cải cách ruộng đất), Trung Quốc đă rắp đưa Đảng cộng sản Việt Nam vào quỹ đạo của Trung Cộng như bóng với h́nh. Chẳng hạn chế độ phân biệt đối xử chi li đến gần như tàn nhẫn về hưởng thụ vật chất nói trên. Hay quan trọng hơn nữa, những thay đổi nhân sự dựa trên giai cấp xuất thân. Chẳng thế mà ở Điện Biên Phủ, Giáp dặn khẽ Lê Trọng Nghĩa, Hoàng Đạo Thúy... cần nói năng cẩn thận về lư lịch, các cố vấn đang xem xét, kể cả tôi (Vơ Nguyên Giáp). Đánh mọi kẻ thù, Giáp chỉ thua kẻ thù giai cấp đang được cố vấn Trung Quốc tŕnh làng mà nguy nhất là nó có thể nằm ngay ở trong người Giáp. Tháng 2 - 1954 nổ súng ở Điện Biên th́ tháng 11

-     1953, Hoàng Văn Thái xuống làm phó tổng tham mưu trưởng, Văn Tiến Dũng lên thay. Dũng thợ may gần công nhân hơn Thái. Hay sau này Đỗ Mười thợ sơn, thợ hoạn lợn th́ ưu tú hơn đứa được học cao.

Rồi sau này đi đến phương châm nhân sự kinh hoàng của Song Hào, Nguyễn Ngọc Mậu: đề bạt bần cố nông một năm một cấp là chậm, đề bạt tiểu tư sản mười năm một cấp là nhanh.

Tất nhiên lúc ấy càng không biết đảng thay đổi nhân sự theo sự chỉ trỏ khôn khéo của cố vấn Trung Cộng cũng có nghĩa là đảng phủ nhận những thành tích đảng đă thu được trong quá khứ. Đúng thế, không th́ thay người làm ǵ cho rách chuyện.? Chỗ thâm hiểm ở đó. Quá khứ của anh chưa có tôi “phụ trách” nên không ra sao, nay có tôi, anh phải thay đổi theo ư tôi. Thực chất đó là ǵ? Là diễn biến hung bạo, không ḥa b́nh, của nước ngoài nắm vững Mác - Lê hơn Việt Cộng

*  * *

Đội trưởng của tôi người Diễn Châu hễ nói là tôi ù ù cạc cạc. Không quen tiếng. Khi đội trưởng tố khổ, mọi người đều khóc, ḿnh tôi ngơ ngác. Cổn, đội phó, bé gầy, mặt rỗ, láu lỉnh, mắt liếc loang loáng. Đă làm bồi săm, “bị chúng bóc lột, khinh, nhục lắm, đi mua thuốc phiện này, gọi gái này, bắt cho nḥm lỗ khoá này, khổ cực lắm... ”

Nguyên bồi săm chuyên cho nḥm khách chơi gái qua lỗ khóa lấy tiền, thực chất là lưu manh th́ nay thành đại cốt cán của đảng (v́ bồi là hạng tôi tớ bị bóc lột, thành phần cơ sở của đảng). Cổn đă bắt tôi ngừng báo cáo lư lịch. Nghe tôi nói bố viên chức, không nhà đất, anh giơ ngay tay lên: - Đến bần cố nông c̣n có mảnh đất cắm dùi mà viên chức trong bộ máy đế quốc dựng ra để đàn áp nhân dân như bố đồng chí mà lại không? Thôi, đồng chí cố đào sâu đi, hăy gắng một lần thành khẩn với đảng, với giai cấp nông dân. Thanh minh không lại. Cứ một lời: “Ở đây là vấn đề thái độ, lập trường. Đồng chí không tin là đồng chí khai ra tài sản gia đ́nh nhờ bóc lột mà có th́ nông dân sẽ khoan hồng cho đồng chí sao? Thế là chưa tin cách mạng, chưa tin nông dân.”

Ức muốn khóc. Đă toan khai văng tê đi.

Th́ tối kẻng triệu tập tất cả lên hội trường. Hoàng Quốc Việt mặt đỏ rực - vừa uống rượu vang Pháp chiến lợi phẩm liên hoan ăn mừng cùng cố vấn cao cấp cải cách ruộng đất xong - báo tin Điện Biên Phủ đại thắng.

Và sáng sau, Lê Điền đến gọi tôi về. Tôi được cử “đi học ở nước bạn.. ” .

Tôi mừng vui, buồn chán lẫn lộn. Phi cải cách ruộng đất bất thành chiến sĩ cách mạng chân chính. Riêng tôi lại thêm đang ấp ủ tích lũy vốn sống chuyến đấu tranh này để viết một cái ǵ cũng phải như “Mặt trời trên sông Tang Kiền” của Đinh Linh hay “Đất vỡ hoang” của Cholokhov.

Và c̣n cả một điều thầm kín này nữa. Cái điều không dám nghĩ hẳn đến nó nhưng nó cứ làm cho ngẩn ngơ. “Bâng khuâng như mất lạng vàng trên tay...,” đúng như câu quan họ T ạ Mỹ Duật vừa dạy năm ngoái.

Đó là nỗi nhớ một cô gái. Một luyến tiếc nhiều phần hăo huyền: ở nhà không đi học có khi.? Mặc dù cô gái ở nơi kín cổng cao tường bậc nhất, cầm chắc tôi khó lọt qua nổi.

Trong lớp chỉnh huấn này, tôi đă gặp, đă quen, đă bén hơi bén tiếng một cô gái. Đúng hơn là đă gặp lại. Dù cho lần gặp ban đầu chỉ là một thoáng chốc trên đường.

Năm ngoái, trên đỉnh Đèo Re tôi gặp một cô gái khá đẹp từ Tân Trào sang mà sau đó về cơ quan tôi đă phải sang ngay Văn pḥng trung ương hỏi ḍ Vũ Đường, sau này là chủ tịch Hà Đông, để được biết tên cô là X., con nuôi của Bác, bố mẹ trên Cao Bằng, cơ sở của cách mạng. Thế rồi tôi đă có mấy bài báo nhỏ kư tên cô cặp với họ Hoàng tôi đặt ra - hoàng phái, đẹp và sang thế cơ mà. Cái nh́n của tôi trên lưng đèo năm ngoái nặng như một cái neo chăng mà cô gái nhớ khiến chúng tôi đến lớp này liền dễ thân nhau, dù hai người hai chi bộ. Đến bữa ăn, mặc dù cả ngh́n con người chen chúc khắp xung quanh, thế nào hai đứa cũng dềnh dàng để cho cùng dạt vào một bàn, hoặc bên cạnh, hoặc đối diện. Để lại cùng xuống suối rửa bát đũa và để lại nấn ná hai đứa ở bên suối cho tới khi đám lau bên kia suối đă sầm tối và sau lưng đèn trong các lán cao thấp dọc sườn núi đă bắt đầu sáng lên, tất cả chợt nom như đêm hội Chùa Hương, điều khiến tôi thấy có thêm cả chiều kích thiêng liêng trong quan hệ hai đứa.

Cho tới một hôm, sau khi khai mạc lớp chừng hơn một tháng, Cụ Hồ đến. Nói chuyện với học viên chật ních nhà ăn. Tôi đứng đối diện Cụ, cách một bàn ăn bằng nứa rất dài. Lẽ thường thế nào cũng phải chạy đến đứng bên Cụ thế nhưng hôm nay tôi... kính nhi viễn chi. Bởi lẽ tôi muốn ngắm nh́n cô con nuôi của Bác đang đứng cạnh Bác. Lần đầu trong đời tôi nh́n Bác ít mà bận nh́n người bên Bác nhiều.

Và thú thật, có thể tôi đă lầm, tôi thấy cô gái cũng chỉ cười nh́n tôi. Nụ cười bỗng thân thiết hơn, táo bạo hơn. Con mắt bỗng rực rỡ, tưng bừng như đang tán thưởng sắc đẹp của chính bản thân. Và trên tất cả, cái nh́n đang ướm hỏi tôi: - Em giới thiệu anh với Bác nhé... nhé...

T ôi quả đang vút lên chín tầng mây.

Hết hồi thăm học viên, Bác quay sang cô gái: - Cô bé này về chứ biết ǵ mà đi?

Tôi như ngă sụp. Thoáng oán Ông Cụ.

Mới hôm qua ở suối lên, dốc trơn, tôi giơ tay ra đỡ X. Bàn tay con gái tôi lần đầu nắm lâu trong đời. Và cảm giác rạo rực theo tôi măi. Cho tới khi X. ở bên cạnh cụ cười như bảo em mách nhé, tôi đă ngỡ mách chuyện hai đứa nắm tay nhau mà vừa mong X. mách vừa sợ. Và mới chiều nào bên suối, tôi bảo cô gái: “Sau khi gặp X. ở đỉnh Đèo Re từ năm ngoái, ḿnh có kư tên là Hoàng X. lên báo...” th́ X. đỏ bừng mặt. Có lẽ chưa ai ở chỗ Bác nói với cô gái như thế. Tay X. chợt lóng ngóng không đút nổi chiếc th́a vào trong chiếc túi dài, hẹp chừng ba ngón tay màu tím than có đưởng thêu tím hoa mua trên miệng túi. Chiếc th́a rơi xuống cỏ.

Tôi cúi nhặt (nghĩ: giống một ch́a khoá bạc? Mở ǵ?) và ngước lên, mắt hỏi: Cho nhá? Cô gái cúi đầu và sau đó cái th́a tôi cất ba lô, không dùng...

Về báo, tôi bảo tổng biên tập Vũ Tuân là không muốn đi học. Anh nói anh Trường Chinh đă nói cử anh đi. Tôi tạt qua bên Trường Chinh, hy vọng có thể tŕnh bày nguyện vọng nhưng tới cây vả rừng đầu nhà sàn bà Cái, người địa phương th́ T rường Chinh và người bảo vệ dắt ngựa tới đó. Anh tươi cười nói ngay: - T ôi đồng ư anh đi học. Cần đào tạo chính quy. Vừa im súng liền ra ngoài học ngay, phấn khởi chứ?

Cây vả này tôi hay leo lên hái quả ăn. Đôi lần Trường Chinh đi dưới, tôi gọi xuống: “Ngọt lắm, anh Năm, anh có ăn tôi hái?” Trường Chinh lại ngửa cố lên cười: - Khéo gẫy cành mà ngă đấy nhá..., cẩn thận...

*  * *

-    Lạ, tự nhiên thấy phải nhót ngay về, tao vội sang đi nhờ xe Mô - lô - tô - va bên cha Đinh Đức Thiện hậu cần, - Thép Mới bảo tôi.

Lạ thật, ngày mai tôi lên đường.

Chúng tôi thức trắng một đêm mưa trắng xoá rừng để chuyện tṛ. Thép Mới động viên tôi: - Học lâu lắm là một năm chứ quái ǵ, đi đi rồi về t́m con bé này hay lắm.

“Con bé hay lắm” này là Hồng Linh, mười sáu tuổi, diễn viên văn công Tổng cục Chính trị, phục vụ ở Điện Biên Phủ. Ra tận đầu giao thông hào hát tiễn lính lên đường xuất kích. T ao thấy mày với cái Át Cơ ấy được đấy. À, lính Địên Biên xếp loại các cô văn công thành Át Cơ, Át Tép, Át Pích. v. v. Sang năm về t́m nó nghe mày.

Sáng sau tạt nhà in chào anh em xong qua suối ra quốc lộ 3. Lũ về nhưng mải chuyện cứ thế lội. Bỗng chân hẫng trống không và nước réo ầm ầm ngang ngực. Trên vai tôi, một tay Thép Mới quàng chặt. Cầm bằng chết, tôi đă bảo Thép Mới: “Đừng quàng vai, đừng...” th́ ở trên bờ trước mặt một chú chăn trâu nheo nhéo: “Rẽ sang phải,. rẽ phải...”

Hai đứa chống chọi lại ḍng lũ cuốn siết nhích dần lên được băi cát cao. Trâu xổng từ b́a rừng chạy ra đến đây, chú bé đuổi theo th́ vừa kịp sắm vai hiệp sĩ. Đúng là trời sai ra cứu.

Đến địa điểm chỉnh huấn chuẩn bị tư tưởng và rà soát lư lịch cho chuyến du học th́ xảy một việc chỉ có thể đổ cho duyên số.

Kéo nhau tới lớp, toán văn công quân đội mang ùa đến hào quang địa đạo. Và trên hết tất cả là cái nét mới, cái nét bây giờ gọi là top model: các cô gái này được trang bị hai loại chất liệu đặc biệt - thanh sắc - trong bộ quân phục mầu cỏ úa, áo thắt eo cùng chiếc mũ cối nom rất tân kỳ. Một cô nổi bật. Hai mắt to, xa nhau, ngây thơ mà hiện đại. Kín đáo hỏi ḍ th́ ngă ngửa: chính Át Cơ Hồng Linh!

Thư ngay cho Thép Mới báo tin kỳ ngộ. Thép Mới trả lời: Em nghe nói đám đi học nước ngoài kỷ luật cấm luyến ái ghê lắm, anh léng téng mà nó xua về th́ chuế quá đấy...

Đầu bảng cấm đúng là cấm luyến ái trong thời gian đi học. Chỉnh huấn đặc sệt tinh thần chỉnh đốn tổ chức trong cải cách ruộng đất. Lập trường giai cấp đang là nền móng cho công tác nhân sự. Một cuộc “thay máu” lặng lẽ diễn ra.

Cho nên không lạ việc Lê Văn Rạng, bí thư học ủy lên cảnh cáo trước toàn hội trường: cán bộ, đảng viên nên nhớ ḿnh là những cái cột sơn son bên ngoài chứ bên trong th́ mục rữa hết cả rồi. Lại nghiền lập trường giai cấp và thái độ học tập ở nước ngoài. Lại kê khai lư lịch. Rồi tất cả chờ kết quả đi học hay không.

Th́nh ĺnh học ủy nhờ tôi động viên Chính Yên phóng viên báo Cứu Quốc vui ḷng về. Bố anh xưa là quan huyện, anh cả của anh đang làm ở ṭa án “địch” tại Hà Nội. Tôi rất thương anh bạn nhưng biết làm sao. Chính Yên ra suối làm con gà đánh chén với tôi rồi tôi tiễn anh ra tận quốc lộ số 2. Về đến lán th́ lại thấy V. T. D ở Thông tấn xă đă ba lô lên vai: - Về, không đủ tiêu chuẩn. (Có cái mồm nào đó báo là anh nhận hai lạng vàng mẹ anh ở Hà Nội gửi ra. Có vàng là giai cấp bóc lột rồi!)

Các chú học sinh phổ thông nen nét chờ như rắn mồng năm. Riêng tôi ngày mai lên đường vẫn chưa thấy tên trong danh sách. Th́ đùng một cái, học ủy yêu cầu khai lại lư lịch. Biết lôi thôi ở cái khoản bố làm việc cho Pháp ở trong Hà Nội.

T ôi vẫn đi là nhờ uy lực báo đảng.

Và cá nhân tôi cũng có uy lực nào đó nên báo đảng mới bênh!

... Đi bộ ban ngày lên biên giới. Ḥa b́nh rồi. Một đêm trăng mờ qua ải Nam quan. Lên xe cam nhông quân đội ngồi phệt xuống sàn như phu Tây bắt đi khuân vác trong các trận càn. Trước khi đi, làm cuộc tổng lọc: vất bỏ hết tất cả những ǵ là của Việt Nam, trước hết thư tín, sổ tay, nhật kư, ảnh và đồ dùng, quần áo..., không được để lộ có lưu học sinh sang bạn.

T ôi hủy gần hết. Bùi ngùi đặt cái th́a của X. lên đỉnh dẫy cây lạc tiên ngập bụi trắng xóa bên đường, cái cây mà sau đó, buổi chiều đi trong thị trấn Na Sầm thưa thớt, h́nh như Hồng Linh chỉ vào đó nói quả cây này tên là pá phèn kuổ.

Hồng Linh là người Trung Hoa, Thép Mới chưa nói... Hay chưa biết.
 


 

Chương bảy

B

ốn ngày đêm ngược Trung Hoa. Lụt Hồ Nam, Vũ Hán, phải đi ngả Hàng Châu, Giang Tô, Giang Tây. Những ḍng sông trong xanh mà nh́n vào bờ vẫn ngỡ thấy các ḥn đá Tây Thi giặt lụa. Đỗ ở Hàng Châu, tôi cứ muốn biết thời xưa chỗ đầu tàu ph́ pḥ lấy nước này có là một tửu lâu không và Tô Đông Pha có la cà tới đó? Phà chở một lúc mấy toa xe lửa vượt Dương Tử mênh mông sóng lớn cho tôi thấy cái hơi thở sâu trầm của công nghiệp. Khói nhà máy Thượng Hải từ xa đă biến thành phố này ra thành một dẫy cô đảo chập chờn.

Đến Bắc Kinh đại học h́nh như đúng đêm 19 tháng 8. Chân chợt rón rén khi vào khu Lục Viện, túc xá trước kia của Yên Kinh đại học, Yenching - Harvard, một nhánh của Harvard. Vàng son, chạm trổ, mùi vị vuơng phủ...

Tất cả lưu học sinh học tiếng Trung Quốc một năm ở Bắc Kinh đại học rồi sẽ chia đi các trường chuyên nghiệp hay đại học khác. Đám báo chí lẽ ra sang Tiệp học theo giúp đỡ của OIJ (Hội nhà báo quốc tế, do Liên Xô đỡ đầu), nhưng Phạm Văn Đồng ở Genève về qua Bắc Kinh đă chỉ thị các ngành văn hoá báo chí, sử, nghệ thuật đều học tại Trung Quốc v́ Trung Quốc gần với Việt Nam hơn. Nhờ thủ tướng trọng chữ Đồng mà tôi và Linh thành tương thân chứ nếu thủ tướng tên Dị th́ có lẽ đă sang một nẻo khác.

Vài ngày sau lưu học sinh Việt Nam đuợc hiệu trưởng Mă Dần Sơ chiêu đăi. Ông là nhà kinh tế học lỗi lạc, đào tạo ở Mỹ. Thấp béo, hiền hậu. Lưu học sinh Việt Nam biểu diễn ca nhạc “Chàng buông vạt áo em ra là em ra... ” Linh hát quá hay nhưng tôi không buông. Tôi kéo Linh ra đứng dưới cây lê thấp ngoài sân trước cửa nhà ăn. Tuoi tre lang man th ích trang sao, nhín mat Linh luc ay toi ngơ như mính đang vut len ngang nhưng ví sao tren Van ly Trương thanh roi toi cham tơi mat trang that: hôn cái đầu tiên. Vào má. Thấy Mă hiệu trưởng cười ở bên trong. Đinh ninh ông thấy chúng tôi” trốn “và ông phê chuẩn.

Nhưng nội bộ quyết dẹp. Ngay lập tức vi phạm kỷ luật luyến ái thế này chúng tôi đă láo xược thách thức toàn thể. Cả năm học ấy, chúng tôi là đối tượng giáo dục, phê phán, ngăn chặn và ép cắt đứt. Đến nay tôi cũng không hiểu tại sao tôi, nhất là Linh non nớt như thế, lại có gan ghẹo ngay vào giới luật thiêng liêng hàng đầu của đảng.

Xong hè 1955, Linh sang Bắc Kinh vũ đạo học hiệu. Tận đằng Đào Nhiên Đ́nh, cách nhau non mừơi lăm hai chục cây số. Linh cắt bỏ bộ tóc dài mựơt mười sáu tuổi đời mà các nữ sinh Triều Tiên hễ gặp lại vuốt ve khen đẹp. Tối thứ Bảy, nghe nữ sinh Trung Quốc ríu rít gọi nhau “jin cheng” - vào thành phố, rồi tiếng xe búyt rồ máy rời trạm, như một kỷ niệm bong đi, tôi buồn ghê gớm.

T rong cuộc họp lưu học sinh Việt Nam ở toàn T rung Quốc, đại sứ Hoàng Văn Hoan lớn tiếng chửi vụ hai chúng tôi.” Mới sang đă tung hê ngay kỷ luật của Đảng, chân ướt chân ráo luyến ái ba lăng nhăng ngay. Người chứ đâu phải trâu với ngựa mà cứ gặp nhau là nhảy.”

Trớ trêu! Tôi làm thư kư ghi biên bản, ngồi ngay cạnh đại sứ. Tôi đă phải ngăn ḿnh đứng lên nói: - Thưa, chính là tôi.

Cái ngăn tôi liều chính là Linh. Nữ sinh ngồi ở hàng đầu. Ngay trước mặt tôi, Linh ngồi đó chịu trận, đầu cúi xuống, hai tay chắp lại. Một a hoàn đang bị các lệnh bà quở nạt. Thương Linh xấu hổ tôi đă im. Viết trẹo vào biên bản thành “đâu phải trâu với ngọ mà cứ hễ gặp nhau là ngủ?” Thấy chữ “nhảy” đểu quá.

Lúc này Hoan đề cao kỷ luật đảng, ai ngờ rồi ông lại phạm kỷ luật trốn sang Bắc Kinh tối tối lên đài đọc hồi kư “Giọt nước trong biển cả” chửi Lê Duẩn thậm tệ.

Sắp khai giảng niên học mới, trường mời tôi để một buổi tối nói kinh nghiệm học tiếng T rung Quốc cho mấy trăm anh chị em lưu học sinh Việt Nam mới đến Bắc Kinh đại học.

Vào đầu tôi nói hăy coi ngôn ngữ lạ mà ta học như mỹ nhân. Để có thể đến với nó với tất cả cảm xúc và trí tuệ. Để có thể “Đôi ta như đá với dao, năng liếc năng sắc năng chào năng quen.” Then chốt ở chỗ năng. (Đến đây tôi buột thở dài, thầm nghĩ, nay c̣n năng làm sao? Hai chi bộ theo lệnh sứ quán đều vây ráp...) Sau đó mách anh chị em các mánh để nhớ. (Lại thở dài. Sao ta khong biet manh quen?) Để nhớ có một cách như mâu thuẫn: thêm họ hàng râu ria vào cho cái ta cần nhớ. Thuở bé học đến sông Loire (Pháp) có bốn nhánh là Vienne, Creuse, Indre, Cher th́ tôi lại nói thành Viện Cớ Anh Xe. Một nhát nhớ ngay. Không phải lẩm bẩm ôn hoài ở trong đầu.

Ba mươi hai năm sau, ở Sài Gon, đen nha Thiet Vu ơ Ham Nghi, dat xe mo lan trong cai ngo ong mat điẽn toi mu, tôi khẽ kêu “Đi thế nào đây?” th́ trong cùng ngơ cất lên tiếng người lạ: - Chào anh Trần Đĩnh!

Ngơ cong an, toi tham nghĩ: - Theo ca đen đay, Hai Khuynh dặn cẩn thận đúng quá?

Tiếng nói lại tiếp luôn: - Lên tầng trên tôi chờ anh, xem anh có nhớ ra tôi không?

Không phải công an. Anh bạn này nghe kinh nghiệm học tập tối hôm đó, cùng với những Ngô Y Linh, Huy Du, Nguyễn Đ́nh Nghi... Chúng tôi chưa hề chuyện tṛ bao giờ nhưng anh đă nạp tôi vào bộ nhớ âm thanh kỳ diệu của anh. Anh bạn đích thị tri âm này tên Bùi Phú Dụng, nay đă bảy mấy và ở ga B́nh T riệu. Thỉnh thoảng vẫn gọi tôi qua điện thoại. Anh đáng vào Guinness.

Lên đại học,tôi viết bút kư toàn bằng tiếng Trung Quốc. Có lẽ cũng duy nhất? Như đă duy nhất luyến ái bất chấp kỷ luật tu hành.

*  * *

Th́nh ĺnh Thép Mới đứng bên bàn ăn của tôi ở Bắc Kinh đại học. Anh theo Cụ Hồ đi cảm ơn mười hai nước xă hội chủ nghĩa giúp ta thắng Pháp. Ngay tại nhà ăn, anh bảo tôi: Về Việt Nam tao sẽ phải tranh thủ ăn chứ chủ nghĩa xă hội ăn như thế này th́ kém bữa bánh cuốn thịt quay cà cuống của tao mỗi sáng.

Chúng tôi đă đi chơi với nhau mấy bữa. T ôi hỏi anh một vấn đề mọi người đang bận tâm: tại sao ta và Diệm đang tranh nhau Hoàng Sa cả ở trên báo mà đùng một cái ta lại công nhận và hoan nghênh Trung Quốc thu hồi Hoàng Sa?

-    Mày ấu trĩ bỏ mẹ! Theo hiệp định Genève th́ chỗ ấy dưới vĩ tuyến 17 phải là của Diệm. Để cho ông anh Trung Quốc chứ không để Mỹ nó vào nó xây căn cứ hải quân sát nách à?

Thế là tôi nghĩ ngay - y như Đảng lúc bấy giờ -- mai kia ta cần, bạn lại trả cho ta, đi đâu mà mất, miễn là về phe ta.

Hôm ấy tôi nhận xét với Thép Mới một điều mà tôi cho là một nhược điểm lớn của Việt Nam: chúng ta thiếu một cuộc cách mạng tư sản dân chủ. Trung Quốc nó có từ 1911. Con gái Trung Hoa đă mặc váy ngắn đi đường đồng ca đ̣i nam nữ b́nh quyền từ đấy. Ít ra chủ nghĩa tư bản cũng đă lănh đạo đất nước này được vài chục năm, Lỗ Tấn chửi chế độ nó ác thế mà nó để nguyên vẹn mạng ông cùng cái bút...

Có lẽ muốn tôi đỡ buồn v́ bị cấm yêu, Thép Mới một sáng ngồi ở công viên Trung Sơn đă lộ ra với tôi: - Này, mày nghe b́nh tĩnh nhá..., h́nh như bố Hồng Linh..., ta thịt, nghe đâu h́nh như (ông ta) là đặc vụ.

Một luồng băng lạnh buốt chạy ngầm suốt dọc người tôi. Thép Mới lắm tin lắm, hắn đă nói ra th́ nhiều phần là sự thật. Nhưng không biết một cái ǵ đó trong tôi lập tức khiến tôi ngờ vực. T ôi hỏi: - Cậu nghe ai? - Th́ cũng là x́ xào thế... Khoa T ếu nó có biết ông ấy.

Rất nhanh, đảng viên T rần Đĩnh tự hỏi: có tiếp tục không?

Nhưng một T rần Đĩnh khác, một T rần Đĩnh chỉ thấy yểu điệu thục nữ cũng lại lập tức tự quyết định: thôi, cứ chờ bao giờ có tin chính thức đă. Tiếp theo là một loạt biện hộ hùng hồn: chả lẽ tầm thường đến thế ư? Chưa chi đă dao động. Không, tôi càng phải ở bên Linh để cùng ngụp lặn trong cảnh ghê sợ này, nếu nó có là thật đi nữa.

Sau lần gặp Thép Mới ít lâu, tôi đă hỏi Lê Phú Hào, phóng viên Thông tấn xă tại Trung Quốc, về tin chính phủ ta công nhận vùng hải phận của Trung Quốc, tức là công nhận Hoàng Sa. Lê Phú Hào nói v́ Liên Hợp Quốc nó ra cái luật biển với cái công ước ǵ tôi không nhớ, chỉ biết liên quan đến chủ quyền biển, các nước sẽ kư vào để khẳng định chủ quyền biển đảo của ḿnh nhưng Trung Quốc và ta không ở trong Liên Hợp Quốc nên Trung Quốc tuyên bố một ḿnh và ta ủng hộ. Do đó Nguyễn Khang đại sứ có tŕnh công hàm cho Bộ ngoại giao Trung Quốc và ông Đồng cũng có công hàm gửi Chu Ân Lai công nhận tuyên bố của Trung Quốc về hải phận của Trung Quốc. Tớ nghĩ, Hào nói, nếu chỗ ấy mà của Sài G̣n th́ Mỹ thừa sức mở căn cứ hải quân thật đấy. Nghe Hào tôi càng yên tâm. Vốn quen kiểu nghĩ của Trung ương và Bác Hồ đă làm th́ phải đúng.

Lúc ấy tôi chưa chống đảng lật đổ và Lê Phú Hào, t́nh báo đội lốt nhà báo, chưa “phản bội” nhảy sang địch.

Niên học 1955 - 56 trôi đi bức bối (với tôi v́ bị cấm yêu). Cho tới giữa năm 1956 th́ diễn ra một chuyện động trời khiến cho tất cả gần như bị đảo lộn: Đại hội 20 Đảng cộng sản Liên Xô, báo cáo mật của Khroutchev về Stalin. Tôi đă ngày ngày đến thư viện của Đại học Bắc Kinh mở báo Pháp Le Monde. Không có. Chắc nhà trường đă cấm bày các số báo đó. Nhưng tôi vớ được một tờ đăng tin tổng bí thư Đảng cộng sản Anh Harry Pollitt sau khi đọc báo cáo này đă bị mù suốt nửa tháng. H́nh như bị là do cái sự thật kinh khủng này.

Một trận băo lớn ập đến. Đại hội 20 đă cho một cái nh́n phê phán không thể dung thứ cộng sản kiểu Stalin. Trong xung đột Xô - Trung, Đảng vẫn diễn giải là Liên Xô phản phúc, công kích trước nên Trung Quốc phải công kích lại. Nên biết một khía cạnh khác...

Mao Trach Đong tư lau khong cam lam anh hai trong phe. Thơ từ của Mao đă nói rơ khẩu khí. Vung tay lên chia thiên hạ ra làm mấy cơ mà.

Stalin chet, đay la cơ hoi cho Mao đat lai tư cach đau tau. Mao lợi dụng hậu quả phá phách ghê gớm của Đại hội 20 để công khai đả kích Liên Xô. Mao biet phan lơn lanh đao cac nươc xa hoi chu nghĩa rat ngai chong sung bai ca nhan. Cầm quyền không cần tự do bầu cử mà không sùng bái cá nhân th́ có bằng tṛ đùa!

Đại hội 20 họp, đoàn Đảng cộng sản Trung Quốc đến, Chu Đức cầm đầu nhưng Đặng Tiểu B́nh quản tất. Đài phát thanh Liên Xô phỏng vấn Chu Đức. Trong bai tra lơi, Chu Đưc dung cong thưc chính thưc von co ve viec giup đơ cua Lien Xo gom bốn vế “to lớn, toàn diện, có hệ thống và vô tư” th duyet no lan cuoi, Đăng Tiểu Bính xen chư “to lớn” đi mà thay bằng” hai nước giúp đỡ lẫn nhau.” Lần đầu xuất hiện cái thế ngang thưng này.

Ngon cơ ly tương thieng lieng nhưng tay con ngươi phat nó lại bẩn. Dươi gam ban hoi nghi, anh cả anh hai dọt vỡ ống đồng nhau và ngầm nhắm đàn em lôi kéo.

Khroutchev đưa ra ba luận điểm mới toanh trong Đại hội 20: chung sống ḥa b́nh, khả năng quá độ ḥa b́nh lên chủ nghĩa xă hội và khả năng ngăn ngừa chiến tranh. Cai gai nhon chính la ơ chong sung bai ca nhan nhưng ban cai cho nay thí cha hoa ra tieu nhan tham vong qua hay sao? Lien phat cơ bảo vệ Stalin! Mày chống, tao bênh: Là tao chống mày. Thế là Nhân Dân nhật báo cắt nghiến đi luôn luận điểm “khả năng quá độ hoà b́nh lên chủ nghĩa xă hội.” Khác nào thiếp mời dự cưới chỉ để tên chú rể không có tên cô dâu. Cat no đi v'í no chính la “chủ nghĩa xét lại” phan đoi bao lưc cach mang, đau hang đe quoc. Tư nay phai ham soi nong đo mau hien dang cho cach mang thanh chuan mưc phân biệt cách mạng với cải lương. Qua nhien cach ham soi mau đa keo đươc khoi ngươi sính sùng bái cá nhân đi theo.

Mao chống Khroutchev nhưng Đại hội 8 Đảng cộng sản Trung Quốc (1956) lại xóa “tư tưởng Mao Trạch Đông” nêu trong Điều lệ. Rất ức, khai mạc, Mao nói vài câu rồi tếch. Phe bat đau ran, nọi bo moi đang bat đau nứt.

*  * *

Một đoàn cán bộ báo Nhân Dân gồm Kỳ Vân, Xuân Trường, và Hồng Hà (mới ở Cứu Quốc sang Nhân Dân) qua Bắc Kinh để đi Liên Xô học. (Trên rừng, Thép Mới nói anh đă đưa người em của anh lên Hà Nội làm báo như thế nào: Con ông cụ - tức Hồng Hà - buôn trầu cau hung quá, cứ ôm cả giỏ tổ bố thế này ngồi nóc toa đều đặn từ Thanh Hoá ra, tao thấy thảm cho con ông cụ, mới đưa con ông cụ ra làm báo Việt Cách của tao ở phố Charon. Mày biết đấy, từ đó con ông cụ quay ra quản tư tưởng tao, sư nó, ốp ghê lắm.)

Lần đi học này có cả Hoàng Minh Chính, Minh Việt, phó bí thư thành ủy Hà Nội.

Tôi ra khách sạn Ḥa B́nh ở pḥng Kỳ Vân chơi với anh em suốt chiều cho tới tận tám chín giờ sáng hôm sau tiễn ra sân ga. Các thứ chuyện nhưng nổi nhất là sửa sai cải cách ruộng đất và Vanh chem (vingtième, tiếng Pháp: hạng, thứ 20 - BT) - Đại hội 20.

Kỳ Vân nói Trung Quốc nhất định phải chống Vanh chem. Ǵ chứ hoàng đế là không chịu cho ai chống sùng bái hoàng đế. Tôi nói có khả năng chịu, bằng chứng là Đại hội 8 đă xúp “tư tưởng Mao” đi. Kỳ Vân nói Mao chống th́ ta cũng chống. Trung Quoc lam ǵ th́ Viet Nam lam the. Mao chiu sao đươc dân chủ hoá.

Ca toi va Ky Van đeu sai đeu đung. Kỳ Vân đanh gia qua cao yeu to' tieu cực cua Mao, toi qua cao yeu to t́ch cực cua Đảng cộng sản Trung quốc.

bo phận t́ch cưc nay mươi nam sau thua Mao tham hai. Thành toàn những “xét lại, đi đường tư bản, phái hữu, phản bội” vào tù, bị đấu tố và chết. Mao chet, ho lai nổi len va thay đoi Trung Quoc.

C̣n ta theo Mao, th́ Kỳ Vân đúng! Toi ch́ thay Ho Ch́ Minh, khong thay Le Duan luc ay đa coi Mao la “Lê-nin cua thời đại ba làn sóng cách mạng.” Tôi lúc ấy chưa thể h́nh dung ra chuyện Cụ Hồ rồi cũng bị ngồi chơi xơi nươc. Toi tin tay lai con thuyen Viet Nam khong bao giơ tuôt khoi tay Cu.

Về cải cách ruộng đất, Kỳ Vân kể một chuyện làm tôi bàng hoàng. Đúng hơn, kinh hoàng. Chu Văn Biên, bí thư đoàn ủy cải cách ruộng đất Nghệ - Tĩnh, bắc ghế ngồi trên thềm cao chỉ tay vào mặt mẹ đẻ chắp tay đứng ở dưới sân dằn giọng: - T ao với mi không mẹ không con mà chỉ là kẻ thù giai cấp của nhau. Tao có phận sự tiêu diệt mi mà mi th́ nhất định sẽ chống lại... Bà mẹ cắn lưỡi không chết. Ít lâu sau, nhảy giếng tự tử thành. Chu Văn Biên kư lệnh xử tử bất kỳ ở đâu. Chính hắn sai trói gô bố đẻ của Phan Đăng Lưu là Phan Đăng Tài, lùa ông cụ vào đ̣n ống khiêng lên trại tù rồi sau cụ chết mất xác. Khi bị khiêng đi, cụ cứ chửi chúng mày khốn nạn, thằng Lưu kia, mày theo cộng sản để cho đàn em cộng sản của mày đối xử với tao thế này à? Du kích khiêng ông cụ lại đánh đá ông cụ... À, trong Nghệ có câu ca “Phá đảng lừng danh quân Đặng Thí, giết người khét tiếng gă Chu Biên.” ..

-   Biên nay làm ǵ?

Đề bạt thứ trưởng nông nghiệp. Dù sao cũng giàu nhiệt t́nh cách mạng.

-   Thế Bác sao?

-   Bác th́ văi nước mắt. Nước mắt Bác làm mát đi các nỗi đau ḷng. - Kỳ Vân nói.

Sáng sau tôi tiễn anh em ra ga. Hoàng Minh Chính là người cuối cùng nắm lấy tay cửa lên xuống nhoài măi ra lớn tiếng bảo tôi:

-    Cấm yêu là thế quái nào? Đấu tranh đi, đ̣i dân chủ...

Chính là người dẫn đội cải cách về đồn điền cụ Đào Đ́nh Quang, địa chủ kháng chiến, yêu nước, thân sĩ, bố vợ Nguyễn Khánh Toàn và Đinh Đức Thiện. Đại đoàn 312 của Trần Độ, Lê Trọng Tấn thường xuyên đóng trên đất của cụ, ăn cơm miễn phí của cụ. Vị thân sĩ treo cổ chết.

Đào Đ́nh Đức, giáo sư bác sĩ, con trai cụ ngậm ngùi bảo tôi: - Ông cụ sợ bạo lực mà...

-    Không phải, - tôi nói, Ông cụ trốn chạy cái đáng ghê sợ hơn nữa. Đó là sự tráo trở lật mặt...

Cái tráo trở c̣n khiến người ta không bao giờ thấy tội lỗi. Hoàng Minh Chính không tráo trở nên sau đó đă bỏ cả đời đ̣i dân chủ. Có giẫm chân vào bùn mới biết từ đấy tránh bùn.

Đào Đ́nh Đức cho tôi xem tấm ảnh lớn chụp cụ Đào Đ́nh Quang đứng với Trần Độ, Lê Trọng Tấn và mấy sĩ quan của ban chỉ huy sư đoàn 312.

-    Ông cụ đăi cơm gà cho sư đoàn này nhiều lắm đây, - tôi

nói.

-    Thế mới nên tội mua chuộc cách mạng, trốn đấu tranh giai cấp.

-    Vậy th́ cương lĩnh đoàn kết địa chủ, tư sản của Việt Minh năm 1941 là mua chuộc tư sản, địa chủ, - tôi nói... Mua chuộc cách mạng th́ chết, mua chuộc phản động th́ sống và có thành tích rồi lên cao.


 

Chương tám

M

ồng tám Tết Bính Dậu 1957, mấy anh và tôi về nước họp Đại hội Văn nghệ. Đến biên giới chợt thấy rặng núi quan san thấp nhỏ, c̣i cọc. Đoàn tàu của ta như đoàn tàu sân chơi vườn trẻ. Cái ǵ cũng cằn bé, sơ sác. Người dưng dưng một cảm giác vui buồn lẫn lộn. Quá mạn Sỏi, Mẹt th́ thêm lo âu vơ vẩn. Một người trong đoàn phiên dịch đi cùng xe chợt đến ngồi bên thăm hỏi. Hỏi đến Hồng Linh. Tôi nói biết. Anh ta liền trở nên bí ẩn pha tí hí hửng: - Bố là đặc vụ bị ta giết, anh bíết không? Lim, ty công an bổ búa vào đầu đấy...

Nhát búa của anh này làm cho tôi ghê một th́ cũng làm cho tôi ghét anh ta hai. Cái miệng con người ta sao có thể bố cáo vung lên những nỗi đau của người khác dễ và vui như thế. T ôi bắt đầu coi cái chết của bố Linh cũng là thảm kịch của ḿnh. Khả năng Đảng bắt tôi cắt quan hệ với Linh thỉnh thoảng lại nổi lên.

Đến Hà Nội, về nhà Trần Châu, vẫn làm ở Việt Nam thông tấn xă. Một buồng ba chục mét vuông phanh đôi, nửa bên phải của Vũ Khiêu, nửa bên trái của vợ chồng Trần Châu. Cách nhau một ván gỗ dán cao chừng hai mét. Lúc cơ sở vật chất chưa báo trước hai người sẽ là hai ngả trái nghịch: Châu chống đảng, lật đổ; Vũ Khiêu ca ngợi đảng, bảo vệ chế độ.

Trong nhà Châu, một bộ ván ngựa cũ kê trên hai niễng gỗ gầy mảnh tạo thành vật đựng duy nhất trong nội thất: đựng người ngủ, đựng mâm đũa khi ăn, đựng khách khứa, đựng quần áo chăn màn, sách báo khi không dùng đến. v. v, tóm lại rất vạn năng. Tối tối, đứa bé lớn lên ba phụng phịu vần gối xuống “kềnh cang nào kềnh cang” ngang dưới chân giường - chiều dọc giường dành cho bố mẹ và đứa em bé mới đẻ. Với nó, ngủ một ḿnh buồn như lính thú lưu đồn.

Ngươi quen ơ rưng gap lai đau tien la Nguyen Huy Tương. Đau bơ ho, trước nhà Tây Cóc Descours và Cabaud cũ. Mũ phớt. Mat cup xuong rau ŕ, Tương bat tay toi, noi moi câu: - “Buồn!”

T rong hội trường Nhà hát lớn, một tiếng gọi rất vuỉ ở sau lưng: - Đĩnh!

A, Nguyễn Tư Nghiêm, tôi đang rất mong anh. Nghiêm ngồi một ḿnh trong một “chuồng gà” tôi tối bên trái, gần cửa ra vào chỗ ngang hông nhà hát. Vẫn cái cảm gíác âm ẩm trên mặt các pho tượng đất miếu hoang. Tôi vừa vào ngồi xuống, Nghiêm đă nói ngay: - Ḿnh ra đảng rồi.

-   Ố, tôi kêu lên.

-   Phong trào cộng sản tan rồi. Con mẳt nhỏ đăm đăm hiền lành, Nghiêm nói, nhỏ nhẹ, từ tốn, như ngày nào anh cự tuyệt căm thù mẹ ở trước chi bộ. Miệng khe khẽ cuời như có vẻ chóp chép nhấm nháp một điều ǵ thú vị.

Tôi buồn lắm nhưng không hỏi, không nói. Tôi đă có kinh nghiệm. Mới ngày nào chi bộ ép anh làm bậy, anh không theo và cuối cùng th́ đảng đă phải sửa sai. Có điều chẳng chịu xin lỗi hành động đă xui anh giẫm đạp lên mẹ.

Tôi bỗng nghĩ tới con người thường khuyên Nghiêm làm cái này cái nọ. Những lúc được khuyên can như thế, anh nhăn nhó, giơ ngón tay ngắn lên dũi dũi chọc chọc vào thái dương nói: - Nó băo thế, nó đây.

Chỉ lần không căm thù mẹ là con người thứ hai ấy không ra mắt. Chắc lần ra đảng cũng thế.

Năm 1970, một tối ăn uống ở nhà Văn Khuyến, gần Chùa Tàu Ngô Sĩ Liên có Nguyễn Tư Nghiêm, Văn Cao, tôi và đứa con gái tôi lên bốn. Bốn người nằm thành bốn con trạch quây con gái tôi và mâm rượu vào giữa. Nghiêm cười bảo tôi:

-    Đĩnh à, chế độ này là capitalisme d 'Etat - chủ nghĩa tư bản Nhà nước, một số người thao túng lũng đoạn toàn bộ tài sản đất nước, cộng sản trá h́nh thôi, đừng tin họ.

Cùng lúc Văn Cao rầu rĩ bảo tôi: - Trần Đĩnh à, tao thương mày, lẽ ra tuổi mày th́ đâu đă bạc tóc.

Nghiêm lại giật lấy tay tôi.” Chủ nghĩa tư bản quốc gia, của thiểu số mượn danh công hữu mà chiếm hữu quyền lực...”

Nghiêm khe khẽ bóp tay tôi. Bàn tay anh đặc biệt mềm, mát, con mắt lại như cười, như chóp chép nhấm nháp một cái ǵ hết sức thú vị. Tôi chợt nhận ra hôm ngồi trong chuồng gà Nhà hát lớn anh đă có ư xâu chuỗi tôi khi nói: “Ḿnh ra đảng rồi... Phong trào cộng sản đă tan ră...” Anh muốn tôi đồng hành.

Nhưng tôi không theo anh tuy mến anh.

Ở đại hội văn nghệ, tôi mong gặp một người nữa là Lê Đạt. Th́ bỗng một hôm Đạt đến sau lưng, đập vai.

Vẫn cái cười hềnh hệch. À, họp chửi nhau không văn hoá lắm nên chẳng muốn đến. Nghe nói gần Tết vừa rồi cậu bị Tố Hữu triệu đến nhà ông ấy viết kiểm thảo, - tôi hỏi?

-   Viết xong rồi, khai trừ đảng rồi...

-   Nghe nói cậu ăn no ngủ kỹ chẳng hối hận ǵ cả?

-   Thúy vợ tớ cứ nói ông làm ơn trằn trọc đi lấy một tí cho người ta đỡ phê phán là coi thường người ta có ư xây dựng có được không? Lên trên này mày.

Chúng tôi lên Nhà Gương vắng tanh. Tôi nói: - Cho tớ hỏi câu nữa: - Báo chí nói các cậu phục vụ tư sản, quân sư cho tư sản và ăn uống như tư sản?

Lê Đạt khuỵu một đầu gối xuống, khuỳnh hai chân sang hai bên, hai tay thục sâu vào túi quần khẽ kéo nó lên mời tôi kiểm kê những cái tư sản đắp điếm lên người anh. Tôi liền đỏ mặt. Trong khi tôi com - lê may bằng tít - xuy Ăng lê ở cửa hiệu sang đường Vương Phủ Tĩnh (đại sứ quán cho tiền) th́ áo bông Lê Đạt ṭi mền đă bợt ra, và chân không bít tất xỏ dép râu.

-   Nào, nghe thơ thôi nhá? - Đạt đứng đọc liền mấy bài thơ mới làm.

Rồi lấy giấy bút viết bài “Ghế đá” với ḍng chữ “Tặng Trần Đĩnh và... ”

Tôi mang sang Bắc Kinh. Cho anh em xem tờ truyền đơn của phản động. Sửa cái lỗi đă ngờ Đạt sống như tư sản.

T ôi không nói với Đạt chuyện tôi và Hồng Linh. Mặc dù lúc này sự ḱm kẹp đă lỏng. Đại sứ quán dặn Hoàng Văn Tá, bí thư chi bộ của tôi dặn tôi giữ ǵn, đi chơi với nhau vừa vừa thôi kẻo anh chị em họ lại phản ánh lên phản đối với đại sứ quán th́ rách việc...

Đạt nói: - Không có ảnh hưởng của Đại hội 20 chưa chắc đă có Nhân Văn - Giai Phẩm.

... Một sáng cà phê với Phan Kế An, Mai Văn Hiến và Tạ Đ́nh Đề trước Thủy Tạ. Đề kể chuyện anh bị đội cải cách treo gị và đi cày v́ đoàn ủy nghi anh có vấn đề chính trị. Tại sao lại quan hệ với Mỹ? À, Bác Hồ giới thiệu tôi với Mỹ. Tại sao bắn giỏi? Ai dạy, Mỹ? À, tớ nói, lúc ấy ở với quân sự Mỹ, cả ngày chỉ có việc ăn và tập bắn súng, đạn ê hề mà họ th́ có huấn luyện. Việc này có Bác Hồ chứng kiến, xin cứ hỏi Bác...

Đề nói Ông Cụ có một khẩu súng lục tướng Mỹ tặng. Và một ảnh chân dung viên tướng này, có chữ đề tặng cẩn thận, Đề không nhớ tên. Thật ra là sáu khẩu Colt. Giáp làm một khẩu thay cho quả lựu đạn trước kia ông vẫn vũ trang ngay cạnh nách. Có nghĩa là hễ chiến đấu vời đến nó là tự sát luôn.

Thú thật nghe Đề, tôi không tin lắm. Ngỡ là cách Việt Minh thời đó tuyên truyền cho uy tín Ông Cụ “thân với Mỹ.” Sau này đọc “Historia và Tại sao Việt Nam” của Patti mới bíết có chuyện ấy thật. Cụ c̣n khen” tướng quân đẹp như tài tử xi nê.” Khẩu súng và bức ảnh đă thành vật phẩm triển lăm lưu động khiến cho Nguyễn Hải Thần, Vũ Hồng Khanh ngấm ngầm tị và nể. Lúc đó đi với Mỹ là dấu hiệu của tốt đẹp. Bố tôi làm ở L' Action - báo Pháp, một hôm rất vui nói máy bay Lightning P38 vẫn bay trên chiến khu Việt Minh, lính Mỹ dạy Việt Minh quân sự... Tôi sùng bái chiếc máy bay hai thân óng ánh bạc, hai mũi đỏ chói lao qua Hà Nội như một tia chớp phô ra cái đẹp soi đường kỳ diệu của khoa học kỹ thuật. Bay khỏi rồi cao sạ Nhật mới ùynh ùynh vuốt đuôi mà tôi nghe thành “ông thua. ông thua...” Thế nên với tôi, Việt Minh thế là tất cả.

Về nước, gặp bạn bè, tai nghe mắt thấy, tôi nh́n Nhân Văn Giai Phẩm khác đi. Năm ngoái, Phan Khôi, Tế Hanh sang dự lễ kỷ niệm Lỗ Tấn có gặp một số chúng tôi tại Đại học Bắc Kinh.

Phan Khôi phê phán gay gắt sai lầm của Đảng. Như bản thân bị xúc phạm, tôi đă quạc lại.

Và gửi bài thơ đăng trên báo Nhân Dân “Ánh sáng không đi đường gẫy, vinh quang xưa bắt ta đi con đường ngay thẳng.”

* * *

T rở lại Bắc Kinh tôi đi chơi liền liền với Linh. Mấy lần toan hỏi đến cái chết của ông bố nhưng thương, lại thôi. Nhưng lạ là ngày tôi càng tin rằng ông cụ bị giết oan.

T ôi theo được cô gái trầm luân từ tám chín tuổi thơ là nhờ cái ǵ? T ạng tôi? Duyên nợ? Một nhân tố quan trọng giúp tôi lúc đó vượt qua chán nản là Đại hội 20. Làn gió dân chủ thổi tới những chân trời phóng khoáng, giải phóng những ước mơ. Mọi kiểu xiềng xích, cùm kẹp, cấm đoán, tù túng bỗng đều hóa vô duyên, vô lối tất cả.

*   * *

Đại sứ quán mời tôi nói chuyện “trong nước” cho một số lưu học sinh ở Bắc Kinh.

Tôi đă nói đến một biên giới nghèo, bé, buồn, tiêu điều. Nói đến đoàn tàu bé bỏng len giữa những núi non bé bỏng, những sỏi đá gầy và những lau, những sim mua gầy. Đến con chó gầy sưởi nắng trước một quán nước bỗng gồng ḿnh ra sức găi, như cáu kỉnh với thời gian đọng lại ở chính nó, ở chính chân bà cụ hàng nước này. Đến đứa bé lên ba tối tối đi trấn ải chốn chân giường, với nó chân giường đă thành “Tây xuất Dương quan vô cố nhân.”

Nghe xong, Trần Hoạt, học đạo diễn quàng vai tôi nói: - Tao nghe mày mà xúc động, rớm nước mắt ra, thương đất nước quá.

Đời sống chúng tôi ở Bắc Kinh rất eo hẹp. Năm 1955, Cụ Hồ gặp các cháu hỏi: lương các cháu là rút ở tiền nước bạn viện trợ cho cả nước, vậy các cháu muốn đất nước được nhiều hay ít?

-    Bớt lương ạ. - Các cháu hô đánh rầm. Cụ quay sang Hoàng Văn Hoan: - Làm theo các cháu nhá!

Cắt mạnh quá. Thiếu ăn, tập nặng, Hồng Linh mờ cả mắt, nh́n chính con bài Át Cơ mà không nhận ra. Nhà trường phải cho thuốc uống. Từ đấy, nhà trường giúp chui lưu học sinh múa Việt Nam bằng cách mỗi ngày cấp cho mỗi người một chai sữa nhỏ không lấy tiền. C̣n tôi, khi về nước không có một thứ ǵ đựng đồ đạc, trường phải xoay cho tôi một thùng gỗ thông vừa đập ḥm lởm chởm những xước là xước.

Năm 1955, tôi đă muốn thôi học về. Đă bị cấm th́ thà xa hẳn. Nhân Hoàng Tùng dắt một đoàn chủ báo ta sang thăm Liên Xô về qua, tôi ra gặp chơi và tiện thể nói muốn về nước, Hoàng Tùng bằng ḷng. Về khi nào, về ra sao tôi tự quyết định. Thế nào rồi gặp Đại hôi 20 và những biến động trong xă hội Trung Quốc, tôi ở lại.

Hôm tôi gặp đoàn báo, Như Phong gọi tôi ra một chỗ than thở: - Tớ bị Hoàng Tùng với đoàn riềng một mẻ đau quá... Tổng biên tập báo Pravda tiếp đoàn. Tớ thèm thuốc lào từ lâu nhưng không có điếu bèn hút một điếu thuốc lá họ mời khách. Thế là Hoàng Tùng bảo chi bộ họp phê phán. Vô lễ với cấp trên là đồng chí tổng biên tập Liên Xô. Ai lại đồng chí ấy đang chỉ thị với đoàn ta mà lại ph́ phà ph́ phèo điếu thuốc ở mồm, làm như đồng cấp vậy...

Năm 1957, hơn năm chục đảng cộng sản họp ở Liên Xô. Mao đến và làm một thao tác connotation - hội ư rất tài t́nh.” Phe xă hội chủ nghĩa phải có một cái đầu.” và tiếp luôn: “Gió

Đông thổi bạt gió Tây.” Tôi đă đùa, ḥan ṭan đùa kiểu chơi chữ, dĩ nhiên với thái độ không được cung kính Mao lắm: - Nói phải có đầu xong th́ đối luôn, đầu ấy tên là đông... xui bảo thiên hạ coi Mao Trạch Đông là đầu tàu rồi c̣n ǵ.”

Tôi không biết gần cuối thập niên 50, trong Đảng cộng sản Trung Quốc bắt đầu tuyên truyền “thuyết trung tâm cách mạng, chuyển dịch.” Tức là gần như quy luật, chủ nghĩa Mác chuyển dần sang phía Đông. Thế kỷ 19 chủ nghĩa Mác ra đời ở Đức, nửa đầu thế kỷ 20 chuyển dịch sang Nga, sau khi Stalin qua đời th́ sẽ chuyển dịch sang Trung Quốc. Lănh đạo giương cao ngọn cờ Mácxít - Leninnít, phê phán chủ nghĩa xét lại Khrushev là đồng chí Mao Trạch Đông sẽ hoàn thành sự chuyển dịch này. 1963, Lê Duẩn chính thức thành văn chuyển Mao lên thành Lê-nin.

Nhưng dẫu ǵ th́ xă hội Trung Quốc cũng đang trải rất nhiều chấn động. Ai ngờ nổi đảng bỏ tư tưởng Mao trong Điều lệ, tức là một bộ phận đă thấy cần chống sùng bái Mao, cần mở xă hội thoáng hơn.

Chẳng hạn một hôm Chu Ân Lai, Lư Phú Xuân đến Bắc Kinh đại học nói chuyện với cả ngh́n sinh viên. Bọn tôi nghe. Các mẩu câu hỏi, thắc mắc của sinh viên tới tấp truyền tay nhau đưa lên trên bàn Chu Ân Lai. Đến một mẩu, ông đọc to: Trung Quốc nghèo, dân Trung Quốc đói, sao cứ phải giúp Việt Nam?

Tôi thật t́nh xấu hổ. Sinh viên Trung quốc đ̣i chấm dứt viện trợ cho Việt Nam trước đông đủ các nước, nhất là trước sinh viên Hồi Giáo sáng sáng bốn năm giờ ra hành lang tụng kinh giập đầu th́nh th́nh xuống đất không ai ngủ nổi. Mà sao Chu Ân Lai không ỉm đi? Tôi hơi ức.

Chu Ân Lai giải đáp ngắn gọn, thẳng thắn. Viện trợ cho Việt Nam là nghĩa vụ quốc tế nhưng có lợi cho Trung Quốc: nên đẩy chiến tranh và đế quốc ra xa T rung Quốc hay để cho chúng nó áp sát bên cạnh?

Vụt hiện ra h́nh ảnh ngày niên thiếu: các dịp lễ lớn, cửa hàng lớn thường thuê du côn bảo vệ chống dám du côn khác... nhưng lại vội gạt đi ngay, mặc dù trong ḷng rất ớn, xấu hổ.

Cái ngượng này lớn hơn cái ngượng năm 1953 tôi đă trải trong cuộc họp kiểm điểm giữa quân chí nguyện ta và Pathét Lào do Phumi Vongvichít cầm đầu. Bạn phê b́nh ta “khinh bạn,” “bắt nạt,” “nước lớn.” v. v... (một tiểu đoàn trưởng của ta cưỡi ngựa đi, gần năm cây số nhớ ra đă bỏ quên điếu cầy - kỷ niệm của bạn bè trong nước - thế là bắt anh cần vụ Lào chạy về chỗ vừa bỏ đi để lấy bằng đựơc điếu cầy đem lại) nhưng đến vấn đề này th́ tôi ngượng nhất: bạn đề nghị được nhận viện trợ thẳng từ Trung Quốc, Việt Nam cũng như Lào thôi mà, đứng ở giữa làm người phân phát làm ǵ cho phiền phức cả ra.

Rơ ràng là Lào sợ ta ăn hớt. Có khi c̣n muốn bung khỏi khối Việt - Miên - Lào để chơi hẳn vớiTrung Quốc.

Cụ Hồ giải thích: Liên Xô, Trung Quốc đă quyết định như thế th́ Lào và Việt Nam cứ như thế.

Tôi lại nghĩ Lào quan hệ thẳng với Trung Quốc đă sao. Chưa biết ta cũng cần phên giậu che chắn, cần đất của người để làm đường, mở căn cứ đóng quân. Vả chăng có làm cầu th́ ta mới vào cầu...

Bây giờ nghe sinh viên Trung Quốc đ̣i mặc kệ Việt Nam, tôi thật muốn chui xuống đất. Lưu học sinh các nước đầy ra kia.

Một hôm tôi bắt gặp cô con gái nguyên soái Hạ Long, Hạ Tử Trinh ǵ đó, nhỏ nhắn, xinh đẹp, đứng bên đường trong campus, gần túc xá cô nói hơi gắt giọng: - Song nên chung sống hoà b́nh, không nên chiến tranh. Bu shi wei le dang bing er jen men chu sheng. Ngưởi ta không phải sinh ra để làm lính. Cô đă vượt sông Áp Lục - ít nhất con cái các ông to Trung Quốc đều nếm bom đạn thật ở chiến trường. Bố cô đă bị lôi ra gọi là “tên thổ phỉ hai tay hai con dao bầu” rồi bức chết trong Cách mạng Văn hóa. Chồng cô, giáo viên sử, bỏ cô v́ bố cô là xét lại phản động đi đường lối tư bản (tức kinh tế thị trường). Bây giờ cô chuyên sưu tầm tài liệu về những người bị đàn áp tàn khốc và chết tủi nhục trong cái phong trào điên loạn do lănh tụ gây nên.

*   * *

Cuộc sống đ̣i Đảng phải có biến pháp. Đảng bèn ra nghị quyết chỉnh đảng.

Đăng trân trọng trên các báo. Chỉnh đảng lần này là một cuộc “thiêu cháy đảng.” Thiêu cháy cho đảng đuợc tái sinh như con phượng hoàng trên đống tro tàn trong huyền thoại. Đảng kêu gọi toàn đảng toàn dân hăy thẳng thắn vạch trần mọi sai lầm, khuyết điểm của đảng ra. Thiêu đảng là yêu đảng. Càng yêu càng thiêu.

Đề ra “năm cái khí” phải xóa: quan khí (quan liêu, khinh dân), mặc khí (bàng quan, mặc kệ mẹ nó), mộ khí (uể oải chợ chiều) và hai khí nữa tôi không nhớ.

Đảng lập tức phát động ở khắp hang cùng ngơ hẻm một cao trào dân chủ nói thẳng, nói thật. Lập diễn đàn cho ai ai cũng lên nói đuợc. Nói chưa thoả th́ viết báo chữ to dán đầy các bức tường. Hết chỗ dán - dán chồng, dán đè lên nhau dầy tới cả đốt tay - th́ dán xuống đất...


 

Bắc Kinh đại học lại đi đầu trong cao trào thiêu đốt đảng. Một sinh viên vật lư chứng minh bằng phương tŕnh x, y, z sự phá sản không thể cứu chữa của chủ nghĩa Mác - Lê...

Nhân Dân nhật báo “không” kém ai. Dành hẳn trang nhất cho các ư kiến đ̣i đa đảng, chia quyền lănh đạo đất nước như ư kiến của La Long Cơ, Trương Bá Quân, người đứng đầu một đảng dân chủ. Bảo giai cấp công nhân có sứ mạng lănh đạo là vô căn cứ, giai cấp tư sản cũng phải được lănh đạo... Một bài báo nói trắng ra ngày xưa Quốc Dân Đảng bỏ tù, xử bắn Cộng Sản Đảng là đúng v́ luật pháp đề ra là phải trừng trị những người phá rối trật tự xă hội. Đáng chú ư bài “Tôi căm thù, tôi lên án” của nhà viết kịch Ngô Hàm đả Chương Bá Quân, La Long Cơ, ông này trí thức ở Mỹ về từng nói chúng ta đại tri thức đă bị đám ít trí thức lănh đạo. Tám năm sau, hiểu chân tướng đảng, Ngô Hàm viết kịch bênh Bành Đức Hoài, chống Mao và bị thủ tiêu v́ tội ở trong nhóm phản cách mạng “Thôn ba nhà” gồm Đặng Thác, Liêu Mạt Sa, nhà thơ và ông.

Báo đảng đăng một bài của Trần Kỳ Thông, cục trưởng tuyên huấn Giải phóng quân, tác giả của vở kịch “Thiên sơn vạn thủy” đang nổi tiếng phản đối các ư kiến đ̣i đa đảng, chia quyền lănh đạo. Th́ hôm sau báo đăng ngay một bài bác lại. Đồng thời thông báo nghị quyết phê b́nh Trần Kỳ Thông đă dội nước lạnh vào hùng khí quần chúng đấu tranh thiêu đảng. Ông đă bị giáng cấp xuống c̣n thiếu tướng. Ai dám nghĩ ông là chân gỗ?

Cả tháng sôi sục thiêu đảng như vậy. Xem vẻ ngọn lửa này không bao giờ nguội được nữa. Một báo chữ to ở Bắc Kinh đại học viết: Chỉ cần Lăo Vương hạ đài là Trung Quốc lại thanh thiên bạch nhật. Thanh thiên bạch nhật c̣n hàm ư chỉ lá cờ của Trung Hoa Dân Quốc.

T ôi thật sự sống những ngày hội tưng bừng dân chủ.

Không ngờ là một canh bạc bịp quy mô quốc gia. Cú lừa lịch sử... Nhưng cú lừa đập vào mặt tôi và giúp tôi dần tỉnh lại.


 

Chương chín

M

ột sáng Nhân Dân nhật báo ra xă luận: Đến lúc rồi! shi shi hou le!

Lúc ǵ?

Lúc trấn áp, nghiền nát, đập tan bọn “hữu phái” đang điên cuồng chống phá Đảng cộng sản, mưu mô đưa Trung Quốc quay ngược trở lại con đường tư bản phản động.

Dài hơn gấp ba, xă luận hôm sau mới nói rơ hết đầu đuôi. Phái hữu đă lợi dụng thiện chí chỉnh đảng, trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng của đảng để lật đổ đảng. Chúng là lũ rắn độc, cỏ dại. Chúng nói đảng bày mưu lừa người.

Đúng! Mưu thật. Nhưng không phải âm mưu mà là dương mưu v́ mưu này bảo vệ chủ nghĩa xă hội. Không có mưu sao nhử được rắn độc, cỏ dại chui ra, ngóc lên mà tiêu diệt chúng chứ?

Đảng để tỷ lệ 5 % đảng viên là phái hữu. Họ là những người lănh đạo đă chấp hành nghị quyết chỉnh đảng mà cho mở báo chữ to, diễn đàn dân chủ để “thiêu đảng.”

Họ là những người đă bắt đầu do dự th́ giật ḿnh thấy Trần Kỳ Thông bị kỷ luật giáng cấp v́ dội nước lạnh vào tinh

thần đấu tranh của quần chúng cho nên lại vội ra sức lănh đạo quần chúng đẩy mạnh thiêu đảng lên một nấc nữa.

Hàng triệu người đă bị chết, tù, lầm than trong cuộc đàn áp. Biết bao gia đ́nh tan nát.

Sóng thần nổi lên dữ dội trong giới văn học nghệ thuật. Điêu linh những Ngăi Thanh, nhà thơ theo trường phái Apollinaire với tập thơ “Đuốc” cùng thời “Nữ thần” của Quách Mạt Nhược, Đinh Linh, Phùng Tuyết Phong, Ngô Tổ Quang...

Một chuyện làm xúc động và kính phục: Tân Phụng Hà, nghệ sĩ lớn B́nh kịch, ngang tầm với những Mai Lan Phương bậc nhất Kinh kịch và Hồng T uyến N, bậc nhất viết kịch tuyên bố từ bỏ hết các danh hiệu đảng đă khoác lên bà như đại biểu Quốc hội..., từ bỏ hết để cam chịu cùng tội hữu phái với chồng bà, nhà lư luận sân khấu lớn Ngô Tổ Quang. (Nhưng một tài liệu sau này tôi đọc lại nói Trương Khiếm, người đóng Hồ Điệp phu nhân trong vở ca kịch cùng tên lừng tiếng là vợ Ngô Tổ Quang.)

Mao vạch mặt tổ chức “chống đảng Chương Bá Quân - La Long Cơ.” chương Bá Quân, bộ trưởng Giao thông, chủ tịch Đảng Dân chủ Công Nông; La Long Cơ, bộ trưởng Lâm nghiệp, Phó chủ tịch Đồng Minh Dân Chủ, lănh tụ tinh thần của trí thức ở Âu Mỹ về nước. La Long Cơ có một câu làm Mao tức tối: “Tiểu trí thức của chủ nghĩa Mác - Lê lănh đạo đại trí thức của tiểu tư sản. Thằng mù dắt thằng sáng đi.”

Phải nói tôi thích ông trí thức này không bằng các đảng viên cộng sản thiêu đảng. Vẫn ngờ động cơ các ông.

Mă Dần Sơ, nhà kinh tế học tên tuổi và hiệu trưởng của chúng tôi cũng bị lôi ra là “rắn độc.” Ông đă phê phán lời kêu gọi của Mao cho rằng Trung Quốc càng đẻ nhiều càng tốt v́ người là tư bản qúy báu nhất, v́ Trung Quốc phải tiến lên bằng các đại công trường thủ công nên càng ăm ắp người càng tốt. (Những năm70, Lê Duẩn đề ra đại công trường thủ công và hợp nhất tỉnh, huyện cho đông sức chân tay là dựa vào ư Mao.) Ông già Mă Dần Sơ bị đưa đi cải tạo ở đâu tôi không rơ.

Qua mấy tháng vờ dân chủ để khều rắn kể trên, tôi dần thấy th́ ra ḿnh cũng “rắn độc.” Chỉ là không bị nhử và không có chỗ chui ra thôi. Phai chơ sau khi ve nươc no mơi lo mat.

*  * *

Một chuyện xảy ra với tôi trong lúc báo chữ to đang rầm rộ. Câu chuyện tôi giấu măi.

Bữa ấy tôi đang đọc báo chữ to gần Da Xan Ting, - đại thiện đ́nh (Nhà ăn lớn). Một sinh viên Trung Quốc đến bên tôi. Trắng, đẹp, kính trắng, mắt hiền.

-   Xin lỗi, anh là lưu học sinh Việt Nam?

-   Vâng, c̣n anh ala Thượng Hải? (ala tiếng Thượng Hải là chúng ta, chúng tôi.)

-   Tôi là... (anh nói tên nhưng tôi không nhớ), muốn nói chuyện một ít với anh, có được không?

Anh nhờ tôi chuyển cho sứ quán Việt Nam một thư đề nghị Bắc Việt Nam hăy tôn trọng hiệp định Genève, đ́nh chỉ đưa quân và vũ khí vào trong Nam cũng như rút lực lượng đă phi pháp cài lại từ 1954.

-   Làm ǵ có chuyện ấy nhỉ?

Hoàn toàn bị xúc phạm, tôi vừa ngớ ra ngạc nhiên vừa khó chịu. Anh đốt đảng anh thôi chứ lại định đốt cả đảng tôi nữa ư?

-   Co, đài nươc ngoai thương xuyen lên án, tố cáo Bắc Việt Nam.

-   Sao anh tin nhưng thư ay?

-   Đọc các đại tự báo đây anh có tin không?

Tôi quay đi và nói: - Tôi không chuyển thư anh được v́ bận và v́ ư kiến của anh thiếu cơ sở.

Nhưng từ hôm ấy, tôi bỗng cứ lởn vởn nghĩ ta có vi phạm hiệp định Genève thật không? Chả lẽ ta chính nghĩa lại bội ước? Chả lẽ bản chất ta ḥa b́nh lại thích chiến tranh?

Lúc ấy thật t́nh tôi không biết đảng có phương án kế hoạch cài cán bộ và quân lính ở lại miền Nam cũng như tiến hành nghiên cứu ngay từ đầu h́nh thế bờ biển để sau này lập “đội thuyền không số” có cơ sở ở huyện Thủy Nguyên. v. v.

Lúc ấy đâu đă đến ngày, thí dụ 24 tháng 5 năm 1962 để tôi họp trưởng phó ban của báo Nhân Dân mà ghi vào sổ tay sự việc dưới đây: Chính phủ Diệm gửi công hàm đi 72 nước đề nghị lên tiếng phản đối Việt Cộng ngày một mở rộng hoạt động lật đổ (lúc đó Cà Mau đă thành vùng giải phóng) th́ Anh quốc và Sihanouk hưởng ứng sớm nhất. Anh quốc quy trách nhiệm cho Hà Nội vi phạm hiệp định Genève, Sihanouk th́ yêu cầu mở hội nghị quốc tế giải quyết vấn đề miền Nam để đất nước ông được yên. Nhưng Liên Xô, ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và nước kư vào hiệp định Genève, lại đổ hết trách nhiệm cho Ngô Đ́nh Diệm, quyết giữ h́nh thái hai bên Quốc - Cộng “trùm chăn đánh nhau” chết thôi bên trong lănh thổ miền Nam theo đúng ư đồ miền Bắc.

Canada và Ấn Độ trong Ủy ban Kiểm soát Quốc tế đă ra nghị quyết riêng lên án Hà Nội vi phạm hiệp định Genève. Thế là báo Nhân Dân nổ xă luận đả kích dữ dội họ. Phản ứng lại, Canada dọa rút khỏi Ủy ban v́ ta bảo họ “đứng đằng sau

Mỹ” vu cáo miền Bắc. Ấn Độ th́ bị xă luận bôi cho một câu lăng mạ: “không xứng đáng là chủ tịch Ủy ban quốc tế..” . Sau đó, hưởng ứng xă luận, dân nhiều nơi mít tinh đả đảo Canada, Ấn Độ.

Lê Duẩn phải dặn ḍ nên chú ư lời lẽ đả kích Anh và Ấn Độ. Cung bậc theo ông đại khái là chính phủ th́ ôn hoà, báo đảng có thể cao giọng đôi chút c̣n ngoài ra, các báo khác tha hồ được nặng lời với hai ủy viên quốc tế “bênh Mỹ - Diệm.” Liều lượng phân bổ đ̣n ngôn luận này đă vào cẩm nang.

Nhân nhắc đến Lê Duẩn thời gian này, xin kể tiếp một việc cũng vào sổ tay tôi lúc ấy. Ban văn hoá của báo cho biết anh Lê Duẩn quan tâm đến đời sống dân lắm. Anh đă hỏi kỹ anh Phạm Ngọc Thạch rằng một bát cơm ăn với rau muống luộc có khác một bát cơm ăn với rau muống xào không. Khi nhờ phân tích khoa học cao siêu, (tôi ngứa tay thêm mấy chữ này vào đây) biết là có khác nhau...” cơ bản” th́ anh Duẩn đă chỉ thị hăy cố sao cho “về cơ bản” dân ta được ăn nhiều rau muống xào mà” cơ bản” bớt luộc đi. Nói “về cơ bản” v́ phấn đấu cho có thêm mấy triệu th́a mỡ mỗi ngày “về cơ bản” không dễ!... Tôi nghĩ ngay việc ǵ phải Phạm Ngọc Thạch nghiên cứu, cứ bày lên bàn ông Duẩn hai dúm cơm, một rang mỡ, một không là kiến nó cho ư kiến nó ngay không phải chờ Phạm Ngọc Thạch chỉ thị cho ngành y tế.

Nhưng xin trở lại chuyện diễn ra ở Bắc Kinh.

*  * *

Tuần sau t́nh cờ tôi gặp anh “Thượng Hải” ở gần Đại lễ đường. Anh đi với một cô gái trăm phần trăm Shang hai gu niang, Thượng Hải cô nương. Cô gái nh́n tôi như có ư hỏi anh bạn đi bên: - Cha từ chối đưa thư đấy phải không?

Không nghe thấy nhưng tôi cáu - đinh ninh cô gái nói nei jia huo, thằng cha kia. Cùng lúc thấy cô gái rất đẹp. Picasso có lẽ lấy mẫu kiểu tóc đuôi ngựa ở cô gái thanh tú này.

Chẳng hiểu sao tôi rẽ ngoắt luôn. Tức. Khong, co ca ghen vơ ghen van.

Khi chống phái hữu, nhiều giáo sư, sinh viên bị đưa đi, tôi có ư t́m anh “Thượng Hải.” Không thấy nữa. Nghĩ cô gái Thượng Hải nếu không xuống nông thôn lao động cải tạo - để bị người ta cưỡng hiếp, chửa hoang và treo cổ chết - th́ chắc phải bỏ học và bỏ cái đuôi ngựa “văn hoá đồi trụy phương Tây,” tôi bỗng bồn chồn cùng ân hận lạ lùng.

Tôi chưa hiểu với tôi những ông thày sống động đầu tiên chỉ ra con đường và cách thức đấu tranh cho dân chủ chính là làn sóng “phái hữu” trong đó có anh sinh viên cùng cô bạn gái xinh đẹp của anh. Sau này trong gian nan phải chịu đựng tôi mới nhận ra h́nh ảnh của họ càng đậm nét trong tôi. Nhưng tại sao anh sinh viên đeo kính trắng lại chọn tôi để nhờ chuyển thư phản đối ta “phạm pháp” đưa súng ống, binh lính vào Nam? Anh đọc thấy ǵ ở trên mặt tôi. Một hừng sáng nào đó ư? Một kiểu Nàng Kiều với Đạm Tiên ngày Thanh Minh.

Tôi c̣n một bạn học, người Nam Kinh. Lúc “phái hữu” lên tiếng, anh từng bảo tôi: - Chắc cậu cũng biết truyện “cô gái quàng khăn đỏ?” Chúng ta đấy. Cũng quàng khăn đỏ cả mà. Hỏi bà ơi, tại sao tai bà to thế? Bà nói: - Để bà nghe thấu bọn phản động chúng nó th́ thào. Thế sao mắt bà sáng thế? À, sáng mới thấy được chỗ chúng nó ẩn nấp. C̣n răng? Sao răng bà to thế? Răng bà to để ăn thịt những đứa khoẻ thắc mắc về bà... như cháu. Ăn luôn.

Tôi hỏi anh: - Người Trung Quốc nghĩ như cậu có nhiều không?

-  Zen ma shuoya? Nói sao nhỉ? Một nửa đi. Nhưng nửa kia có loa ở mồm và có súng trên tay.
 


 

Chương mười

H

è 1958, tôi đi thực tập ở Thẩm Dương hay Phụng Thiên, Moukhden, kinh đô gốc của tộc Măn và cũng là kinh đô vua bù nh́n Phổ Nghi thời Nhật. Cơ địa công nghiệp nặng từ thời Nhật, nó đang được Liên Xô giúp xây dựng nhiều nhà máy rất hiện đại. Tôi đến phỏng vấn nhiều nhà máy (cơ khí, điện cơ, gang thép, săm lốp xe tải..., nhà máy chế tạo thiết bị điện, dây điện thật sự nằm trên một nhà máy đồ sộ thứ hai nữa ở ngầm dưới đất phục dịch nó...

Hôm đầu tôi xuống nhà máy, một chị biên tập viên của Thẩm Dương nhật báo dẫn đi. Chị rất u uẩn, tuy cố giữ vẻ b́nh thường truớc mặt người nước ngoài là tôi. T ôi dần hiểu. Chồng chị, một trưởng ban của báo đă bị bắt đi cải tạo. Anh “dung túng cho phái hữu chống đảng.” “Tôi nghiêm chỉnh tổ chức và động viên quần chúng thiêu đảng là làm theo nghị quyết đảng,” - anh nói.” Thế đảng bảo anh lật đổ đảng anh cũng lật sao?,” - đảng kết luận. Và anh đi đâu vợ anh lúc ấy vẫn chưa biết

T ất cả các trưởng ban của báo này và nhiều cây bút khác đă bị như chồng chị. Những con tốt đảng thí trong ván cờ t́m cỏ độc, rắn độc...

Không hiểu sao tôi cứ thấy như có lỗi với chị biên tập viên dẫn đường. T ôi biết bi kịch của chị mà không dám một lời an ủi. Tôi đă buộc chị phải chui ra khỏi con kén nó che chở nỗi côi cút kinh hoàng của chị để nói lên những lời nhạt nhẽo với guo jiyou ren, - quốc tế hữu nhân, bạn bè thế giới... Bạn bè thế giới th́ mang lại được ǵ cho chị? Đám đă đến đây thực tập th́ chắc cũng một giọ thừa sức bày mưu tống giam đồng chí. Nhưng chồng chị và chị cũng cộng sản mà? Nghĩ lắm nhức đầu, tôi chọn mũ ni che tai, coi như không có chị. Rất lạ là sau sự kiện vạch tội bạo chúa Stalin rồi nay bạo chúa Mao kinh hoàng đến thế mà tôi vẫn một niềm tin chủ nghĩa!

Th́ cũng không hiểu sao ở Thẩm Dương - phải chăng v́ ở ngang vĩ tuyến với Triều Tiên? - mà tôi thường hay lên đứng trên sân thượng tức tầng thứ mười hai của Thẩm Dương nhật báo nh́n trời, h́nh dung vẩn vơ tới chiến tranh Triều Tiên và Kim Ki Hoan, sĩ quan Triều Tiên, bạn cùng lớp. Kim Ki Hoan cục cằn nhưng rất ngay thẳng. Có hai điều ở anh mà măi tôi không sao hiểu. Một là khi nghe tôi nói - đúng với ư đảng - Pháp đánh trước nên Việt Nam mới phải kháng chiến, anh liền cáu,” sao để chúng nó đánh trước? Tha ma t́, - mẹ nó, bên tao, th́nh ĺnh ba sư đoàn tràn xuống, phải giành chủ động chứ, chúng ta là cách mạng mà, chẳng mấy chốc chỉ c̣n lại có mỏm Pu San... Tha ma t́, - mẹ nó, Mỹ nhảy vào... khong th́ nang ngon mien Nam r'oi... Chúng nó vào, chúng tao phải rút, lệnh là hủy hết mọi thứ đe cho khong con dau vet l nh Bắc, đứa nào cũng chỉ c̣n có cái xan jiao ku, - khố ba cạnh (tức slip)..., tha ma t́, mẹ nó, Saber Thần Kiếm nó bay dưới cả dây điện cao thế để bắn... Liên Hợp Quốc chúng nó vào... Nhưng cũng hả, đánh những bảy tám nước...

-   Quân chí nguyện Trung Quốc thế nào, tôi hỏi?

-   Sang nhiều th́ lại khoẻ ngủ bậy với gái Triều Tiên. Gặp người Triều Tiên mày đừng nói tới Quân chí nguyện...

Măi sau tôi mới biết Bắc Triều Tiên không nhắc tới Chí nguyện quân. Sợ làm nhụt tinh thần Juchi, - Chủ thể, nghĩa như tự lực ở ta. Tất nhiên Kim Ki Hoan và tôi đều không biết Stalin đă bật đèn xanh cho Bắc Triều đánh. Tăng tiền viện trợ lên, cử cố vấn sang đông gấp bội - tính cứ 45 lính Bắc Triều là có một cố vấn Liên Xô. Tướng Liên Xô Vassiliev đă đặt kế hoạch chiếm gọn Nam Hàn trong ṿng một tuần, từ 22 đến 27 tháng 6 - 1950.

Lên lớp Hán ngữ hiện đại, nghe giảng tiếng Trung Quốc hay, đẹp, anh hương tơi nhieu ngon ngư, th í du (ảnh hưởng) Việt Nam 70 %, Triều Tiên, Nhật Bản 75 %, Hoan ngồi cạnh tôi cứ khua cá giầy loẹt quẹt, mắt lừ lừ liếc nh́n tôi (tranh thủ đồng minh) c̣n mồm th́ lạu bạu: - Tha ma t́, lúc thi tao sẽ nói không hay, không đẹp, không ảnh huởng tới tiếng T riều Tiên ǵ hết..., quẹt quẹt quẹt... tha ma t́!

T ôi đă có lúc ngờ ḷng yêu nước của ḿnh yếu hơn Kim Ki Hoan. Nghe nói 70% tiếng Việt là thuổng của tiếng Hán tôi lại thấy ông cha ḿnh nhịu mồm cho thành ra hàng lô giỏi quá.

Điều thứ hai thuộc về sinh học. Kim Ki Hoan một hôm bảo tôi: Bên tao có tục ngữ cứ nom miệng người đàn bà là biết cái bên dưới của người ấy ra sao. Tôi ngẩn ṭ te th́ Kim nói tiếp: Hai cái ấy rất giống nhau, tha ma t́, đúng lắm đấy (!!!)

Càng ngẩn ra, tôi nói: - Tao thể nghiệm làm sao được chứ?

Ki Hoan lườm tôi: - Cái ấy phải tự mày lo! Định nhờ tao giúp nữa à?

-   Ở đâu?

-   Zhege jia huo, - cái thằng này. Không đây th́ đâu?

Ít ra cũng thấy người T riều Tiên thẳng thắn, chả vờ vịt. Và dâm hơn Việt Nam.

Xong thực tập trở về Bắc Kinh.

Trong nước đang đánh Nhân Văn - Giai Phẩm ṿng hai. Năm ngoái dẹp hai tờ báo của nhóm này ngỡ đă xong nhưng nghe nói Chu Ân Lai có sang phổ biến kinh nghiệm chống phái hữu nên ta lôi ra đánh lại. Mang ra ṭa. Dính cả đến “gián điệp.” Sau này Lê Đạt bảo tôi Đảng cộng sản Pháp có nói với ta gián điệp này là cảm t́nh của đảng.

Lộ dần ra h́nh thái hai biên đội Trung - Việt chắp cánh bay cùng nhau trong ṿm trời chuyên chính. Hai biên đội bám nhau như bóng với h́nh. 1957, Bắc Kinh chống phái hữu, Hà Nội chống Nhân Văn - Giai Phẩm. 10 năm sau, 1967, Bắc Kinh Cách mạng Văn hoá, tiêu diệt bọn xét lại đi đường tư bản, tống giam Chủ tịch nước và T ổng bí thư hay Khơ - rút - xốp thứ nhất và thứ hai của Trung Quốc, Hà Nội chửi xét lại Liên Xô, bỏ tù xét lại nội địa. Chưa đến mức tống giam hại chết nhan nhản như nước anh em nhưng cũng làm lao đao liểng xỉểng khối người.

Tả khuynh duy ư chí là bệnh gốc của cộng sản, đặc biệt cộng sản kiểu Mao. Cải cách ruộng đất là lần tả khuynh duy ư chí ở quy mô kinh hoàng ở Việt Nam thế nhưng h́nh như chúng ta không rút bài học. Nếu rút th́ sau những Chống phái hữu, Tiến vọt, Gang thép, mâu thuẫn Trung - Xô..., đến 1963, 64, Lê Duẩn đă không viết “Mấy vấn đề quốc tế và Đảng ta,” coi Mao - chứ không phải Hồ Chí Minh - là Lê-nin của thời kỳ ba ḍng thác cách mạng Á - Phi - La toàn thế giới tiến thẳng lên chủ nghĩa xă hội...

Một biểu hiện đỉển h́nh của duy ư chí tư tưởng nước lớn là “Con đường Trung Quốc” mà báo Trung Quốc bắt đầu nói tới. Nó ra đời ở Hội nghị trung ương họp tại Bắc Đới Hà, sau khi Mao thị sát chớp nhoáng những công xă nhân dân mới mọc, những ḷ cao gang thép mới dựng, những “sáng kiến vĩ đại” của dân mà đảng thấy là quá thiên tài nên đă tổng kết lại thành đường lối. Từ quần chúng ra lại trở về quần chúng là thế. Đề cao “con đường T rung Quốc” là cố đả phá con đường Xô viết.

Thời gian này Khroutchev bất thần đến Bắc Kinh. Mao hí hửng nói trước với Lư Chí Toại, bác sĩ riêng của Mao: - Tôi sẽ cắm vào mông cha này một cái kim thật là dài. Lư kể như thế trong hồi kư “Đời tư Chủ tịch” ông viết cuối những năm1980 vén lên biết bao bí mật xấu xa của lănh tụ.

Cây kim thật dài cắm ngay lập tức khi Khroutchev đến. T rái nghi thức thông thường, Mao đón ông ta ở bể bơi có mái của Mao trong Trung Nam Hải. Sai lấy xịp (quần tắm) cho Khroutchev rồi cả hai bồng bềnh dưới nước chuyện tṛ đại sự. Khác hẳn Khroutchev đón tiếp Mao linh đ́nh trọng thể ra sao năm 1957. Lần này Khroutchev sang v́ ngại Mao đánh Đài Loan sẽ nổ chiến tranh với Mỹ. Biết thóp, Mao cân năo lại.

Trước một đồng minh háo đánh Mỹ như Mao, Liên Xô bèn cố thuyết phục bằng vi thiềng lợi ích vật chất. Đề nghị: l) Lập một đài phát sóng cực mạnh hai nước cùng dùng nhưng đặt ở trên đất Trung Quốc; 2) Lập một hạm đội hỗn hợp Xô - Trung cùng bảo vệ vùng bỉển hai nước; 3) Trung Quốc khoan giải phóng Đài Loan.

Mao nhận hai khoản trên nhưng không chịu hoà b́nh với Đài Loan: - Các đồng chí chớ can thiệp vào sứ mệnh thiêng liêng của nhân dân T rung Quốc.

Mao biết chạy đua vũ trang quá bở hơi tai, Khroutchev muốn kéo T rung Quốc vào cuộc ḥa hoăn với Mỹ. Nhưng Mao lại có chủ định của Mao. Không thể hai phe mà phải tam quốc hiện đại. Trong khi chưa thành tam quốc mới được th́ mở ra ba thế giới - các nước không liên kết. Ta không cầm cân nảy mực cho các ngươi th́ thôi chứ lại?

Khroutchev cũng khuyên chớ nên làm công xă nhân dân nhưng Mao bảo đó là con đường tiến lên chủ nghĩa cộng sản đặc thù của Trung Quốc. Ư nói con đường các cậu sai rồi không lên được chốn đó đâu. Một dạo ở ta, chiểu tinh thần Mao, Lê Duẩn nói nếu Việt Nam có sức sản xuất như Liên Xô th́ đă cộng sản đứt đuôi từ lâu. Ở Liên Xô, chế độ lương cách xa nhau quá đă ngăn cản tiến lên cộng sản. Duẩn khoe ở Việt Nam lương tổng bí thư với lương cơ bản hơn nhau có mấy chục đồng! Có sức sản xuất như Liên Xô, Việt Nam đă cộng sản từ tám hoánh!

Nay mới thú thật. Lúc ấy tôi đă ngầm cho một câu: “Tổ sư bốc phét!”

Thất bại, Khroutchev về nước sớm trước mấy ngày.

Hội nghị trung ương Bắc Đới Hà liền họp. Ra đời Tổng lộ tuyến mà ta mựơn chỉ một mẩu là “nhiều, nhanh, tốt, rẻ” và thực tế hóa ra “hiếm, chậm, tồi, đắt.”

Ba ngọn cờ hồng là: đại nhảy vọt, gang thép nhân dân và công xă nhân dân. Mao có ư bao cấp cả cho toàn dân, xóa bỏ chế độ lương bổng - trong quân đội xoá bỏ lon gù, nhất loạt một mẩu phù hiệu đỏ - đúng như chế độ cộng sản các tận sở năng các tận sở nhu, cái mà Khroutchev gọi là “chủ nghĩa cộng sản mặc quần đùi.”

Công xă nhân dân công hữu hóa búa xua hết mọi tư liệu sản xuất và tư liệu sinh hoạt, nồi niêu, xoong chảo, thau chậu, phích nước nóng... Ra đồng làm, tới bữa tối th́ đến nhà ăn tập thể lĩnh phần cơm và phần nước nóng ngâm chân rồi toàn gia ăn uống, bế bồng, ôm ấp, mai lại ra đồng từ sớm. Trẻ con vào nhà trẻ, người già vào nhà dưỡng lăo. Có công xă lập trại con gái riêng, con trai riêng, vợ chồng tháng tháng gặp nhau ăn nằm theo lịch công xă đặt, tùy theo độ tuổi mà dầy thưa khác nhau. Báo đăng câu Mao ca ngợi: cái ưu Việt của công xă là nắm được hoàn toàn dân chúng trong tay.

Ông đă nuôi ư định công xă hoá cả thành thị. Để nắm cho không sót thằng dân nào.

Tôi đă thăm mấy nhà dưỡng lăo trong đó một nơi làm cho tôi buồn hơn cả là của công xă nhân dân tại nhà máy thủy điện Mai Sơn, tỉnh An Huy. Một lán nứa dài trong một rừng nứa rậm, một dẫy sạp nứa dài và cao lênh khênh, ọp ẹp làm giường (có lẽ sạp cao thế này là để các cụ không thể tụt xuống trốn đi). Khoảng ba chục cụ ngồi ngơ ngẩn nh́n khách tham quan đến chiêm ngưỡng “hạnh phúc” của các cụ. T ất cả đều ủ dột, đều con mắt vô hồn dửng dưng và đều co chân cao đến ngực và đặc biệt đều tăm tắp mấy chục cẳng chân phù to tướng, căng bóng, những mặt hàng chĩnh bày trong triển lăm. T ôi bỗng thấy chúng là những cái b́nh đựng thư cầu cứu mà trong băo tố, thủy thủ đem vất cầu âu vào sóng... Già quá, không lê nổi đến nhà ăn, mà có đến nổi nhà ăn th́ hết sức chen hàng, nhiều cụ đành chết đói.

Phải có bằng chứng về tính ưu việt của công xă chứ! Bằng chứng dễ thuyết phục và dễ kiếm nhất là năng suất lương thực. Lập tức báo chí đăng không kịp “sản lượng vệ tinh” - ở nghĩa lên cao vút - ầm ầm vượt nhau. Bắp cải nặng một tạ ba, muốn xài th́ phải lấy cưa mà kéo cưa lừa xẻ chứ dao nào chặt cho lại? Lợn một con đứng chật cả thùng xe cam nhông cỡ nhỡ. Một mẫu ruộng (bằng một phần ba mẫu Việt Nam) 500 tấn khoai. Lúa ḿ 60 tấn... Một nhát các thứ cây trồng biến ra thành toàn là Phù Đổng Thiên Vương hết. Một hôm báo đăng ảnh một tràn ruộng lúa chín với những đứa trẻ nô nhảy ở bên trên. Và Mao Chủ tịch liền nổ lệnh: Ta cho các người từ nay ăn hẳn năm bữa một ngày!

Phong vien Viet Nam thong tan xa kiem t nh bao Le Phu Hào đi tham quan đồng lúa kiêm “sân chơi trẻ con” về đến ngay trường bảo tôi đó là tṛ bịp. Anh theo nhà báo nước ngoài tụt xuống th́ ngỡ anh là đồng bào, người ta giữ anh lại sợ đông quá sập liếp độn ở bên dưới: cắt lúa chín ở nơi khác về cắm chi chít lên trên.

Tôi nói chuyện này với anh bạn “bà sói răng to.” Anh nói anh biết. Dân Trung Quốc bây giờ có hai điều dặn nhau. Một là sau Tam phản, Ngũ phản th́ sợ tiền. Tiền là nguồn của tội ác. Nghèo đói mới sạch sẽ, vẻ vang. Thà ăn cỏ xă hội chủ nghĩa chứ không thèm ăn cơm gạo tư bản. Nay sau chống phái hữu, người Trung Quốc sợ thêm sự thật. Sự thật là nguồn gốc của bất hạnh, chết chóc. Đă muôn người đều sợ sự thật th́ cũng lại muôn người thi nhau nói phét. Có người nói ở T rung Quốc bây giờ chỉ phản cách mạng mới c̣n cái đức nói sự thật, nghe sự thật. C̣n toàn là hoan nghênh vờ, tin tưởng vờ, hăng hái vờ. Toàn dân nói phét, chui niu, thổi trâu, mà biết tỏng nhau là nó đang nói phét, vui phét hệt như ḿnh...

T ôi lạnh người. Anh nói tiếp:

-    Ḿnh có một ông chú họ làm đội trưởng ở công xă. Trên bắt ông khai vống lên lấy sản lượng vệ tinh. Ông không nghe, sợ khai man nộp hết th́ đói. Thế là bị đánh gẫy hai hàm răng. Cứ nhè mồm đánh bắt nhận “vệ tinh.” cuối cùng đầy mồm máu khai man. Nhờ đó được chữa không tiền cái tay bị đánh què nhưng răng th́ đắt quá thành ra từ nay ông chú chỉ nuốt không nhai. Sư that phai nuot, nhai gẫy răng ngay. Cứ thả cửa nói phét rồi bạo lực giáng xuống cho thật khoẻ vào là cái giả toàn thắng.

Tôi bắt đầu “hư hỏng” v́ đă nhận ra chân tướng đại bịp. Người ta lừa bịp đại trà được là nhờ khai thác những bản năng thấp hèn trong con người: sợ và tham lam. Sợ th́ thỏa được ḷng tham. Tham danh, tham lợi, tham tước. Mà sợ rồi th́ dối trá nào cũng thành sự thật, bồ ḥn nào cũng ngọt, đồ tể nào cũng Đức Phật Như Lai.

Nên nói tiếp đến phong trào nhân dân luyện gang thép. Công đầu là Tăng Hy Thánh, ủy viên trung ương, bí thư tỉnh An Huy. (Ông đă tíếp đoàn báo Việt Nam chúng tôi ở Hợp Ph́, nơi Hàn Tín điểm quân và tôi đă đến đó.) Ông cho dựng dọc đường xe lửa Mao sẽ đi qua các ḷ cao luyện thép. Ḷ rừng rực lửa như hội hoa đăng, dân gang thép múa ương ca tưng bừng bên cạnh. Lănh tụ hả cái bụng quá. Bèn đề ra mục tiêu gang thép vượt Anh, vượt Đức, vượt Nhật rồi Mỹ cuối cùng.

Từ Thủy Tỉnh - Hà Bắc, một huyện có 31 vạn dân đă đề ra mục tiêu “tiến lên chủ nghĩa cộng sản trong ba năm,” vụ hè vừa thu hoạch được 45. 000 tấn lương thực, đă đề ra mục tiêu sản xuất 1,1 triệu tấn ngay trong vụ thu tiếp theo (tăng gấp hơn 24 lần, b́nh quân đầu người 1,8 tấn). Phải ra sức thu gom sắt phế liệu, có thể tháo dỡ các đường sắt tạm thời không có giá trị kinh tế như đường sắt Ninh Ba, đường sắt Giao Đông.

Tôi không tham gia tuy sinh viên phải nghỉ học làm gang thép đầy trong campus. Tôi mơ hồ thấy chẳng khác nào lột áo quần ra xé tơi rồi đem bật lại thành bông, xe lại thành sợi để dệt nên thứ vải chất lượng khốn nạn hơn nhiều. Không hiểu sao nh́n các quả đấm cửa bằng sứ trắng có lơi sắt người ta quẳng vào chảo quấy, đảo, tôi cứ nghĩ đó là những con ngươi mắt mỗi hộ dân gửi đến để trừng trừng nh́n mà đặt ra câu hỏi đơn sơ: các người làm tṛ ǵ đây?

Màn bịp gang thép rồi cũng xếp xó. Nhưng để cho Mao chủ tịch Người vui ḷng vẫn phải giữ lại 60 triệu lao động túc trực bên cạnh các ḷ cao hao tài hại của...

Lại trở về Hội nghị trung ương Bắc Đới Hà. Ngoài Tổng lộ tuyến, hội nghị c̣n cho ra một cách khiêu chiến mới đối với Mỹ cốt phá hoà hoăn của Liên Xô với Mỹ. Hội nghị bế mạc được một tuần, lục địa bắn luôn đại bác vào hai ḥn đảo Kim Môn, Mă Tổ của Đài Loan nằm ở gần bờ biển Phúc Kiến. Kim Môn chỉ xa chừng hai cây số, trong ngày đầu nhận 89. 000 quả pháo. Ngày hôm sau thêm lên 40. 000 quả nữa. Căng thẳng cực độ. Chiến tranh như sắp nổ ra từng ngày.

Mỹ cho hai tàu sân bay tới, cộng vào bốn chiếc đă có sẵn. Và trên một chiếc có đậu một máy bay ném bom A3D. Khi cần, boong tàu sẽ mở ra và một thang máy liền dâng một quả bom nguyên tử để gắn vào bụng chiếc A3D kia cho nó bay đi quẳng xuống Bắc Kinh hay Thượng Hải, Nam Kinh, Hàng Châu, Quảng Châu ǵ ǵ đó. Phóng viên báo Time lộ ra như thế. Liên Xô liền phải đánh tiếng nếu Mỹ dùng nguyên tử với Trung Quốc th́ Liên Xô buộc cho luc địa My xơi nguyen tư. Phần nào đă thoả măn về cục diện gay gắt do ḿnh gây ra, Mao bèn đổi sang một kiểu bắn mới: nếu Mỹ không can thiệp th́ chỉ bắn hai ḥn đảo kia vào ngày lẻ.

Thế giới tưởng Mao phất cờ giải phóng Đài Loan đến nơi nhưng ông bảo Lư Chí Toại, bác sĩ riêng: - Ai đánh làm ǵ? C̣n Đài Loan đó th́ c̣n đoàn kết nội bộ chứ giải phóng nó rồi th́ kiếm đâu ra cái gậy nào để múa lên cho yên nội bộ được đây? (trong hồi kư “Đời tư Chủ tịch,” The President' s Private Life của Lư Chi Toại.)

Thế nhưng nhiều người lại đinh ninh ông rừng rực lửa căm thù đế quốc, lửa giải phóng dân tộc, lửa chi viện của đại hậu phương rồi đội ông lên và đến xin ông một chút tâm hồn... Rồi theo cờ ông chỉ mà xông lên đánh.

*  * *

Một sáng, An Cương, phó tổng biên tập Nhân Dân nhật báo đến nói chuyện với lớp báo chí. - À, xin hỏi, tôi vừa đi Ba Lan về. Nay nơi nào xét lại nhất các đồng chí?

Sửng sốt hết. Vừa bỏ mũ xét lại cho Nam Tư trở về với phe xong th́ sao nay lại xét lại?

-   Ba Lan, nước tôi vừa mới đến đó.

Kể ra một lô những tệ nạn xă hội, ăn chơi, nhảy đầm, thoát y vũ, thoát ly chính trị, sùng bái phương Tây... Cảnh giác các đồng chí, mất cách mạng, mất đảng v́ cái xét lại này. Hở tay hở đùi là nguy cho chế độ rồi đó...

Với tiêu chuẩn chia ra trại đàn ông với trại đàn bà th́ ăn nằm xả láng với nhau đúng là phản cách mạng thật.

Tôi không ngờ đời tôi bắt đầu bị yểm chính là từ hôm nghe thấy hai chữ xét lại ấy.

Hai bóng ma Mỹ, Đài Loan chưa đủ cho Mao bắt được ai cũng phải nem nép ở dưới cái gậy ông vung lên. Ông phải thêm cho một bóng ma “xét lại” nội bộ đảng và phong trào cộng sản. Ben ngoai, ong nham Khroutchev con ơ trong nươc ong nhom đen Chu tich nươc Lưu Thieu Ky va Tong b í thư Đăng Tiểu Bính tưng cho he “tư tương Mao Trach Đong.” Hai vị chống Mao quá hiền lành liền bị Mao gọi luôn cho là Khroutchev Trung Quốc thứ nhất là Lưu Thiếu Kỳ và Đặng Tiểu B́nh là Khrouchev thứ hai.

Biet Lien Xo đang oai trong chay đua vu trang vơi My, dan đay bat man, that vong, Mao bèn kêu gọi phá chớp nhoáng trật tự thế giới bằng một cuộc “cải cách ruộng đất trên toàn hành tinh.” Địa chủ, cường hào ác bá là đế quốc Mỹ cùng phương Tây, bần cố nông là các nước nhược tiểu có vấn đề với Mỹ, chẳng hạn Việt Nam. Hay mưu lật đổ của Đảng cộng sản ở Indonesia rồi bị Sukarno trấn áp thảm sầu.

Mao đầu tiên hỏi thăm láng giềng Ấn Độ. Trả miếng vụ Ấn cho Dalai Latma tị nạn và che đi yêu cầu độc lập gay gắt của Tây Tạng. Buộc Liên Xô hoặc theo Trung Quốc th́ mất liên minh Xô - Ấn, hoặc bênh Ấn th́ ḷi mặt “xét lại.” Đến 1963, 64 th́ Liên Xô bênh Ấn Độ, Hà Nội chửi Ấn Độ và Nerhu có dă tâm chiếm đất Trung Quốc.

Hà Nội h́nh như hay phù suy, chống thịnh. Đang chong Mao bằng mèo trắng mèo đen, Mao chống Đặng bằng hồng chuyên th́ Hà Nội lại phát động cả nước hồng chuyên. Thủ tướng Đồng đăng một bài rất dài ca ngợi hồng chuyên trên Nhân Dân. Sau này Dương Thượng Côn “chống diễn biến ḥa b́nh” đe ngang Giang Trach Dan len tong b ́ thư th́ ta cho dịch quyển “chống diễn biến hoà b́nh” - Chủ mưu la đe' quoc My, va phat lam cam nang cho tat ca đai bieu dư Đai hoi đang 7.


 

Chương mười một

T

háng 5 năm 1959, đoàn báo Việt Nam sang thăm Trung Quốc, tôi gia nhập đoàn.

Một sáng vào Trung Nam Hải. Trung Quốc “giải phóng” Tây Tạng. Dalai Latma ngồi ḅ yak trốn sang Ấn Độ, cổ tay đeo chiếc Rolex do Tổng thống Roosevelt tặng, thời cờ năm sao chưa cắm trên đất Lhassa. Phong nhă, đẹp, Chu Ân Lai lên án và giải thích chính nghĩa của Trung Quốc. Đều khách nước ngoài, phần lớn là các “nhà cách mạng” thường trú Bắc Kinh. Măi sau tôi mới hiểu lớp thực khách Xuân Thu Chiến Quốc đời mới này sẵn sàng hô vang khẩu hiệu đại loạn của Bắc Kinh. Ở các hội nghị Á Phi chống xét lại, ở Hà Nội, các chân gỗ không chằng không rễ chuyên đánh trống trận bằng mồm xúi thiên hạ loạn li tơi bời này thuần chỉ có tác dụng thổi ống đu đủ và rồi đều bị quẳng vào sọt rác hết.

Th́nh ĺnh Mao hiện ra. Cao lớn, trắng hồng, từ tốn. Đi như khẽ xê dịch, kiểu như biết ḿnh càng chậm th́ người ta càng được ngắm nghía và người ta càng thích. Thong thả ngả người ra ghế, một chỏm tóc sau gáy liền vổng ngay đuôi gà, nếp tóc nhờn bết của những người ít tắm gội và nằm là chính. Hai bàn tay đặt trên thành ghế thật đẹp. Tôi nghĩ ngay tới các tối chủ nhật, Trung Nam Hải thường đón các cháu nữ sinh Trường Múa đến khiêu vũ cùng chủ tịch. Hồng Linh nói các bạn đi về bảo Chủ tịch thích ôm eo chứ không đỡ lưng.

Mao nói. Ngồi nói. Nói ngọng v́ giọng Hồ Nam. N thành L, R thành L. Thí dụ Hội phụ lữ Việt lam lổi lận, - Hội phụ nữ Việt Nam nổi giận. Và s thành x.

Hôm ấy Mao mở miệng chửi xà - lù (tiếng Pháp: salaud,salopard: đồ đểu - BT) thủ tướng Ấn Độ. Dám cho Dalai Latma đến sống nhờ trên đất Ấn Độ mà không bắt giao nộp Bắc Kinh.

-    Nie he lu, ta xi xen mo len? Ta xi ban len ban gui d́, ban liu mang ban len xi t́... (Đúng ra phải là Nie he lu, ta shi shen mo ren? Ta shi ban ren ban gui d́, ta shi ban liu mang ban ren shi di... Nehru là người thế nào? Hắn là nửa người nửa quỷ, nửa nhân sĩ nửa lưu manh.)

Trước đó không lâu Bắc Kinh ca ngợi vị nhân sĩ này là đồng tác giả với Indonesia của năm nguyên tắc chung sống ḥa b́nh. Khi xấp mặt th́ bạn lớn đều hóa ra súc vật hay côn đồ.

Định cắm cho cái kim vào đít Khrouctchev và nay ôn tồn, thư thả rủa Nehru thế mà vẫn kêu gọi toàn thế giới đoàn kết lại. Tôi bắt đầu ngán ông. Đơn giản từ khi tôi bập vào bài tố cáo tội ác Stalin, từ lúc Mao công khai nói ra mẹo ác nhử rắn của ông... Không đến gần ông để chụp ảnh. Chả biết Việt Nam bé tẹo th́ ông coi ra cái ǵ, tự nhiên vận vào đất nước mà thấy sờ sợ. Bỗng nhớ Cụ Hồ đă nói ai sai th́ sai chứ Mao Chủ tịch và Stalin th́ không thể nào sai được.

Sau đó chúng tôi xuống miền Nam. Thăm nhà Tôn Trung Sơn và Lỗ Tấn ở Thượng Hải, thăm mộ Tôn Trung Sơn ở Nam Kinh. Ông lập nên Trung Hoa Dân Quốc với tấm hộ chiếu công dân Hoa Kỳ ở trong túi - ngày nay người ta sẽ la làng lên là ông “diễn biến ḥa b́nh,” “tay sai đế quốc Mỹ.”

Rời Thiệu Hưng quê Lỗ Tấn, chiếc Mercedes thẳng chiếu núi Cối Kê mờ xa phóng đi. Trên xe Thép Mới bảo tôi: - Tao thích thơ mày, tao lăng - xê lên báo nhưng Ồng Kễnh gọi bảo thơ Trần Đĩnh là kiểu Trần Dần, không được, tao đành thích thơ mày ở trong bụng vậy. Khen vệ tinh nhân tạo đầu tiên mà mày viết 'Con người ném gương lên treo giữa các v́ sao, ngửng đầu soi thấy ḿnh đẹp quá' th́ Kễnh không xài được. Con người chung chung là đếch được, chiến thắng vô sản lớn thế mà lại cho con người trừu tượng vào... (Kễnh là T ố Hữu.)

Phản ứng tức th́ của tôi là tôi đếch cần Kễnh. Ơ ḱa, ngày nào tai tôi nghe Kễnh bị Trường Chinh nhận xét mặt như hai ngón tay chéo lại học đ̣i ngậm píp như Nguyễn Tuân.

Báo Nhân Dân vừa đăng một bài thơ của tôi viết về những cao ốc mới mọc. “Xây những ban công giữa trời và những vườn hoa trong óc...” Dưới chân cao ốc mới, một bà đẩy xe nôi. “Anh cúi thơm má chú, rồi hôn vào gót chân, mai kia qua gót chú, anh hôn các tinh cầu...” và Kễnh lắc.

Người chỉ dịu đi khi thăm vùng chè Long Tỉnh. Những nương chè hai bên con suối Hổ Chạy - từng hơm sâu dưới ḍng nước, dấu vết chân con hổ chạy để lại. Trên đỉnh đồi um tùm cây, một quán trà thô sơ kiểu cổ. Người phục vụ múc lên một bát sứ nước suối Hổ Chạy ch́a ra trước mặt chúng tôi. Như có một sức thần bí ở ḷng bát, tự nhiên mặt nước phồng nổi lên thành một mặt kính sáng quắc che đèn pha xe hơi. Người phục vụ đặt lên trên chỗ nước doi cao nhất một đồng hào thiếc. Nó nổi và lênh đênh ngao du. Mặt nước có thêm cái nhũ hoa bỗng biến thành một bầu vú lung linh.

Mấy hôm sau, viếng mộ Phạm Hồng Thái ở Hoàng Hoa Cương, một phó tổng biên tập báo ta hỏi bạn nhà báo Trung Quốc ở cạnh: “Chắc đồng chí liệt sĩ đây cũng quê ở Hồ Nam?”

Kiểu ở ta th́ Nguyễn Thái Học quê Nam Đàn.

*  * *

Chia tay với đoàn báo về nước ở Nam Ninh, tôi ngược Bắc Kinh cũng với chánh văn pḥng Nhân Dân nhật báo.

Mấy hôm sau đến Văn Nghệ báo, cơ quan của Văn Liên (Hội liên hiệp văn học nghệ thuật) cũng quanh quẩn Nhân Dân nhật báo ở Vương Phủ Tỉnh thực tập.

Tôi muốn đi sâu t́m hiểu văn học Trung Quốc và nhất là qua nó nh́n rơ hơn động thái chính trị của đảng. Tại sao đảng lại hay cho sóng gió nổi lên trước ở trong văn nghệ?

Tại đây tôi đă được thấy mặt các đại bút đại danh Trung Quốc như Ba Kim, Lăo Xá, Mao Thuẫn, Tào Ngu, Hạ Diễn. Báo đều kỳ mời các vị đến chỉ giáo t́nh h́nh và kế hoạch bài vở. Mỗi khi Lăo Xá nói tôi lại ngỡ ông đang tŕnh tấu mẫu chuẩn tiếng Bắc Kinh ông cất gửi tại Viện đo lường quốc gia. Nh́n ông và Ba Kim, tôi cố mường tượng ra dấu vết nước Anh, nước Pháp hồi các ông bên đó, dạy học bên đó. Không thấy. Lăo Xá nom quá sơ sài. (Th́ cũng không một dấu vết nào cho thấy những ngày tháng đen tối khốn đốn mai hậu của các ông. Ai ngờ nổi sau này Lăo Xá bị Hồng Vệ Binh đánh chết quẳng xác ra ven một cái hồ ông hằng yêu mến. Ông nằm bên hồ, phủ một tấm chăn. Người ta mời vợ ông ra. Bà toan vén chăn nh́n mặt chồng lần cuối th́ người ta đẩy bà ra: - “Xem có phải đúng là giầy chồng bà không? - Đúng! Thế hả, được rồi.” Nh́n chồng lần cuối không được, chôn cất chồng không xong. Ai ngờ được trong mười năm giam cầm, hành hạ, Ba Kim sẽ nhảy tưng tưng, giơ tay hét “Đả đảo Ba Kim “để rồi sau này, hồi tưởng lại, ông phải kêu lên rằng ông có ăn cháo lú đâu mà có thể há mồm hô đả đảo ngay chính mỉnh, có thể cam tâm để cho kẻ khác tước đoạt mất quyền làm người của ḿnh mà không hề có chút mảy may nào phản ứng.

Diệp Quần, một nữ biên tập viên coi mảng điện ảnh, hay tha tôi đến đại sứ quán Liên Xô xem phim chiếu nội bộ và chả thứ ǵ lưu lại ấn tượng mạnh bằng bà biên tập viên văn nghệ hết sức Tây phương. Tân kỳ, trẻ, xinh xắn và rất diễn viên, rất diện. Toàn giầy da kiểu escarpin đế mỏng mầu sô cô la, đỏ, nâu, trắng... Sau này nghe vợ Lâm Bưu là Diệp Quần, tôi giật ḿnh: ngay ngày ấy tôi đă ngờ chị là vợ một cốp to lắm. Cung cách sang trọng, điệu đà một cách hào sảng và tự tin như vậy ở Bắc Kinh là phải có một bối cảnh chính trị lớn như thế nào.

T ôi có hai anh bạn thân là biên tập viên của báo.

Một hôm hai anh nói mai chi bộ các anh nghe Chu Dương, Bộ trưởng tuyên truyền trung ương đảng truyền đạt một chỉ thị quan trọng của Chủ tịch. Tôi đề nghị cho tôi nghe boóng. Các anh nói sẽ xin ư kiến đảng ủy tờ báo. Chiều các anh bảo tôi trên Bộ tuyên truyền trung ương đảng nói không nên v́ tôi là đảng viên nước ngoài. Nhưng hứa sẽ cho tôi biết tinh thần chỉ thị.

Hai hôm sau, giờ cơm trưa, hai anh và tôi ra phố. Hai anh lộ ra cho hay cái chỉ thị có thể gọi là chỉ thị “bom nguyên tử ném th́ ném, không sợ!” Chủ tịch nói chúng nó cứ doạ bom nguyên tử. Ḥng buộc chân trói tay chúng ta lại mà. Việc ǵ phải sợ? V́ Mỹ dẫu cho có ném xuống một ngh́n quả bom nguyên tử, dẫu trái đất có bị tan hoang đi nữa th́ ít nhất cũng c̣n sót lại một huyện dân Trung Quốc, huyện dân ấy sẽ đi ương lại giống người trên quả đất này...

Tôi rợn người. Sợ cái tính toán chi li này hơn cả sợ bom nguyên tử. Cũng thoáng một chút ghen tị: thế ra Trung Quốc sẽ được đi cấy tái giá lại giống người trên quả đất. T rong khi những Lào, An - ba - ni th́ trống huếch trống hoác c̣n Việt Nam may lắm trời cho sót lại vài ba anh đực rựa vô dụng v́ teo hết nhẵn hai hột tinh hoàn.

Chỗ nghe, nghe sang tai, ở gần cửa hàng quốc tế, kiểu cửa hàng cạnh Phú Gia, Hồ Gươm Hà Nội. Chỗ này đường bảy tám chục mét rộng, thoáng đăng, gần Vương Phủ Tỉnh mà tôi thấy ngạt thở. Ở cửa hàng này tôi hay bị người coi cổng đẩy ra, nghi tôi đồng bào cải trang giả làm nước ngoài vào mua lậu gấm với nhung đem ra bán lại. Một lần tôi bảo anh ta: “Người Trung quốc chúng ta không có thói xấu nhận vơ là người nước ngoài đâu đấy nhớ!” Anh ta ngẩn ra nh́n tôi. Tôi vào lượn một ṿng quay ra nói: “Kan, mei mai shen mo! Trông đấy, không mua cái ǵ cả. (Kỳ thật không có tiền.)

Hôm nay nh́n nó tôi nghĩ mai kia toàn thế giới đều Triệu, Lư, T rương, Vương cả với nhau th́ hết sợ lầm đồng bào với dị bào.

Chuyện “chỉ thị quan trọng” này về nước tôi có nói với Nguyễn Tuân. Tuân bảo các nhà văn ta cũng được nghe Hoài Thanh truyền đạt là cho dẫu Mỹ có ném đến một ngh́n quả bom nguyên tử xuống cũng không sợ. Tuân bèn giơ tay hỏi thưa anh con số một ngh́n là anh phát trỉển lên hay vốn sẵn như thế ạ? th́ Hoài Thanh đỏ mặt nói tôi nghe truyền đạt của trung ương, có ghi sổ cả đây. Rồi Tuân b́nh:

-   Này cái hệ thống loa dọc nhà này xem ra thông suốt đáo để. Xa có đến năm ngh́n, đến thế không? Ừ, xa có đến năm ngh́n cây lô mếch mà họ truyền đạt cấm có sai lấy cho nhau một con dê - rô...

Hai anh bạn ở Văn Nghệ báo đă gíúp tôi gặp Lâm Mặc Hàm, phó bí thư đảng đoàn Hội liên hiệp văn học nghệ thuật Trung Quốc; Hạ Kính Chi, phó tổng biên tập Văn Nghệ báo và Trương Quang Niên, cây bút lư luận quan trọng của báo, thường kư tên Mă Tiền T ốt. Ông đă cùng quân Tưởng vào Việt Nam ngả Lào Cai năm 1945, “cờ đỏ đầy Hà Nội lúc bấy giờ, đẹp lắm,” ông bảo tôi.

Các ông có ḷng mời tôi dạo Di Hoà Viên. Trưa lên quả núi có Phật Hương Các, vào một khách sạn ngồi ăn ngoài trời ngắm cảnh hồ nước, núi rừng...

Lúc bấy giờ công xă nhân dân đă mạt kỳ. Nhưng “phong trào thơ xă viên” vẫn được nuôi. Mỗi lao động mỗi sáng ra đồng đều phải nộp đủ chỉ tiêu bao nhiêu bài thơ (tuỳ đảng ủy mỗi công xă đặt). Không nộp đủ th́ về, ngày ấy không công điểm. Các báo ra xă luận ca ngợi thiên tài thơ ca của nông dân. Thi nhau đăng thơ xă viên mà đặc điểm là rất giống nhau. Ta là Ngọc Hoàng, Ta là Đại địa, Ta làm nên tất cả... Ta là Lăo Thiên, ta là Long Vương, ta đào núi, ta lấp biển. Ta là Đại hải, ta là Thái dương, ta không sợ thánh thần cùng ma quỷ... Nếu là nhà thơ nhóc con th́ Ta là Na Tra...

Tức là một tập hợp bách khoa toàn thư văn vần dành riêng cho một từ TA để cho toàn dân định nghĩa. Ta là tinh tú, ta là sao chổi, ta là nguyên tử, ta là sấm, ta là sét... Tựu chung vơ lấy mọi sức mạnh tự nhiên, siêu nhiên. Có một nét không ai dám ví tới. Đó là không bao giờ nhận ḿnh là đảng, là Chủ tịch, là ta bảo đảng tiến, ta vẫy đảng đi. v. v. C̣n được một chữ sợ làm trần cho mọi vi vu bay bổng. Nhận ḿnh là thiên địa rồi tự hào v́ sức mạnh đó, ấy là lăng mạn cách mạng. C̣n sau đó ta theo ngọn cờ đào, ta theo Chủ tịch, ta san núi, ta dịch sông, ta là người lính tốt của Mao Chủ tịch th́ đó là chủ nghĩa hiện thực cách mạng. Mao để ra phương pháp sáng tác chủ nghĩa hiện thực cách mạng kết hợp với chủ nghĩa lăng mạn cách mạng là nhằm phang chết tươi chủ nghĩa hiện thực xă hội chủ nghĩa Stalin bắt Gorki soạn thảo.

Chúng tôi hôm ấy đả phá sai lầm trong văn học nhưng không ai dám nói đến chữ tả khuynh. Chữ ấy vẫn c̣n hào quang chói ḷa và thiêng liêng của nó. Đặng Tiểu B́nh chưa ra mắt để tổng kết cách mạng Trung quốc chủ yếu là tả khuynh và thật ra chính tả khuynh có hại hơn hữu. Lâm Mặc Hàm bạo nhất th́ hôm ấy nói: - Proletkul, tṛ văn hoá vô sản nực cười đă chết giấp ở Liên Xô từ những năm 20 thế mà người ta lại đào mồ cho trỗi dậy ghê gớm như thế này ở T rung Quốc th́ đáng sợ thật...

Hôm ấy chúng tôi đúng là cùng một lứa chân trời phủ nhận. Đến Cách mạng văn hoá cả ba ông đều điêu đứng. Tôi sớm hơn.

Nhưng rồi cả ba lại tái xuất giang hồ khi Đặng hạ Mao xuống. Hạ Kính Chi lên thay Vương Mông làm bộ trưởng văn hóa sau vụ 4 tháng 6 năm 1989 tàn sát sinh viên ở Thiên An Môn. Vương Mông phái tự do của Triệu Tử Dương, Hạ Kính Chi phái bảo thủ của Dương Thượng Côn. Tới khi Dương Thuợng Côn xuống th́ Hạ Kính Chi lại thôi bộ trưởng. Dương phản đối Đặng Tiểu B́nh, phản đối Đặng đưa Giang Trạch Dân là dân sự lên chứ không phải nhà binh.

Nên nói một ít đến Vương Mông. Năm 1957, ông viết truyện “có một ngưởi trẻ tuổi đến vụ tổ chức.” Bị phê phán tơi bời. Bôi nhọ, đả kích công tác tổ chức của đảng... Đang ầm ầm th́ Mao phán là tôi đă đọc, quyển sách tốt đấy, in ra có sao. In nhưng người liền biệt tích. Miền tây xa thẳm hàng chục năm trời chăn cừu cuốc đất cho tới khi Đặng Tiểu B́nh trỗi dậy hú hồn cho sống lại tất cả xét lại, hữu, đi đường tư bản tái xuất giang hồ. Hồ Diệu Bang thảo kế hoạch nhân sự mới: Vương Mông làm bộ trưởng văn hoá...

Những Hồ Phong, Lâm Ngữ Đường, Hồ Thích, Lư Tông Ngô, Du B́nh Bá. phản động đều được sạch sẽ trở lại. Hồ Phong làm cố vấn cho Bộ văn hoá, nghe đâu tiền lương truy lĩnh và bồi thường danh dự nhiều quá xá. Thấy đảng ṣng phẳng, ăn tiêu ra người lớn, Hoa kiều mạnh bạo rót tiền và chất xám về...

*  * *

Di Ḥa Viên về, tôi viết thư cho Trường Chinh. Nhận xét đảng ta hay bắt chước T rung Quốc mà T rung Quốc th́ rất tả khuynh...

Trường Chinh trả lời. Tự tay anh viết chữ Trung Quốc (rất đẹp) trên phong b́. Cảm ơn tôi. Đề nghị tôi nghiên cứu thêm mấy vấn đề như văn nghệ sĩ đi vào thực tế, chủ nghĩa hiện thực cách mạng kết hợp chủ nghĩa lăng mạn cách mạng. Nói đă chuyển thư tôi sang Tố Hữu để anh ấy nghiên cứu. Cuối thư viết tôi phê b́nh đảng ta “tắp lắp của Trung Quốc nhiều là rất đúng.” Nguyên nhân v́ sùng bái nước ngoài, v́ tŕnh độ lư luận thấp và v́ kém tổng kết kinh nghiệm.

T ôi không nghiên cứu hai vấn đề anh đề nghị. Thấy vô bổ.

Lúc đó tôi chưa biết T rường Chinh đă bàn giao quyền tổng bí thư cho Lê Duẩn. Nghĩa là anh có thể nghĩ tôi phê ta tắp lắp T rung Quốc quá xá là nói móc anh - như nhiều thân tín cũ của anh đă quay dáo - nhưng anh tin tôi ḷng thành yêu mến anh và hơn nữa biết tôi không phải thứ người cạnh khoé.

Tháng 8, nhận bằng tốt nghiệp, chuẩn bị về nước. Quá bịn rịn. Không chỉ với Linh c̣n ở lại thêm vài tháng mà bịn rịn với cảnh với người Trung Quốc.

Chi bộ họp phiên cuối cùng rồi giải tán. Nhận xét tôi phải hết sức cảnh giác tư tưởng lập trường, về nước tôi rất dễ phục vụ giai cấp tư sản như “bọn” Nhân Văn - Giai Phẩm. Rất tức nhưng cố nín.

Nhà trường biết tôi không có thứ đựng đồ đạc, chăn màn, sách vở đă mua cho một thùng gỗ thông vừa đập ḥm xong. Ra ga tiễn tôi có Hồng Linh, hai bạn biên tập viên và một chị ở văn pḥng Văn Nghệ báo. Chụp ảnh ở sân trường.

Các anh chị, tôi không thể nào quên. Giả như những năm sau đó các anh chị có hô lạc điệu đi nữa, tôi cũng chẳng giảm t́nh. Nói thế thôi chứ chắc chắn các anh chị đều không thoát cảnh nạn nhân. Từ ngày chúng ta quen biết nhau và thường loanh quanh vùng Vương Phủ Tỉnh mỗi trưa, tôi đă biết các anh đứng ở đâu trong bảy “phản” mà cách mạng văn hóa phải tiễu trừ rồi.

Trên tàu gặp vợ chồng Hồ Bản Anh, phân xă trưởng Tân Hoa Xă Hà Nội. Nửa tháng sau, Hoàng Tùng chiêu đăi họ, tôi dự. Bản Anh ố to một tiếng và như tụt mất cả kính trắng kêu lên: - Thế ra là người Việt Nam? Tôi cứ tưởng người Trung Quốc!... Chui cha..., tiếng Trung Quốc nói đẹp quá, shuo di ken piao liang... Lại tưởng người Trung Quốc chứ...

Piao liang là đẹp.

Có thể tôi đẹp tiếng nói. Nhưng đẹp lời th́ không.

Hai năm sau, tôi lao đao: ngọng lời Mao Chủ tịch. Người đă thành đại giáo chủ, đầu tàu - gió - đông. Con chiên xóm đạo lẻ thường sùng đạo hơn con chiên thành thị th́ phải.


 

Chương mười hai

u học năm năm được những ǵ?

Được gần gũi và biết và mến phục một dân tộc vĩ đại, một văn hoá vĩ đại.

Được nói một ngôn ngữ nhiều người nói nhất hành tinh.

Được một người vợ tôi hết sức yêu rồi tôi làm khổ. Một lần thấy bố mẹ bất hoà, con gái sáu tuổi oà khóc. Tôi bế cháu ra búi tre sau túp lều tranh lụp sụp làm nhà mà nói: - “Nhà ta có ǵ không tốt, không hay xảy ra là do lỗi bố. Khi con chưa biết nói, bố đă nhận lỗi với mẹ, tự ḿnh chủ động nhận lỗi với mẹ. Nay con biết khóc chuyện nhà th́ bố chủ động nhận lỗi với con...” con gái vừa thút thít nấc vừa gật. Tôi mừng v́ như thế là nó có cái lượng khoan dung của mẹ... Người từ phút đầu tiên hát “chàng buông vạt áo em ra...” th́ cuối cùng cam đèo ḅng với tôi mọi tội mọi nợ, mặc dù bản thân cũng đầy oan trái, thương đau, vạt áo đầy nước mắt.

Và được là đồng chí đương thời lặng thinh mà đầy thiện cảm, đầy xôn xao cuồng nộ của “phái hữu” Trung Quốc, những người lận đận tù đày hàng chục năm ṛng mới mở ra đuợc cánh cửa của Trung Quốc, mới thôi kết thù mà làm bạn tươi tỉnh với thế giới. Nhờ họ, khát vọng tự do, dân chủ thêm bền vững trong tôi. Đạo quân mênh mang những nạn nhân vĩ đại ấy dạy tôi trước tiên không được bội bạc nỗi trầm luân của con người. Bức trường lũy đồng loại trần ai nêu lên cho tôi tấm gương dám nhận về ḿnh khổ ải.

Được đi từ Bắc chí Nam cái đất nước ở đó con gái như ngọc như hoa trong những Đại Quan Viên, những Mái Tây Sương rất sớm biết xăm xăm đi lên đ̣i dân chủ. Đất nước biết nhờ hạt gạo làm long thuyền chở cả một bài phú đi ngao du bát ngát. Đất nước cần tự diễn đạt đă mượn mu rùa làm bia phát nghĩa. Cần ra khỏi ranh giới bản thân đă chế la bàn. Cần giữ bền ranh giới đă tạo máy báo địa chấn. Cần tính tần số vui buồn của nhân sinh đă mượn cát đo thời gian. Đất nước có Hồng Lâu Mộng, Kim B́nh Mai, Nhục Bồ Đoàn..., tiểu thuyết đầu bảng tính dục của loài người. Nhà sách Jean Pauvert, Paris dịch in đúng 500 cuốn. Đánh số từ 1 đến 500. Các chữ “âm hộ” không dịch. Để nguyên Hán tự in đen. Đen ánh. Các chữ “dương vật” để nguyên Hán tự in đỏ. Đỏ son. Rải rác trong từng trang chữ la tinh đơn tuyến, chúng lập thể nổi lên như núi như g̣, đẹp vượt hết mọi hoa văn, họa tiết. Những huyệt tử sinh, những mắt triện anh ánh âm dương ngũ hành, những con mắt nhấp nháy xui đồng lơa...

Nhưng cuối cùng phải nói sau năm năm du học tôi bắt đầu thấy đuợc một điều khôn lớn nhất: hăy cảnh giác với thần tượng và bỏ thần tượng! Do đó hăy tin trước hết ở lương tri, bản chất ḿnh, gắng là chính ḿnh, chớ nghe sai phái. Do đó dám phê phán, dám lên tiếng và dám chịu đựng... Cái đó nhờ phong trào phái hữu - mà tôi say sưa, sung suớng chứng kiến

-   phủ nhận chủ nghĩa xă hội, độc quyền lănh đạo, những mỹ tự có tính bùa phép khiến một lớp người ít ỏi bỗng trở thành thần thánh. Phong trào chống sùng bái cá nhân ở Liên Xô tôi

tiếp nhận tại Bắc Kinh. Rồi kế theo là phong trào đ̣i dân chủ của phái hữu T rung Quốc. T rong ngoài giáp công, có thể nói.

Cảm ơn. Cảm ơn...

Nhưng ḱa

Cổ lai thánh hiền giai tịch mịch Bạch vân thiên tải không du du...

Một hay hai bài đấy nhỉ? Hỏi làm ǵ? Đều tịch mịch và bạch vân mây trắng vi vu trong trống không cả mà thôi...


 

Chương mườ i ba

T

hép Mới đón ở ga. Xích lô chở cái thùng gỗ thông đựng sách Tàu ngất ngưởng và tôi. Thép Mới đạp xe bên cạnh. Lên gác gặp ngay tổng biên tập. Câu đầu tiên Hoàng Tùng hỏi là: - Mao xếnh xáng thu về được hết âm binh chưa? Có trắng tay chuyến này không?

Ở trong nước Mao Trạch Đông đang là “chàng cả lố.” chế diễu ông ta là bằng chứng của người Mác - xít, Lê - ni - nít. Tôi th́ không chế, nhưng sau vụ chống phái hữu, tôi chẳng c̣n mặn mà với ông.

Ngày hôm sau Nguyễn Thành Lê, phó tổng biên tập báo tin Trường Chinh mời tôi.

Tôi rất xúc động. Năm năm rồi. Lần cuối gặp anh bên cây vả rừng dáng rất Tahiti của Gaughin, một ống bương dẫn nước róc rách, mùi lá cơm nếp và Tâm, cô gái địa phương đẹp cả một vùng biết tiếng đứng nghển chân trên đẳng cười với tôi, bất chấp tổng bí thư đang phủ dụ đi học.

Tôi nói mấy lần anh qua Bắc Kinh tôi không đến chào v́ ngại phiền anh. Anh bảo từ nay cứ đến gặp, anh cũng muốn chuyện tṛ với tôi. Cứ đến và báo tên ở cửa là được, trừ phi anh đi vắng.

Nhưng anh liền hạ ngay giọng, chằm chằm nh́n tôi, hỏi khẽ: - Anh có biết v́ sao đồng chí Bành Đức Hoài bị kỷ luật?

Không ngờ đến câu hỏi này, tôi hơi lúng túng: - Thưa anh cũng là nghe bạn bè T rung Quốc thôi, nhưng trong họ cũng có người là đảng viên hay gia đ́nh là cán bộ cao cấp. Theo họ th́ v́ Bành Đức Hoài viết thư phê phán Cụ Mao quen nghênh ngang thói thái thượng hoàng chỉ biết phán người nay cuồng tiến tiểu tư sản làm tan hoang tất cả lên rồi th́ phải ngồi nghe người ta phán lại. Vụ Bành Đức Hoài cho thấy mâu thuẫn to trong lănh đạo cao nhất. Nổ ra từ Hội nghị Lư Sơn. Nhật thực từ nay thường trực...

-   Khoan..., cái ǵ nhật thực... À, tôi hiểu. Mao Trạch Đông thôi chủ tịch nước. Dân chúng nghĩ sao?

-   Nói chung bàng hoàng. Ngồi nghe loa thông báo đầy ở bên đường trong sân trường, sinh viên nom âm thầm lắm. Sau vụ chống phái hữu mọi người rất kín đáo, không ai dại bày tỏ thật ḿnh ra...

Trường Chinh cũng biết Hội nghị Lư Sơn. Nhưng lúc ấy anh không thể biết chỉ hai ba năm sau, tại cũng một hội nghị Lư Sơn, Mao sẽ nói tới “cuộc đập tan những đ̣n tiến công của chủ nghĩa xét lại.” Lúc ấy nào ai rơ Mao ám chỉ đến những cải cách (đ̣n tiến công) của Lưu Thiếu Kỳ (hay là Khroutchev Trung Quốc 1), Đặng Tiểu B́nh (hay là Khroutchev Trung Quốc 2). Hướng diệt kẻ thù mới này - chủ nghĩa xét lại - rồi làm chỏng vó cả Lưu Thiếu Kỳ, Đặng Tiểu B́nh. Rồi Trường Chinh. Rồi một thế hệ nạn nhân trong đó có tôi. Mao cựa ḿnh để đổi thế ngồi thoải mái đều bắt chết theo cả đống.

Sáng ấy tôi hỏi thăm Đặng Việt Nga, cô con gái cưng của anh.” À, học ở Liên Xô. Có bạn trai rồi... nhưng tôi không thích cậu này, người khu 5... ”

-  Người khu 5? Tôi khẽ hỏi lại.

-  Không, cậu này gạo cụ mà tôi th́ không thích gạo cụ.

Một phát hiện bất ngờ mà lư thú nên tôi mới kể ở đây.

Sau này có khi nghĩ lại chuyện này, tôi lại thầm hỏi: - Thế mà sao Trường Chinh lại gạo cụ với Lê-nin, Stalin như thế?

Cơ quan báo nay đă thay đổi cơ bản. Về nhân sự và về cả nhân cách. Từ trên rừng đi thẳng ngay ra nước ngoài học năm năm, tôi đă bỏ qua một giai đoạn quan trọng h́nh thành và phát triển tâm tính thơ lại: tất cả sao cho thủ trưởng vui ḷng để được đề bạt, tăng lương. Ở Atêka, không có chế độ lương, đi học th́ hưởng trợ cấp học tṛ. Những ngoắt ngoéo mới nảy sinh ở đằng sau các dịp đề bạt, tăng lương tôi thật sự ngu ngơ. Trở lại cơ quan vô tư như thuở ở rừng, tôi không ngờ tới ḷng đố kị và các ngón đ̣n hiểm đang chờ. Người ta cho rằng Hoàng Tùng, Thép Mới ưu ái tôi chẳng qua v́ t́nh cảm “cánh hẩu” căn cứ địa với nhau mà thôi. Họ xét nét tôi mà tôi không hay. Cũng đâu có hay một thường vụ tỉnh ủy nay là trưởng ban ở báo mỗi lần sắp gặp Hoàng Tùng lại ghé mắt nḥm lỗ khoá xem trước vẻ mặt tổng biên tập. Vui vẻ th́ gơ cửa, lầm ĺ th́ đi giật lùi xuống cầu thang, chờ lát nữa lại hồi hộp lên trở lại. Cho nên họp ké ban biên tập góp ư cải tiến báo, hết ghế, tôi ngồi lên tay ghế bành của tổng biên tập th́ liền thành cái gai cắm vào mắt nhiều người. Tôi khó tránh khỏi dèm pha, điều mà sắp tam thập nhi lập tôi vẫn chưa được nếm mùi vị.

Đi một người tôi nhớ: Kỳ Vân. Sang tạp chí Học Tập.

Tháng 10, Hồng Linh về nước.

Tháng 1 năm 1960, sáng ngày 29 lấy làm 30 Tết Canh Tư, chúng tôi cưới nhau. Thép Mới, Phạm Lợi, vụ trưởng tổ chức làm chứng chờ ở quán ông lăo bán bánh ḿ hằng sáng cho quan viên nhà báo và các cô làm đầu hai hiệu Tân Trang, Miwaco. Tám giờ, bốn người sang Ủy ban Hành chính Khu Hoàn Kiếm xế tờ báo kư tên. Ba phút xong đám cưới.

Được tin tôi sắp lấy vợ, Hoàng Tùng bảo tôi cần xe hơi (chiếc Pobieda duy nhất ở báo của tổng biên tập) hay hội trường th́ cơ quan cho mượn. Tôi nói chỉ ra ủy ban.

-   Vậy th́ cơ quan in biếu thiếp mời hay báo hỉ, cái này cần đấy, Hoàng Tùng nói.

-   Cảm ơn anh, tôi không báo ai cả, - tôi nói.

Một thoáng rất nhanh tôi thấy trong mắt Hoàng Tùng xổ tuột ra hết chiều dài một cỗ thước dây. Xem vẻ chưa đủ cho anh đo độ quái đản.

Mẹ Linh và Trần Châu, anh cả “quyền huynh thế phụ” đều không biết Linh và tôi cưới nhau lúc nào.

Chẳng cái ǵ thuận chèo mát mái măi.

Một sáng tôi ở chỗ Tố Hữu về tới vườn hoa Hàng Đậu th́ thấy Phạm Văn Khoa đạp xe đi đến bên.” Thép Mới nó bảo mày lấy vợ bí mật...” , - Khoa nói. Này, từ nay mày phải gọi tao là bố! Vợ mày là con gái thằng Cúc bạn chúng tao ở Hải Pḥng ngày xưa đấy. Tao với nó cùng dạy học, tao tiếng Pháp, nó tiếng Tàu. Lê Giản, tao và nó dạy học ở Hải Pḥng mà. Mày có biết chuyện chúng nó mười ba thằng bị giết oan hồi cuối 1947, đầu 48 không? Mỗi đứa một cũi chó nhốt trong. Thằng Nguyễn Công Thành, bí thư Tuyên Quang hồi ấy bảo tao là thấy chúng nó ở trong cũi nh́n ra mà nó muốn khóc. Toan liều mở cũi đánh tháo cho chúng nó mà không dám. Cùng tù Sơn La với nhau mà. Nhất là thằng Ưng Khầy Mùi. Lư Ban tố cáo chúng nó là đặc vụ của Tưởng v́ muốn gạt chúng nó để nổi lên thành tổng đại bài của T rung Quốc ở ta.

Tới nhà thờ Tây Đen, Hàng Gà, anh nói tiếp: - Lư Ban như thế nào tao đâu lạ. Tao giúp cho nó sống và bố vợ mày có công rất to trong việc ấy. Lư Ban lúc ấy trốn khủng bố ở Quảng Đông, chạy sang ta. T́m đến trụ sở báo Cờ Giải Phóng ở Hàng Bồ mà tao là chủ nhiệm. Ông Trường Chinh bắt chủ nhiệm báo tiếp dân hằng ngày như kiểu báo Pháp nhưng ông ấy ngồi tiếp th́ lo Tàu Tưởng nó “cơng” đi, v́ thế cho nên tao mới phải làm h́nh nhân thế mạng. Một sáng một cha xưng tên Lư Ban gặp tao xin liên hệ với Đảng cộng sản Đông Dương. Tao báo cáo. Ông Trường Chinh dặn cảnh giác. Đặc vụ Tưởng có thể vờ để chui vào nội bộ ta. Cho nên tao lờ đi. Th́ hắn lại đến. Mời tao đến khách sạn Đồng Lợi lấy một tờ giấy trắng cất kỹ trong va - ly mây ra nói “tây chấng chỉ của tôi, ṭông chí tem nó về tưa cho tổ chấc th́ ṭông chí sẽ pết." Tao đem về đưa cho chính bố vợ mày lúc ấy phụ trách kỹ thuật của tổ đặc nhiệm tại nha công an của Lê Giản. Bố vợ mày xem nói đây là tỉnh ủy viên Quảng Đông, tên Lư Ban... Như thế tao hỏi mày, có phải là tao, bố vợ mày cứu thằng Lư Ban không? Nhưng rồi Lư Ban nó báo cáo đám Ưng Khầy Mùi là đặc vụ Tưởng. Ta thịt nghiến luôn cả lũ. Lư Ban có giấy của cộng sản Trung Quốc, bọn Mùi th́ chỉ có giấy An Nam, thua nhau chỗ ấy, cái chỗ sùng ngoại, mày hiểu không. Tao đề nghị mày cứ hỏi trung ương thế này là ra hết sự thật, đúng, hỏi nếu bố vợ mày là đặc vụ Tưởng thật th́ sao xem giấy Lư Ban nó dại ǵ mà không đổ vấy cho Lư Ban là đặc vụ để ta thịt ngóm? Nay vu đặc vụ cho bọn Mùi th́ lẽ ra phải biểu dương” đặc vụ “đă có công giúp đảng vớ được Lư Ban để đưa vào Trung ương đảng chứ? Bây giờ mày làm đơn kiện đi. Tao cùng kư, với tư cách bạn bè chúng nó và nhân chứng.

Nghiện đọc trinh thám Mỹ, Anh, Pháp, tôi ớ ra. Đúng, trong một vụ án chỉ cần một chi tiết lô - gích như của Khoa là phá được bao bí ẩn. Nhưng làm ǵ có chuyện phá án với đảng.

Khoa rất chân t́nh và bất b́nh. Phần đông nạn nhân trong vụ này là bạn thân của anh. Tôi rất cảm động. Nhưng tôi lờ mờ thấy việc kiện sẽ rất khó. Khoa là nhân chứng nhưng thiếu trọng lượng: anh có tên Khoa Tếu do chính Cụ Hồ đặt. Anh đằng thằng có thể lên rất cao nhưng như Kỳ Vân, anh thích tự do. Hai nữa, Lư Ban sắp vào trung ương. Bắc Kinh cần thêm tiếng nói. Thứ ba nữa, tôi ngại, một thứ ngại rất chung chung, mơ hồ. Như thuở bé chiều hôm nh́n đỉnh núi Yên Tử mù mịt mà thấy huyền bí và sờ sợ.

Tối hôm chúng tôi cưới nhau, Hoàng Tùng mời đến nhà anh ăn tất niên. Trong bữa ăn, Nguyễn Thành Lê báo Trường Chinh mời vợ chồng tôi sáng mồng một T ết lên nhà anh ấy.

T ừ đấy theo lệ, sáng mồng một T ết tôi phải đưa Linh đến nhà Trường Chinh. Năm 1962, vui chuyện, khi Trường Chinh hỏi thăm bố mẹ Linh, tôi nói luôn, cũng là để xem thái độ Đảng: - Con của Hồng Tông Cúc, anh ạ.

Tôi không ngờ Trường Chinh biến sắc nhanh như thế. Anh tái mặt và lùi xa Linh ra. Vụ án mười mấy cán bộ người Trung Quốc vẫn c̣n lưu lại ấn tượng sâu sắc. Qua thái độ Trường Chinh, tôi thấy đúng là giết oan nhưng đồng thời lại thấy như vậy th́ khó ḷng mà minh oan nổi.

Sau đó T ết tôi không đến nữa. T ôi đă thành xét lại, sợ Mỹ, sợ chiến tranh. Trường Chinh c̣n nhờ Quang Đạm nhắn tôi là “không ngờ Trần Đĩnh sa đọa chính trị đến như thế.” Trong khi tôi lại không ngờ anh sa đọa nhanh như vậy, đầu hàng nhanh như vậy.

*  * *

Như đă nói ở trên kia, lúc mới về nước, tôi không hiểu rằng bước vào cơ quan là tôi bước vào quan lộ chông gai. Cho nên thấy người ta gọi tôi” thày Tàu” tôi cho là chuyện vui đùa, không phản ứng. Anh em không thích Mao th́ mượn tôi để chế Mao và như thế là tốt chứ sao. Tôi bắt đầu ngờ ngợ và khó chịu khi thấy họ nâng cấp tôi lên thành manh piê, - tay chân của Hoàng Tùng. Tôi chưa biết với nhiều người ở cơ quan tôi đang là đối tượng cần hạ gục.

May sao được Mao Chủ tịch. cứu.

Người phất cờ đánh xét lại. Cái bàn cờ thế giới gồm hai phe trong đó Trung Quốc chỉ đóng vai pḥ tá, Mao phải phá để lập nên một bàn cờ Tam Quốc mới với thêm chân kiềng Trung Quốc. Mao kỵ Liên Xô từ lâu. C̣n tôi th́ kị Mao từ Chống Phái Hữu và Gang thép, Công xă Nhân dân. Và vẫn ôm nguyên vẹn trong ḷng mối thiện cảm to lớn đối với những chiến sĩ - đúng hơn, những hiệp sĩ, hiệp khách - đ̣i dân chủ tự do mà người ta gán cho cái tội Phái Hữu rồi trấn áp, đày đọa.

Nhờ Mao phất cờ giáo chủ mới, tôi lập tức bị tước danh hiệu” thày Tàu,” biến thành “thằng láo chống Cụ Mao.” Đám hôm qua mỉa tôi “thày Tàu” hôm nay nhao nhao ùa theo lănh tụ oa - la - din (tiếng Pháp origine: chính gốc - BTJ, đạo chủ thiêng liêng trong cuộc chống xét lại vô cùng hiển hách.

Tôi nói đến hai chuyện gây ấn tượng mạnh với tôi lúc đó. V́ trực tiếp đụng tôi. Và qua đó thấy người ta trở mặt nhanh thế nào.

Một hôm Hoàng Tùng đưa tôi một quyển sách chữ Hán mỏng trên Cụ Hồ gửi xuống bảo tôi theo đó viết bài. Đó là chuyện một Bạch Mao Nữ thật ở miền Nam Trung Quốc. Chuyện xoàng nhưng có hơi Cụ Hồ nên người ta thêm ghét.

Sáng hôm báo đăng bài này, tôi vừa đến cổng cơ quan th́ đă thấy mấy người ăn bánh ḿ ở quán ông già trước cửa báo đang cười chế tôi.

Tiếng Hữu Thọ át tất cả: “Dạ, thế ra pên Tồ ngổ nó lại có ké (cái) sớm mùa xoan.” Mọi người khoái trá cười theo. Ở trong bài tôi có viết sấm xuân.

Hữu Thọ lại nói: - Thế này là thày nhập cảng pẹ (mẹ) nó ké ké (cái) sớm xoan pên Tồ vào nước ngổ’ tây. Nông nghiệp nước ngổ’thế này th́ chết pỏ ké con pà nó mất, hí hí hí...

Tôi đă toan đứng lại hỏi: - Thế “Lúa chiêm nấp ở đầu bờ, Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên” th́ là sấm hè hay đông? Nhưng im, chợt hiểu ra quán ăn này là nơi sáng sáng người ta mượn làm câu lạc bộ đến ngồi xúc miệng bồi dưỡng nghiệp vụ vắng mặt đồng chí để hạ thủ đồng chí. Đời quá nh́ều o ép th́ kiếm chỗ chửi văng mạng cho xả cơn ẩn ức.

Nói vậy nhưng tôi rất lạ. Không hiểu tại sao người ta lại có thể quay ngoắt nhanh đến thế, có thể bảo vệ bạo chúa Stalin như xưa đến thế, có thể cứ nh́n Mỹ, Anh, Pháp, Nhật là những kẻ thù phải tiêu diệt bằng vũ trang đến thế. Lúc ấy chưa đọc hồi kư Lư Chí Toại, bác sĩ riêng của Mao nên tôi chưa biết Mao đă bảo Lư rằng phải nuôi kẻ thù trong cũng như ngoài, chẳng hạn ngày ngày hô giải phóng Đài Loan th́ mới yên được để cầm quyền. Dân ngột ngạt th́ Mao cho xả van hờn căm vào ngả khác, chẳng hạn xả vào xét lại Lưu Thiếu Kỳ, Đặng Tỉểu B́nh. Mà Mao lúc đó đang nuôi chí phục thù, quyết dẹp những Lưu Thiếu Kỳ, Đặng Tiểu B́nh từng làm nhục ông.

Lúc ấy, 1960, Hữu Thọ mới cán sự 5 ban nông nghiệp. Trần Minh Tân, người đưa Hữu Thọ lên báo c̣n giấu chuyện Hữu Thọ lai Tàu. Theo Minh Tân, bố Hữu Thọ gốc Hoa nhưng láu đời, biết đảng kỵ ngoại nên anh ta giấu ḍng máu. Măi sau này, Minh Tân mới nói cho tôi hay.

C̣n một người hầm hè tôi nữa mà tôi hoàn toàn bất ngờ.

Một trưa từ cơ quan về nhà tập thể ở ngơ Lư Thường Kiệt, tôi đang đi ở hông bệnh viện Việt - Đức th́ thấy Hà Đăng vượt lên đi ngang. Anh đỏ gắt mặt phê b́nh tôi: - Anh kiêu ngạo lắm, anh không nói chuyện với tôi.

T ôi ngẩn ra th́ anh đă đạp vút đi. Lần đầu cất lời nói với tôi là phê phán. Và không cho căi.

Rồi hai ông này đều tổng biên tập, đều trưởng ban tư tưởng văn hoá trung ương, và đều cất lời là phê phán, bắt ne bắt nét phần hồn của toàn đảng toàn dân và có nhiệm vụ ngăn chặn mọi đối thoại chứ chưa nói đến căi. Chữ “đối thụi” của Lê Đạt là tả môi trường đối thoại tê liệt của đất nước.

Khi các ông vào tuổi xưa nay hiếm th́ chuyển sang làm trợ lư cho các tổng bí thư. Đam nha bao noi cac ong 75, 76 tuoi van theo tong b í thư vao Sai Gon va du cac ong co mat cung khong ai giơi thiẽu, ra ư miệt thị rơ ràng. Nhưng vẫn quyết trụ ở bên bám hơi các cụ tổng đến cùng.

Từ giữa những năm 1990, báo Nhân Dân xuất hiện một tác giả kư Nhân Đăng. Thật t́nh không biết là ai, nhưng kỵ với người coi ḿnh là thừa sáng để đi soi lối cho thiên hạ, tôi đă gửi một thư cho Nhân Đăng đề nghị báo chuyển giúp. Viết rằng cái tên Nhân Đăng không hay, nó gợi đến các nô tỳ thị nữ ngày xưa đội đèn cho bọn quyền quư tiệc tùng hưởng lạc. Đèn, từ đèn trời, đèn biển đến đèn dầu, đến que tăm xiên hạt bưởi khô thay cho đèn đều hay nhưng đèn người th́ xấu, tác giả nên thay đi.

Hỏi thăm anh em ở báo, mới biết đó là Hà Đăng. Lúc ấy tôi lại chợt thấy “đăng” c̣n là “lên cao, đăng cai.” Và ghế... (Sau không thấy tên “đèn người” này nữa.)

Hưu Tho Vina Mưu nay lay ten Nhan Nghĩa, mỗi số Nhân Dân cuối tuần đều được dành một chỗ cùng nhuận bút chắc là cao ráo. Một lần thấy một quyển sách của anh mới xuất bản - cái ǵ tự nhận trí tuệ cao mắt sáng tim đo đỏ ǵ đó - ở hiệu sách, tôi vội quay đi. Không thấy chữ. Chỉ thấy con mắt láo liên và đôi môi mỏng dính.

Và xin vượt thời gian bốn chục năm. Cuối 2009,báo điện tử Vnn phỏng vấn nhà báo lăo thành cách mạng. Nhà báo lăo thành nói “Phải chống im lặng đáng sợ.”

Ôi. Mở mặt nhờ bưng bít sự thật, xuyên tạc sự thật th́ nay hô phá vỡ nó. Một bạn lăo thành bảo tôi viết bóc cái mặt nạ hắn ra đi, tôi cuời: - Bao la hề, ông dẹp sao cho hết? Vả có để hề bao la thế th́ dân mới có chỗ để ghét mà đứng dậy chứ ông?


 

Chương mười bốn

Đ

ầu 1960, Hoàng Tùng đưa tôi về phụ trách Ban sinh họat đảng cùng Trần Các. Anh muốn tôi coi mảng tuyên truyền mấy sự kiện chính trị trọng đại của năm này. Mừng Đảng 30 tuổi, mừng Cụ Hồ 70, mừng 15 năm thành lập nướcViệt Nam Dân Chủ Cộng Ḥa. Ngoài ba đại khánh c̣n Đại hội lần thứ ba của Đảng.

Tháng 3, Tố Hữu triệu tập mấy người lập nhóm viết tiểu sử Hồ Chí Minh với danh nghĩa Ban nghiên cứu lịch sử đảng. Gồm Tố Hữu, Phạm B́nh (Ban nghiên cứu lịch sử đảng), Nguyễn Huy Tưởng, Hoài Thanh và tôi. Hai nhà văn vào tận quê Cụ sưu tầm tài liệu. Phạm B́nh cung cấp tài liệu. Tôi víết Cố nhiên cũng sưu tầm cả tài liệu. Hai nhà văn trở ra với nhiều điều giật gân. Cụ sinh năm 1891! Cụ Khiêm, anh trai Cụ nói thế, có bằng chứng hẳn hoi trong gia đ́nh và họ hàng. Báo cáo với Cụ th́ Cụ nói của người ta thế nào th́ cứ để thế không sửa ǵ hết. Hai nhà văn và tôi bảo nhau: Bác muốn dân dễ nhớ nên lấy tṛn 1890. Vả chăng năm nay đất nước mở đầu xây dựng chủ nghĩa xă hội, tam hỉ đồng niên mới quan trọng, nếu chỉ c̣n nhị hỉ th́ không qúy bằng.

Vũ Kỳ cho tôi mượn “nhật kư” như anh giới thiệu khi trao tôi quyển sổ tay nho nhỏ, trong có những việc anh ghi của mấy năm 1945 - 48 ǵ đó. Tôi đọc và nhớ hơn cả đoạn Cụ bỏ phiếu lần Tổng tuyển cử đầu tiên bầu Quốc hội đầu tiên ở đơn vị bỏ phiếu Khai Trí Tiến Đức sáng 6 - 1 - 1946, v́ t́nh cờ chính sáng đó, chưa được bầu cử, tôi qua đấy đúng lúc Cụ và hai ba người vừa tới đang sắp leo mấy bậc tam cấp. Nhác thấy một em bé bán báo, Cụ dừng lại hỏi, giọng tần ngần: - Em có đi học chứ? Biết chữ không?... Đó là lần đầu tiên tôi giáp mặt Cụ. Bên Cụ chỉ có hai người, một chắc là Vũ Kỳ, một là bảo vệ. Không một công an viên. Và gọi chú bé kém tuổi tôi chút ít là em. Trong lần bỏ phiếu ấy - theo nhật kư Vũ Kỳ - Cụ giập tên ḿnh đi, để Nguyễn Văn Tố.

(Lúc ấy tôi đâu ngờ chỗ tôi thấy chủ tịch Hồ Chí Minh bỏ phíếu tổng tuyển cử đầu tiên lại là ở ngay trước cửa nhà Hồng Linh, vợ tôi sau này và cách báo Nhân Dân chừng trăm mét!)

Cũng theo nhật kư Vũ Kỳ, T ết kháng chiến đầu tiên, mạn Chùa Thày, xe hơi Cụ bị hỏng, anh em phải xúm vào đẩy, Cụ tập đi xe đạp (lại cũng ở Chùa Thày.)

T ôi kể với T ố Hữu việc xem nhật kư Vũ Kỳ. Mấy hôm sau Vũ Kỳ trách tôi đă làm cho anh phải nộp nó cho T ố Hữu, mặc dù anh ra sức từ chối v́ trong có những đoạn anh “tán” - như anh bảo tôi - người con gái sau là vợ anh. Tố Hữu đă nhân danh Trưởng ban Tuyên huấn Trung ương bắt anh nộp (!). Thú thật tôi không thấy chỗ nào t́nh cảm ướt át nên mới bảo T ố Hữu.

Thời gian này vài lần Vũ Kỳ bảo tôi sẽ cộng tác với anh viết hồi kư về Bác “khi Bác hai năm mươi.” Viết xong tiểu sử, tôi gửi lên Cụ một bản để duyệt. Cụ chữa từng trang. Có những đoạn víết ra ngoài lề: Xem lại? Hỏi lại?

Bản thảo này tôi giữ. Nhà cửa tồi tàn, ẩm mốc, chuột bọ, đến nay nó chỉ c̣n lại già một nửa trên và vẫn c̣n những chỗ Cụ ghi chú hay chữa giập bằng mực đỏ.

Thí dụ tôi viết Hồ Chủ tịch là “linh hồn và là người tổ chức của thắng lợi” th́ cụ giập “linh hồn” đi. Hay xóa bỏ cả ḍng” Hội nghị hợp nhất ba nhóm cộng sản vừa bế mạc th́ đồng chí Nguyễn Ái Quốc lại đi Xiêm và Mă Lai. Rồi đồng chí lại về Hương Cảng theo dơi chỉ đạo phong trào trong nước.” Tố Hữu bảo tôi: “Bác không muốn lộ ra là Bác có tham gia tổ chức phong trào cộng sản ở vùng này.” V́ sao Bác không muốn lộ việc đó ra th́ tôi không tiện hỏi và có hỏi chắc Tố Hữu cũng chả nói.

Tôi đă ngồi xem Tố Hữu duyệt trước bản thảo. Ở pḥng ngủ trên gác. Bộ xa lông Tàu thấp lùn - có thuốc lá Trung Hoa Bài - kê sát chiếc giường Hồng Kông với những quả bóng bằng đồng vàng choé và hai hàng lan can tua tủa những mũi tên đen. Giường đặc biệt cao, ngồi bên nó mà vai tôi tựa vào sàn gường, nhiều khi tôi phải thầm hỏi Tố Hữu làm thế nào mà lên được? Trong khi Tố Hữu huưt gió vu vu vi vi theo cây bút giơ lên hạ xuống điểm nhịp đều đều trên trang giấy.

Trưa ấy, về cơ quan, tôi bảo Thép Mới: - Ông Lành tổ sư điệu. Tôi tả cách húyt gió và đánh nhịp bút suốt buổi đọc bản thảo. Ông ấy muốn tỏ ra trẻ.

Thép Mới nói: - Vâng, anh nhớ thêm cho là c̣n tổ sư hờn nữa cơ đấy, anh ghẹo vào xem...

Nói công bằng th́ Tố Hữu mến tôi. Có lẽ ít ai được anh đưa lên làm việc với anh ở pḥng ngủ. Tôi khổ nỗi lại không thích anh. Anh quá ngặt với văn nghệ, nhất là thơ. T ết ta đầu năm 61, Tố Hữu có bài thơ “Đỉnh Cao 61” đăng trên Nhân Dân số Tết. Sáng 29, anh đến ṭa báo, t́m tôi và bảo tôi” lùng mấy anh em sáng tác đến tán với nhau hè.” Tôi gọi một lô những Hà Xuân Trường, Như Phong, Thợ Rèn. năm sáu người ngồi đầy pḥng khách lớn trên gác. Tố Hữu đọc “Đỉnh Cao 61” rồi bảo anh em nhận xét. Đều khen hay. Sáng tạo. Mới. Cuối cùng Tố Hữu quay sang tôi đang đứng dựa tường hỏi: - Trần Đĩnh? Tôi nói: - Cái đoạn kể các mặt hàng mới sản xuất nghe như quảng cáo.

T ố Hữu hơi sầm mặt. Vừa luc anh em bao tin mơi anh Tô' Hưu xuống, chi Thanh đa đen đon.

Ở Đại hội văn nghệ năm 1961, có mục Bác Hồ tặng hoa những văn nghệ sĩ có thành tích. Đến lúc gọi mời một nghệ sĩ người Hoa, hội trường lắng đi mất một lúc rồi Hồ Dzếnh chạy lên. Giờ nghỉ, Tố Hữu t́m tôi lắc đầu chán ngán: - Chuẩn bị để Hồng Linh lên nhận hoa của Bác th́ lại thành Hồ Dzếnh! Tôi nói có ai báo Linh biết đâu; với lại, tôi đùa, cũng là người Hoa cả mà anh. Tố Hữu nghiêm mặt: Hong Linh khang chien, Ho Dzenh trong thanh, sao lai “cung” đươc? Bác mà biết th́ ra làm sao?.

Tiểu sử Bác phát hành đầu tháng 5. Nhuận bút 900 đồng. Một món tiền rất to. Ai có một chỉ vàng khoảng mười sáu đồng đă ghê. Tôi được nhiều nhất: 400 đồng. Phạm B́nh t́m tài liệu được 300 và Tố Hữu hiệu đính, thật ra là công đọc, 200. Huy Tưởng, Hoài Thanh chả tẹo nào. Trừ công tác phí đi Nghệ An chắc là lỗ. Chiêu, thư kư Tố Hữu đứng giữa chia. Không biết có hỏi thủ trưởng tỷ lệ chia không.

Mừng tiểu sử chính thức đầu tiên của Hồ Chủ tịch ra đời, Tố Hữu khao một bữa thịt chó thịnh soạn tại nhà Tố Hữu (Lành). Ngoài nhóm (Tố Hữu, Nguyễn Huy Tưởng, Hoài Thanh, Phạm B́nh và tôi) Tố Hữu c̣n mời Nguyễn Chí Thanh (Thao), Hoàng Tùng. Rơ rệt hai tầng khí quyển trong bàn tiệc. Một của Thao Thao, Lành Lành rất riêng và rất bồ bịch trên cao. Thao Thao, đưa Lành chai dấm... Lành, Lành, đưa Thao chai vang... Th́ quê hai ông cách nhau có một con sông mà. Một của chúng tôi ư tứ, chầu ŕa bên dưới. Chưa Trung ương, Hoàng Tùng chân cao chân thấp không mấy thoải mái.

Thao đă luận thuyết hào hứng về thiên tài bếp núc dân tộc - đă thịt chó th́ nhất định phải thằng bún đi với thằng mắm tôm! Ng̣ai bún, ng̣ai mắm tôm, chẳng thằng nào “phối kết hợp” được với thằng thịt chó. Tính hay đùa, nghe Thanh phán hay thế, tôi nghĩ khéo Thanh vừa nghe cố vấn Trung Quốc lên lớp cho vè hợp đồng tác chiến trong vận động chiến, phối kết hợp pháo, xe tăng và không quân.

Vài năm sau anh Thao sẽ đụng đến “thằng bún” trong thiên tài dân tộc nhưng xin chờ đến lúc ấy.

T ôi dừng lại ở đây một chút. Đảng đề cao vũ trang bạo lực nhưng đảng lại ngại anh tướng thống lĩnh ba quân nên đảng hay đưa anh chính trị sang kèm sát. Trần Đăng Ninh đă được cử sang kèm Giáp - Vũ Đ́nh Hùynh nói với tôi. Ninh chắc không được việc nên Nguyễn Chí Thanh đă đến ốp Giáp. Sau chiến thắng lớn trên biên giới, tức là sau các cuộc cọ sát giữa tướng lĩnh ta và cố vấn Trung Quốc, phải chăng Bắc Kinh đă nhắm Nguyễn Chí Thanh? Thanh nghe Bắc Kinh nồng nhiệt hơn Giáp? Và ít ra lư lịch không dính đến đại học.

Sau đó, Tố Hữu đưa tôi viết hồi kư “Gặp Bác ở Pa - ri” của Bùi Lâm. Tôi đă làm việc với Bùi Lâm. Anh giản dị, mộc mạc và đặc biệt rất mê Pháp... Ồ, Pháp th́ dân chủ lắm, dân chủ lắm... Anh mê Bùi Công Trừng. Chuỵện thế nào cũng gài Trừng vào. Tôi nói anh Trừng đến báo Nhân Dân nói ngày xưa Bùi Lâm là thằng tù sạch nhất. T rong tù khan nước thế nào Bùi Lâm vẫn phải lấy ra được một tí cọ bộ tam sự. Bùi Lâm cuời bảo Trừng là “giáo sư đỏ” ở Côn Đảo đấy, Lê Duẩn cũng phải kiềng lư luận của Trừng.

Trừng phản đối đường lối “dĩ cương vi lương,” lấy tự túc lương thực làm cương lĩnh của Mao. Theo anh th́ cứ căn cứ thổ nhưỡng mà trồng các cây công nghiệp xuất đi lấy tiền nhập gạo, lợi hơn nhiều chứ việc ǵ cứ chúi đầu làm lương thực. Trừng cũng là người phê b́nh Cụ Hồ thiết lập chế độ bác bác cháu cháu trong đảng...

Hồi kư cách mạng ăn khách, tôi được phân công viết (hồi kư) Phạm Hùng. Không thể thiếu nhân vật miền Nam trong khi cả nước đang v́ miền Nam thi nhau “đêm không ngủ, ngày không ăn.” (Khẩu hiệu nào cũng có thể coi là mẫu mực của nói trạng. Như “nghiêng đồng đổ nước ra sông” và “vắt đất ra nước, thay trời làm mưa,” “ngày không giờ, tuần không thứ,” “thế ta là thế đứng trên đầu thù.” Tôi đùa: đứng trên đầu thù th́ lệ thuộc vào thù mất rồi.

Khi chuyện với Phạm Hùng, tôi thấy anh nói tới Lê Văn Lương. Chúng tôi lại mở hồi kư Lương. Tôi cho Phạm Hùng - Lê Văn Lương vào chung một đầu đề “Trong xà lim án chém.”

Trong hồi kư có chi tiết ngay buổi đầu tiên vào xà lim Phạm Hùng đă thấy mấy trang Kiều úa vàng của ai để lại không rơ. Tôi liền gắn chúng vào tay Trọng Con để viết nên câu tôi rất đắc ư: nhà thơ lớn của dân tộc vào xà lim án chém sống chung với người cộng sản trẻ tuổi những ngày cuối cùng. Vơ vào như vậy là tính đảng cao! Năo trạng tính đảng vơ mọi cái hay vào cho đảng đă trở thành hạt nhân đạo đức cách mạng.

“Trong xà lim án chém” đăng được mấy ngày, trong một cuộc họp của Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật, Chế Lan Viên đến sau lưng tôi, cúi xuống, ôm lấy hai vai, ghé miệng vào tai nói: - Ḿnh rất yêu văn Trần Đĩnh, rất musclé (chắc nạc). Văn bây giờ bă bà bà...

Chế và tôi từ đấy khăng khít. T ôi thích anh v́ anh có tài mà phải nằm sổ đen. Khi tôi phụ trách văn nghệ báo Nhân Dân, ở trên nhắc không đăng Nguyễn Tuân và Chế Lan Viên. Nhưng tôi lỡ dan díu với cả hai.

Lúc ấy Chế rất gai góc. Hay đả kích, hay chế riễu. Mà ai cũng thấy là anh nhắm vào đảng. Sau này nổi lên chủ nghĩa xét lại và đám theo nó mà T ố Hữu gọi là những phần tử với “đôi mắt đục lờ lờ nước cống” th́ anh có đối tượng đả kích thay thế và tôi xa anh.

Một hôm họp tiểu ban thơ. Mấy người báo Văn là Xuân Diệu, Huy Cận, Hoàng Trung Thông, Chế Lan Viên, Nguyễn Thành Long, Huy Phương. Như Phong và tôi báo Nhân Dân họp.

Chế mượn Trung Thông để tỏ thái độ. Thơ anh Thông rất đúng nhưng không hay! Thế đấy, đúng nhưng không hay, cái đó là văn nghệ đấy. Maiacốpxki làm Mây mặc quần, mây nó có ḅi với hĩm đâu mà phải xi líp? ấy thế nhưng lại tuyệt. Hay Con tàu say... Thơ anh Thông như cái thước đúp đề xi mét, không sai một li nhưng đọc không vào... À c̣n, Chế bỗng quay sang Như Phong. C̣n anh Như Phong! Sao anh hay bắt bẻ chúng tôi thế? Theo cách mạng từng ấy năm, mặt chúng tôi ít ra cũng nở được vài bông hoa chứ, sao anh không thừa nhận mà lại cứ đi vành lỗ đít chúng tôi rồi bấm đèn pin soi xem có c̣n tí cứt nào không?

Im hết. Mọi người tránh Chế. Anh cay độc, đầy bất b́nh.

Trưa trên đường về Như Phong bảo tôi Chế nó chửi tao mà mày ngồi im không bênh tao! Đúng, tôi tán thành Chế Lan Viên chê sự nghiệt ngă vô lối của phê b́nh văn nghệ lúc đó.

Chục năm sau Chế trở thành cộng tác viên thượng đẳng của báo đảng, của Nhà xuất bản Văn Học do Như Phong làm giám đốc. Như Phong đă thấy hoa nở trên người Chế c̣n hơn cả trên bản thân. Lúc này người ta lại tránh Chế. Anh khinh mạn v́ nay đầy hào quang.

T rở lại chuyện hồi kư. Một hôm T ố Hữu đưa tôi hai tập sách mật thám Paris sưu tra Nguyễn Ái Quốc. Từng ngày, (thứ mấy thứ mấy đều viết bút ronde - nét đậm), kể đầy đủ những việc Cụ làm dưới con mắt hai mật thám sưu tra cùng


 

 

Hai tập sách rất dầy, rất to, để vừa một mặt bàn cỡ trung, tôi lấy tài liệu trong đó viết về Bác.

Tôi viết xong, Trường Chinh duyệt, không tán thành.” Ai lại giới thiệu lănh tụ bằng con mắt mật thám thế chứ,” - anh hỏi tôi? Chả lẽ lại nói thưa anh con mắt này nó ghi trung thành sinh hoạt của Nguyễn Ái Quốc chứ không dám hư cấu. T ôi thấy h́nh như anh muốn bắt bẻ T ố Hữu.

Về nước tôi đưa Trần Châu sang báo Nhân Dân. Tôi cũng dụ Chính Yên, Nguyễn Hữu Chỉnh về báo. Sau tất cả đều dính vụ xét lại nhưng Chỉnh “cải tà quy chính” theo Sáu Thọ đi Paris.

Gần đây một hôm Trâm, vợ Nguyễn Ngọc Kha, cựu tổng biên tập Cứu Quốc bảo tôi Chính Yên hay ca cẩm là dại nghe T rần Đĩnh sang báo đảng nên khốn khổ chứ nếu cứ ở tờ lá cải Cứu Quốc th́ yên.” Nói đúng đấy. Tại sao báo Nhân Dân nó đánh xét lại các ông ác thế? Ở bên đó, có cổng trời. Tức là ai vào ghế tổng biên tập là thành ngay tắp lự Trung ương ủy viên! Mà muốn tới cổng trời th́ phải có những bậc thang. Đấy, các ông, các xác chết chính trị chính là những bậc thang cho họ leo lên đó!”


 

Chương mười lăm

Đ

ầu 1960 tôi theo Cụ ra Móng Cái. Bọn tôi - Đinh Đăng Định, nhiếp ảnh viên theo sát Cụ, hai anh bảo vệ và tôi - đi lối Mông Dương, Ba Chẽ, Tiên Yên, Đầm Hà, Hà Cối.

Cụ đi máy bay lên thẳng do phi công Liên Xô lái - vừa lái vừa vực phi công ta. Vừa trên máy bay xuống, Cụ ra thẳng nơi mít tinh. Sau mít tinh, kéo chúng tôi lượn phố. Thăm xưởng gốm, trường học, lớp vỡ ḷng lít nhít. Viết lên bảng đen chữ nhân Trung Quốc rồi hỏi bằng tiếng Tàu bản địa, tức tiếng Ngái (hay Khách Gia gốc gác tỉnh An Huy mà ta gọi lan sang tất cả người Tàu là chú Khách): -Trây sấn mà chề? Đây là chữ ǵ?... Đi một đoạn ngắn dọc sông Ca Long, sắp đến cầu Bắc Luân, Cụ chỉ vào một ngôi nhà phía bên kia đường nói với tôi đi bên cạnh: - Ở nhà này ngày xưa có một chị bí thư chi bộ.

Tôi ngợ ngay. Có quan hệ t́nh cảm ǵ với Bác? Thầm mong là có. Đồng thời nghĩ: Thế ra Cụ đă từng ở Móng Cái? Năm nào? Chị bí thư kia phải là của chi bộ Đảng cộng sản Trung Quốc? V́ đến 1930 mới lập Đảng cộng sản Việt Nam. Cụ qua đây bao giờ? Dạo đến Macao thống nhất Đảng? Bao nhiêu thắc mắc nhưng không dám hỏi. Một chi tiết nữa: không như ở nơi khác, tại sao đến đây Cụ đi chơi phố nhiều thế? Xem vẻ Cụ có đặc biệt với Móng Cái hơn? Khéo đă ở đây thật?

Ông Cụ rẽ lên cầu Bắc Luân. Đến giữa cầu có một vạch sơn đỏ cắt giữa cầu. Hoàng Chính, bí thư Quảng Ninh nói: - Thưa Bác, đến đây hết địa phận nước ta. Sang bên đó phải có giấy ạ.

-   Bác không cần giấy, miệng nói chân xăm xăm bước sang đất Trung Quốc. Bọn tôi năm sáu người theo sau.

Lúc đó không dám vượt biên sang Trung Quốc, sau này Hoàng Chính lại bị tù v́ “thân Trung Quốc.”

Cụ bảo hai công an Trung Quốc ở đầu cầu bên kia gọi huyện ủy Đông Hưng ra gặp Hú puổ puồ (Hồ bá bá) rồi ngồi phệt xuống vệ đường lượn thoai thoải ở chân cầu. Loáng sau, một xe đầy phè huyện ủy Đông Hưng phóng như bay ra. Ông Cụ bảo tôi Bác hỏi kinh nghiệm nông nghiệp, họ nói sao, chú ghi lại cho Bác.

Trưa, Vũ Kỳ, Nguyễn Chánh, Nhữ Thế Bảo, bác sĩ riêng của Bác, Đinh Đăng Định nhiếp ảnh gia và tôi sang Đông Hưng, cái thị trấn mọi nhà im ỉm đóng. Dân đi lao động ở đồng ruộng hết. Vào vườn hoa có mỗi con gấu đói lờ đờ ngủ gật. Nguyễn Chánh kể một hôm qua một cây cầu gỗ bập bênh, Bác bị đầu ván cầu quật phải chân bong mất móng ngón cái. Bác hỏi bảo vệ đi cùng ai có thuốc lào cho một nắm, nhất định không thuốc đỏ thuốc đen ǵ. Miệng nói cái móng này nó chết từ 1924, nay mới chịu rời Bác đây. Ngày ấy Cụ xếp hàng cả ngày chờ vào viếng Lê-nin mà không ủng không bít tất len, chân lạnh quá xưng tấy lên và chết mất một cái móng... Một ai đó nghe xong hỏi, hơi bất b́nh: - “Sao? Đệ tam đâu? Bác là nhân vật quan trọng của Quốc tế mà lại thế?” Không ai, cả tôi, biết lănh tụ ta mới đến Nga xin vào học trường dạy làm cách mạng...

Xẩm tối hôm sau Cụ về Hà Nội. Chúng tôi ra sân bay tiễn. Trong bóng tối lờ mờ xứ địa đầu, chiếc máy bay lên thẳng bé như một chiếc lồng chim quư mà các kính cửa lấp loá như nước trong cóng sứ. Sắp lên máy bay, Cụ dừng lại hỏi tôi: - Có muốn về với cô ấy không? Tối thứ bảy mà. Muốn về Bác cho bám càng này... Nào!

Cười thú vị quặp can vào nách lên máy bay, hai tai lồng bồng trắng hai cục bông to tướng...

Ít lâu sau đi Lạng Sơn.

Chúng tôi lên chiều hôm trước. Tinh mơ sau, ra sân bay đón th́ được cấp báo thời tiết xấu, Bác lên đường bộ. Chúng tôi bèn quay ngay ra Đường 1. Một trung đoàn lập tức được rải ra từ Bắc Giang lên thị xă Lạng Sơn.

Khoảng tám giờ sáng, Cụ đến tỉnh ủy. Vừa đặt chân lên hiên văn pḥng, Cụ hỏi luôn “có được điện báo không? Đồng bào đâu?”

-   Dạ, đồng bào ở sân vận động, - bí thư tỉnh nói.

-   Sao không cho đồng bào tạm giải tán? (Giọng bắt đầu gắt, mặt nhăn lại.) Đồng bào c̣n phải ăn phải nghỉ chứ?

-   Dạ thưa Bác đă chuẩn bị đủ cả.

-   Nhưng c̣n ỉa đái? (Giọng sẵng bẳn hẳn lên.) Thôi đi... (Bụi đỏ trên trán lăn nhanh xuống má, vào cḥm râu như những sinh vật, những dă tràng đỏ sợ hăi lẩn trốn, tôi thầm nghĩ. T ay Cụ vơ lấy chiếc khăn mặt ướt Vũ Kỳ vừa nhúng vào thau nuớc vẫn chờ cạnh đó lau vội một ṿng lên mặt rồi vội vă đi ra sân vận động.)

Trên lễ đài ván gỗ rất rộng mới dựng, đúng ba người: Cụ, Chu Văn Tấn và tôi lui lại đằng sau. Cụ đằng trước đầy kín bà con ở toàn tỉnh vượt núi non sông suối về. Tôi chợt thấy từ ngày 7 - 3 - 1946 đến nay, mười bốn năm trời, về khoảng cách không gian, tôi chỉ gần Cụ hơn có một bước hợp pháp so với cậu thiếu niên lần đầu tiên ở sau Cụ là tôi. Hôm ấy Hải Rỗ Bát Đàn và tôi leo hông Nhà hát lớn vào đứng ngay sau lưng Cụ đang ở ban công giải thích Hiệp định 6 tháng 3 với nhân dân Hà Nội mít tinh kín quảng trường bên dưới. Quân Pháp sẽ vào Hà Nội. Nhiều người thắc mắc, thậm chí phản đối Cụ kư. Thép Mới sau này bảo tôi Trần Huy Liệu lúc ấy nói với Cụ rằng sợ ăn cứt như Câu Tiễn cũng không được độc lập... Cụ giơ một tay lên hạ mạnh xuống như chém không khí nói: “Hồ Chí Minh chết th́ chết chứ không bán nuớc!” Cánh tay kia cầm chiếc can và chiếc mũ cát kaki buông thơng bên người nom tự nhiên côi cút lạ lùng. Tôi cảm thấy có nước mắt nghẹn ngào trong tiếng nói trọ trẹ thoáng run run của Ông Cụ.

Bây giờ trên lễ đài này, tôi hết cảm giác ấy. Dân nay là con, cha già là Bác. Và tôi cảm động, cho đó là xoay vần tất nhiên theo tiến bộ của cách mạng

Giữa chừng mít tinh, trời th́nh ĺnh đổ mưa sầm sập rất to. Chu Văn Tấn x̣e ô ra che cho Cụ. Cụ gạt đi. Tấn lại dấn ô vào. Cụ hơi gắt: “C̣n đồng bào.” Tấn giậm mạnh chân, cao giọng lại: - Bác khác!

Nhưng phải giải tán.

Xuống khỏi lễ đài ra cửa sân vận động th́ mưa tạnh. Xe lăn bánh liền phải dừng lại: dân nhao nhao xúm đến đen đặc quanh xe. Mấy anh bảo vệ và tôi leo lên nắp mũi xe, tựa vào kính chắn gió, lấy tay lấy chân khỏa gạt người ra rẽ lối. Tôi ngoái lại sau: Cụ chống can hơi chúi đầu về truớc, con mắt lo lắng, bồn chồn. Cụ sợ đồng bào xéo lên nhau chết như dạo ở Thái B́nh? Hay Cụ sợ một quả lựu đạn phát nổ? Nh́n Cụ tôi bất giác nghĩ tới khả năng ấy. Và chợt gặp lại vẻ côi cút ở cánh tay Cụ buông thơng cầm mũ và can, cái ngày mới độc lập chừng sáu tháng, dân c̣n được coi như bố mẹ đang xét nét đứa con lưu vong lâu quá mới trở về. Lần này là côi cút trong mắt Cụ.

Nay viết đến đây, tôi bỗng thấy Chu Văn Tấn quá tiên tri.” Bác khác!” Đúng, Bác bị Đảng coi là chống Trung Quốc c̣n Chu Văn Tấn th́ bị đảng nghi là thân Bắc Kinh.

Chuyến đi Mỹ Đức, Ứng Ḥa - Hà Đông hoàn toàn “đột kích.” Xe vừa ra khỏi Cổng Đỏ rẽ lên Hoàng Hoa Thám, Vũ Kỳ cười bảo: - Hôm nay cánh bảo vệ rông đi t́m Bác phải biết đây.

Cụ đi bộ rất nhanh. Phải rảo cẳng mới kịp Cụ. Đảo hết khoanh đồng này sang khoanh đồng kia. Đang cữ làm cỏ, tát nước. Những tràn ruộng đang phơi ải. Cụ tát nước với một tổ đổi công. Mới chỉ mon men làm thử vài điểm hợp tác xă. Đằng xa xanh thẳm một nền truyền kỳ dăy núi Chùa Hương.

-   Mỹ Đức, Ứng Ḥa là ǵ? - Cụ hỏi bà con rồi nói luôn. Là sống tốt, đoàn kết tốt, lao động tốt.

Xe quay đầu về. Dân tíu tít chạy theo đen ng̣m chân đê, sườn đê, mặt đê, các tràn ruộng.

Chợt tôi khựng người. T rên một thửa ruộng ải, T rần Châu tay sổ, tay nhặt giép tụt đang ngửng lên cười. Cười với một cái ǵ rạng rỡ ở cao hơn nữa, ở xa hơn nữa. Tôi né vào sau Vũ Kỳ và Vũ Đường, chủ tịch Hà Đông đang mải trêu Cục trưởng bảo vệ Kháng “hai pḥng” ngồi cạnh lái xe.

Cái trật tự, tôi (Trần Đĩnh) là em trên xe với lănh tụ, c̣n anh (T rần Châu) dưới đất với dân thế này tôi thấy khó coi quá. Sau đó, Châu bảo ḿnh đang ở huyện, anh em huỵện ủy chạy ra ḿnh cũng ra th́ thấy Đĩnh, ḿnh cười là muốn cho Đĩnh biết ḿnh đă trông thấy. À, ra thế, tôi nhẹ hẳn người. Cứ thấy anh ngước lên một cái ǵ rất cao mà cười.

Lần đi thăm gang thép Thái Nguyên, tôi mới đối mặt Lim, người tôi luôn nghe thấy dính đến tính mạng bố của Hồng Linh. Lúc này Lim là đảng uỷ viên phụ trách bảo vệ ở khu gang thép. Trong các cuộc đón tiếp Cụ, tôi thường vào một góc kín ngồi. Nguyễn Khai, chánh văn pḥng trung ương, trung ương ủy viên lặng lẽ đến đặt một vại bia trước mặt tôi. Thấy thế, Lim đến mời tôi ra ngồi chỗ quan khách. Bảy năm trước Lim bắn “phát ân huệ” cụ Cử Cáp cũng ở Thái Nguyên, đôi bốt lục phục ở chân như một lệ bộ khiến người đi nó được phép nổ súng vào ai cũng được. Hôm nay bất giác tôi tránh nh́n mặt ông. Th́ nh́n phải bàn tay: cái vật thể cuối cùng mà chắc bố Linh trông thấy trong giây phút cuối cùng! Tôi vụt ngỡ như cách bao nhiêu năm mắt hai bố con đă gặp nhau ở cùng một điểm: ban tay, no đang long trong mơi yen vi mot ngươi va đa lanh lung xoa mang mot ngươi.

Tôi lảng ra hè. Cả một vùng rộng bao la trước mặt, phu phen đào bới, gồng gánh, cuốc xúc và những cỗ xe ủi chạy nhớn nhác... Một tổ kiến bận rộn gậm nhấm cho thành khu gang thép. Chợt nhớ ai nói Trần Dần, LêĐạt đang lao động cải tạo trên này... Th́ cũng chợt thấy chẳng nên tin cái người dạo nào trên xe lửa liên vận nói “anh Lim lấy búa bổ vào đầu bố Hồng Linh.” Tin th́ làm ǵ? Và làm được cái ǵ? Phân vân kèm một cảm giác khó chịu. Nhưng nay cần nói thêm là các thứ lúc ấy rút lại cũng chỉ cốt để bảo vệ uy tín đảng!

Sau bữa cơm trưa, thấy Cụ quần áo cánh nâu đi ṿng ra sau dẫy nhà tranh đến rặng chuối thay hàng rào, tôi đi theo. Cụ thuốc lá ngậm miệng, tay vén ống quần lên đái. Thay toi gan như ơ ngay ben, cu quay ngoat lai hoi, điếu thuốc khẽ lật bật ở môi: “Người ta đái cũng theo à?” Không ạ, cháu...” Thế đứng sát vào người ta nḥm ǵ?” cau tra hoi đua bơn đa đong mot dau an phơi phơi vao quan he bac chau. Lúc Cụ quay


 

người lại để đùa với tôi, tôi theo bản năng đă có một động tác không thể tránh khỏi: liếc nhanh vào chỗ kia của Cụ. Và chỉ thấy vùng ấy hơi tôi tối - nâu nâu hay hồng hồng? Ô, cũng như mọi người?

Chiều ấy, khoảng bốn giờ về tới Chủ tịch phủ, tha thẩn ở sân chờ lấy xe đạp gửi các chú lính gác, tôi bất thần nhớ tới Xuân, cô “con gái nuôi của Bác.” Hỏi mấy người đứng tuổi nom có vẻ quen từ trên rừng. A, cô Xuân ấy hả? - Lấy chồng rồi. Chồng lái xe. Nhưng chết rồi! - Ố, sao trẻ thế mà chết? - Về quê Cao Bằng bị ô tô đè... - Khổ, sao lại thế! tôi bàng hoàng kêu lên. Lúc ấy chưa biết các t́nh tiết đồn quanh cái chết tang thương này

Đôi mắt bừng bừng nh́n tôi hôm nào khi Xuân đứng cạnh Cụ, đôi mắt như dứ bảo tôi “em giới thiệu anh với Bác nhé?” bỗng hiện lên lại rành rành, nguyên vẹn ánh long lanh v́ sung sướng, v́ được khoe, v́ được cḥng ghẹo. Và bàn tay mềm tôi nắm dắt lên bờ suối cao trơn. Khác là đằng sau con mắt ấy hiện nay là ṭa nhà Phủ Chủ tịch chứ không phải gian nhà ăn tre nứa trống tuềnh toàng...

Cái chết của cô gái ba mươi tuổi hồng nhan bạc mệnh khiến tôi thấy chả cần viết tắt tên là X. như trên kia nữa.

Tôi lấy chiếc xe Diamant Đông Đức mua bằng tất cả tiền nhuận bút tiểu sử Hồ Chí Minh. Các chú lính đem xe ra nghịch làm tuột hết bộ tăng tốc độ. Tôi phải dắt bộ đến tận vườn hoa Hàng Đậu mới có một cửa hàng chữa xe đạp. Hà Nội bắt đầu xua dẹp tiểu thương, tiểu thủ công, mầm mống của chủ nghĩa tư bản.

Phải nói chiều ấy tự nhiên buồn khó tả. Những ngẫu hợp kỳ quặc. Tối đó lúc đi qua cột đồng hồ Bờ Hồ, tôi đă chậm chân lại nghe tiếp âm Đài phát thanh Bắc Kinh.

Lúc bấy giờ ta cho hai ông anh trong phe tiếp âm, Bờ Hồ có thể nói là tổng phát hành của hai đài. Dân có thú giải trí duy nhất rẻ và mát là ra ngồi nghe hai ông anh tự khen tài giỏi rồi bắt đầu chửi nhau... Tối nay cái giọng mũi rất khê, rất trịch thượng ta đây của Đài Bắc Kinh chợt đập khác thường vào tai tôi. Nó đang đọc xă luận kỷ niệm 90 năm ngày sinh Lê- nin: Chủ nghĩa Lê-nin muôn năm của Trần Bá Đạt, phát pháo đầu tiên công khai chửi Khroutchev và Liên Xô phản bội người thày, người cha của cách mạng vô sản thế giới.

Trước động đất lớn, giống vật thường biết trước và bồn chồn lo lắng. Tôi lại bực ḿnh. Không biết chừng cùng với bài viết lẫy lừng này, Trần Bá Đạt c̣n xếp cả Lưu Thiếu Kỳ, Đặng Tỉểu B́nh, gần hết Bộ chính trị và các nguyên soái vào sọt “xét lại” để trừ khử. Và ngay lúc ấy cũng đă xếp loại cả xét lại ở Việt Nam. Bản thân họ Trần th́ không biết mười lăm năm sau ông ra ṭa nghe án chết. Bài học điên đảo này h́nh như ít người thấy và coi trọng.

Ít hôm sau, đọc báo Pháp, thấy viết: đầu năm 1960, nhân kỷ niệm 90 năm ngày sinh Lênin, Trung Quốc mở màn phê phán toàn diện Liên Xô. Nhưng Trung Quốc rất cô lập, ở châu Âu chỉ có Anbani ủng hộ, ở châu Á chẳng có ai, Mao Trạch Đông đang nghĩ kéo Việt Nam.” có mà kéo được khối.” Tôi lẩm bẩm nói một ḿnh và nghĩ đến cái lá chắn vững vàng là Cụ Hồ.

Báo Le Monde Pháp vẽ một tranh châm biếm cảnh Xô - Trung chửi nhau trên thế giới: Marx râu xồm phất cờ kêu gọi “vô sản toàn thế giới buông rời nhau ra!” , bên dưới vô sản chạy tung tóe đi bốn phương như kiến vỡ tổ.

Bức tranh quá hay, nó khiến tôi phải tự hỏi: “Sao họ tinh quái biết moi chỗ vô sản khinh ghét nhau thế này ra thể hiện mà Đảng th́ không biết? Nên tối đến Đảng vẫn mở cho dân ngồi Bờ Hồ nghe đài hai ông anh túm lấy nhau chửi bới hết ruột hết gan vô sản! ”

Rồi đọc Karl Popper bác bỏ chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác - xít trong một hội thảo từ 1937 th́ nhận ra chủ nghĩa duy vật biện chứng của Marx chính là thứ thuốc mê gây ảo tưởng chủ quan, lạc quan tếu, viển vông nhất v́ người ta ngỡ có nó th́ người ta nắm được quy luật đi lên của xă hội. Ôi thôi! đă nắm được gáy tiến hóa rồi th́ chả cái ǵ làm niềm tin lung lay được nữa. Một dạng thuốc lú sao?

Từ cuối tháng 5 đầu tháng 7, tôi phải đọc biên bản một số đại hội đảng bộ các tỉnh, rút lấy các vấn đề chính rồi tập hợp lại báo cáo với Lê Duẩn đang chuẩn bị gấp đại hội toàn quốc lần thứ ba (5 đến 10/9/1960)

Tôi c̣n giữ thư Vơ Chí Hữu, thư kư của Lê Duẩn gửi ngày 18 - 7, nói chúng tôi hoàn thành nhanh báo cáo t́nh h́nh các đại hội tỉnh thảo luận báo cáo chính trị để cuối tuần anh Duẩn nghiên cứu.

Chiều chiều lên số 8 Hoàng Diệu làm việc cùng Hoàng Tùng, Trần Quang Huy và mấy thư kư của Duẩn. Chúng tôi ngồi đâu đấy th́ Đặng Tất lại ôm hộp chè Trung Quốc như ôm một ông phỗng sứ Phúc Lộc ǵ đó ra rao to: - “Chè Long Tỉnh Bác Mao tặng đây!” Rồi tiếng mành trúc khẽ reo. Lê Duẩn pi - gia - ma lụa mỡ gà đi ra...

Thật sự là ngồi cả đống lại nghe Lê Duẩn nói. Ông không bận tâm tới ư người khác. Các tỉnh họp bàn ǵ, kiến nghị ǵ ông không cần biết. Chúng tôi là những mặt người giống như các vách hang đá cho ông thử nghiệm độ vang của lời ông.

Tôi đă phản ứng dại. Thấy ông nói hơi nhiều và hơi rối trong diễn đạt, tôi bèn nêu ra ư kiến của một số đại biểu ở đại hội Nghệ - Tĩnh phản đối luận điểm của Lê Duẩn cho rằng ở

Việt Nam, khác với Marx, quan hệ sản xuất tiến bộ hơn sức sản xuất.

Lê Duẩn cáu tức th́. Hai con mắt càng xáp lại gần nhau, tiếng nói càng ríu lại.” Tôi đă nói nhiều lần rồi mà sao cứ cố hiểu sai ư tôi mà nói măi.? Marx..., Marx... Ở đây có ư ǵ?” Hai mắt tự nhiên chằm chằm, xoay xoáy lại.

Sau đo toi hoc Hoang Tung, Tran Quang Huy, Nghĩa la chỉ nên nghe thôi. Cúi đầu xuống. Tránh nh́n cả vào mắt người diễn giải. Chính người ấy cũng không thích ai nh́n thẳng vào lại mắt ḿnh, tôi nhận thấy. Hai vị đang chờ đại hội để có thể vào Trung ương. Tôi không có lợi ích nào nên không dễ nín lặng.

Lê Duẩn nhiều ư lạ. Một hôm ông nói “ở ta không có tinh thần lănh tụ. Phương Tây hễ lănh tụ tới đâu là quần chúng quây lấy, có khi công kênh lên nhưng ở ta không thế. Tôi đến Văn pḥng Trung ương, mọi người lại tránh xa, như ngại đến gần th́ mang tiếng cầu cạnh. Không được. Lănh tụ và quần chúng phải có quan hệ máu thịt quấn quít...”

Tôi lập tức nhớ tới những lần dân chạy theo đen ng̣m đằng sau Cụ Hồ. Rồi thầm căi trong đầu: đâu bằng được dân ta với Cụ Hồ? Nhưng sao Duẩn lại không nh́n dân với Bác Hồ mà lại đi lấy ḿnh ở tư cách lănh tụ để soi xét cán bộ gần hay xa. C̣n anh em Văn pḥng Trung ương tránh Duẩn là v́ họ c̣n nặng t́nh với Trường Chinh... Và sao Duẩn lại chỉ tính trường hợp của ḿnh ông, người Nam bộ ra ngoài Bắc này đă mấy ai biết ông?

Một chiều Duẩn phàn nàn rằng ông đă bảo thành ủy Hà Nội làm bàn ghế, giường tủ bán chịu cho công nhân viên, trừ lương hàng tháng hay trả dần nhưng họ không nghe. Duẩn nói “Tôi hỏi th́ nói không có tiền. Ḱa, không có th́ in ra! In ra! Không sợ lạm phát! Tư bản đế quốc in tiền mới lạm phát chứ ta, chuyên chính vô sản th́ sao lại là lạm phát mà sợ?”

T ai nghe, đầu tôi cho vẽ lên ba cái dấu hỏi to thù lù...

Có lẽ từ đấy trên báo, chữ lạm phát của ta được thay bằng cụm từ “thu không đủ chi.” Rồi “thất nghiệp” thay bằng “sức lao động không được huy động đúng mức,” khuyết điểm th́ thay bằng “chưa theo kịp yêu cầu,” sai lầm th́ thay bằng “chưa nắm bắt đúng quy luật...” Giữ trọn được h́nh ảnh sáng ngời của đảng th́ từ ngữ đất nước bị nhập nhằng đi mất một số.

Về chuyên chính vô sản, Duẩn ngắn gọn vô cùng.” Người ta lầm là Marx đề ra đấu tranh giai cấp. Không, nhiều người đă nói cái này trước Marx rồi. Vậy phát kiến vĩ đại của Marx là ǵ? Là đầu tiên nêu ra chuyên chính vô sản. Thế nào là chuyên chính vô sản?” Rồi Duẩn cười cười đưa cạnh bàn tay lên ngang cổ nói: “Là như Jacobins thời Đại Cách Mạng Pháp. Giết, thủ tiêu, bạo lực...” Hai bàn tay xoè ngửa ra hai bên.” Đấy, có thế thôi!” đơn giản, ṣng phẳng, dứt khoát.

Một tháng làm việc này không để lại trong tôi một ấn tượng, một nhận thức tích cực nào về Lê Duẩn. Tôi hay vẩn vơ nghĩ trở lại tại sao Lê Duẩn lại chỉ thị báo Nhân Dân khi tuyên truyền các tổng bí thư của đảng th́ cần nhớ đề cao Nguyễn Văn Cừ, người tổng bí thư xuất sắc nhất, hơn cả Trần Phú. Tự nhiên h́nh thành qua cách nói của Duẩn một thứ hạng Nguyễn Văn Cừ, Trần Phú. C̣n Trường Chinh ở đâu th́ Duẩn không nói. Tôi lờ mờ nghĩ nếu Cừ xuất sắc nhất th́ hóa ra Nam Kỳ khởi nghĩa thất bại lại hay hơn Cách mạng Tháng T ám của T rường Chinh ư? Suốt thời gian làm việc với Duẩn tôi không thấy ông nhắc đến “Bác Hồ.” Khi Duan keu ca đang vien ta thieu tinh than yeu men lanh tụ, ít vo vap lanh tu,

Duan khong biet Cu Ho đươc tung ho the nao ma ch í thay ong ta bị lạnh nhạt mà thôi sao?

C̣n tôi không ưa Duẩn lắm v́ tôi c̣n yêu Trường Chinh. Với tôi, anh có thể làm tổng bí thư suốt đời. Tôi biết hồi 1948 Trường Chinh đă có thư nhận xét xứ uỷ Nam Kỳ và Lê Đức Thọ mang vào nhưng tôi không biết bản nhận xét đă làm cho Lê Duẩn khóc rất nhiều. Chính Mai Lộc cho tôi hay. Lê Duẩn lúc ấy đóng tại nhà vợ thứ nhất của Mai Lộc do đó Mai Lộc không lạ. Khóc ở nhà cơ sở như thế chắc là hận người nhận xét lắm. Thật ra, xét thuần theo lư tính, tôi cứ thấy ư Duẩn sường sượng.

Tháng 9, Thép Mới dự đại hội trù bị hay đại hội chính thức nhưng bí mật - mọi điều quan trọng mà chủ yếu là bầu Trung ương đều đă làm xong trong đó - tôi dự đại hội công khai mà dân gọi là “cờ đèn kèn trống.”

Thép Mới báo tôi mất ba tournois - ṿng tập bầu mới bầu xong Trung ương. Sau mỗi ṿng các cốp, nhất là Sáu Thọ lại chia nhau đến các tổ giải thích, vận động và... dọa với ép cho theo dự kiến của các cốp. Măi ṿng ba Hải Dương mới chịu cho Hoàng Tùng dự khuyết...

Hai đại biểu Moukhitdinov của Liên Xô và Lư Phú Xuân của Trung Quốc tranh thủ diễn đàn đại hội đảng Việt Nam để đả kích lẫn nhau. Cụ Hồ quần áo cánh lụa nâu lại cầm tay hai vị Moukhitdinov và Lư Phú Xuân lắc dung dăng hát “Ket đoan chung ta la thep gang.” Hai vị lầm ĺ có vẻ không thích lối dàn xếp kiểu nhà trẻ.

Đại hội đặt nhiệm vụ trung tâm là xây dựng chủ nghĩa xă hội ở miền Bắc nên với cách mạng miền Nam là “chiếu cố.” Ba năm sau, Mao phất cờ “Thiên hạ đại loạn, Trung Quốc được nhờ” th́ lật nhào hết.

Một sáng Cụ gọi đám nhà báo phục vụ đại hội ra chụp ảnh. Đă đứng đâu vào đấy, Cụ chợt đi ṿng ra đằng sau, tóm tay Văn Doăn, tổng biên tập báo Quân Đội Nhân Dân kéo lên: “Đă lùn lại đi nấp.” Bức ảnh này mọi người ha hả cười là nhờ cái pha Văn Doăn bị Cụ lôi ra ánh sáng.

Ba năm sau, học ở Liên Xô, Văn Doăn không về nuớc nữa. Anh là cây lư luận chuyên viết cho Vơ Nguyên Giáp, Nguyễn Chí Thanh. Bài viết “chống chủ nghĩa cá nhân” kư tên Nguyễn Chí Thanh là do Doăn hay Doăn Bụt (lành như Bụt) viết. Ở đại hội 3, t́nh cờ giường anh và tôi lại châu đầu vào nhau. Rồi Brejnev lên, anh nhảy lầu tự tử. Một kiểu Phan Thanh Giản không thể nh́n thấy Pháp chiếm thành.

Vừa học ở Liên Xô về Hồng Hà đến hội trường leo trèo, bày biện khánh tiết. Bảo tôi: - Trần Đĩnh cơm đại hội, ḿnh cơm nhà vác ngà voi.

T rên rừng tôi chơi với Thép Mới, không chơi với Hồng Hà. Hà yêu Khroutchev “máu thịt” hơn tôi, tôi ghét Mao “máu thịt” hơn anh. Rồi từ bước cơm nhà leo trèo treo cờ, căng khẩu hiệu ban đầu, Hà dự liền mấy đại hội. Sau lên tới Ban bí thư.


 

Chương mười sáu

T

rong khi tôi bận viết tiểu sử Cụ, hồi kư cách mạng và đại hội đảng th́ Linh cùng Thái Ly và anh chị em múa bận tổ chức cuộc đồng diễn lớn ở sân vận động Hàng Đẫy và đặc biệt múa hai màn ba lê mũi cứng Su - ra - li - ê của Liên Xô.

Mấy lần xem Linh tập, nghe bà chuyên gia Brunak kharasô! (tốt! tốt! tiếng Nga - BT) luôn miệng, tôi chợt hiểu thêm Linh. Lên sân khấu, Linh ra một Linh khác. Trung tâm biến hóa vạc nên những ảo giác không khí rồi thả cho chúng bay theo đà tung dướn, quay lượn của ḿnh. Bà chuyên gia ngày ngày mang thịt ḅ đến bảo nhà bếp làm cho Linh. Rồi Huy Cận thứ trưởng văn hóa phụ trách mảng văn nghệ bảo tôi: “Bà chuyên gia múa nói với ḿnh Hồng Linh là múa chuyên nghiệp, c̣n người khác nói chung là nghiệp dư... Đợt này T rần Đỉnh phải kiêng khem đấy.”

Thái Ly bảo tôi: - Linh có một thiên bẩm múa hết sức đặc biệt.

Sắp tổng duyệt mới biết thiếu bít tất dài. Lê Liêm mách mẹo cho Nhàn, vợ Khánh Côn, hiệu trưởng Trường Múa, xin

đại sứ quán Trung Quốc. Được hai đôi. Hai hàng ngón chân Linh thường rớm máu như hồi ở Trường múa Bắc Kinh.

Đang được khen nhiệt liệt th́ chuyện buồn đến. Hà, hiệu trưởng Trường Múa vừa thay Nhàn, bảo tôi: - Anh nên đến gặp anh Lê Giản. Nói đến bố Hồng Linh, anh ấy khóc mà làm tôi khóc theo. Chi bộ muốn kết nạp Linh th́ vướng chuyện ông bố, bọn tôi mới gặp anh Lê Giản.

T ôi t́m Lê Giản. Anh nói có một số nguời đă bị chết như thế như thế nhưng đó là lỗi của anh. Anh bảo, xin oán anh chứ đừng oán đảng.

Anh viết cho một giấy chứng nhận (có chữ kư và dấu của Ṭa án nhân dân tối cao chứng nhận): ông Hồng Tông Cúc trước Cách mạng Tháng Tám có dạy học với anh và sau lại cùng hoạt động. Lúc Pháp đánh lên Việt Bắc, ông Cúc bị thất lạc và nghe đâu bị du kích giết mất. Con ông Cúc nếu đủ điều kiện th́ vào đảng không sao cả.

T ôi về, Lê Giản nói anh muốn gặp Hồng Linh.

Mấy hôm sau, tôi đưa Linh đến. Và chứng kiến một xúc động hiếm thấy. Vừa thấy Linh, Lê Giản lập tức run rẩy lên gọi vợ: “Bà ơi ra đây, con anh Cúc đây, bà ra đây... Đây, bà nhà tôi, tôi nói có bà ấy đây, có phải mỗi khi nhắc đến anh em tôi lại đứt ruột đứt gan ra không? Anh Cúc kết nghĩa anh em với tôi. Anh Cúc xưa hay về nhà tôi ở Đồng Tỉnh, Xuân Cầu chợ Đường Cái lắm.” Phải nh́n Lê Giản tóc râu, lông mày trắng xóa như cước nghẹn ngào mới thấy hết độ chấn động ở trong anh.

H́nh như cần nói hết nỗi niềm bao lâu không thổ lộ, anh lại nói: “Ngay khi biết các anh ấy chết, tôi đă khẩn báo với anh Trường Chinh. Anh Trường Chinh nghe liền giật ḿnh bảo vậy th́ phải lo công ăn việc làm cho các chị c̣n sống để nuôi con cái chứ không thể để sống vất vưởng.” Do đó, bà Hồng (chúng tôi không ngờ Lê Giản lại vẫn nhớ tên mẹ Linh, Diệp Hồng) mới vào làm cấp dưỡng ở Ty công an Tuyên Quang và Linh mới vào được bộ đội rồi đi học ở Bắc Kinh.

Ở đây có một chuyện cần nói. Sau này Lê Giản bảo tôi Ngô Kỳ Mai hay Ưng Khầy Mùi, anh em kết nghĩa với Lê Giản chính là bạn nối khố của Hồng Tông Cúc. Đến độ hai người đổi tên cho nhau. Mùi thành Cúc và Cúc thành Mùi. Thấy Linh, Lê Giản nấc lên gọi vợ ra xem con anh Cúc (tức Ừng Khầy Mùi) là thế. Nhưng cố nhiên Lê Giản cũng thân thiết cả với ông Cúc bố Hồng Linh cho nên vẫn nhớ tên mẹ Linh và từ đấy về sau, anh luôn quan tâm đến chị em Linh...

Lúc ấy chuyện vẫn chỉ được vén ra có thế. Lỗi vẫn là ở Lê Giản, như anh nói với tôi. Đảng vẫn tồn tại êm ấm ngon lành trong nệm gấm vóc nhung lụa của bí mật thông tin - hay dối trá.

Được cái Linh không màng chuyện vào đảng. Cái đảng đă giết oan bố ḿnh th́ không vào có khi lại hay. Nhưng Linh c̣n vượt lên trên cả cái sự bị ra - được vào đó. Linh có một đẳng hệ giá trị khác mọi người. Tôi có thể coi mọi được thua cá nhân chỉ mây trắng ngàn năm cũng là nhờ Linh không ít. Lắm khi tôi ngỡ Linh như một con chim nhỏ bé bay trong quỹ đạo khiêm nhường riêng biệt của nó, ở đó không có hệ đo lường chính trị hóa thông dụng để tổng kết đời mỗi cá nhân mà trong đó quư nhất là đảng viên rồi danh vọng, lương bổng, huân chương...

Rồi cuối cùng bố vợ hắt bóng sang tôi, điều không thể tránh với một đảng coi trọng lư lịch hơn hết. Nhưng nhờ thế chính cũng vào lúc này, tôi mơ hồ thấy Nguyễn Ái Quốc bị lao đao với Đệ tam Quốc tế có lẽ cũng v́ lư lịch con quan của Nguyễn. Phải viết một loạt bài về lịch sử đảng, tôi đă đọc những tài liệu về chuyện này. Lẽ tất nhiên đều ỉm đi, cho tất cả vào cái sọt giấy vĩ đại là sự quên, sự lờ, sự nhắm mắt lại. Gọn một chữ là sự gian dối. Để đổi lấy uy tín đảng.

Một sáng, khoảng cuối năm 1960, ở đâu về tới ngă ba Phan Đ́nh Phùng - Lư Nam Đế, gần nhà Lư Ban, tôi thấy Vũ Kỳ đạp xe lên đi bên cạnh tôi. Anh cười và tôi chột dạ. Có chút giễu cợt? Không, có chút nào đó cái vẻ đắc thắng. Nhưng thắng tôi cái ǵ chứ nhỉ?

-   Này, biết chưa? - Vũ Kỳ hỏi. Vẫn cười cười.

-   Biết ǵ?

-   Bố vợ, bố vợ ông ấy mà. Đặc vụ ta thịt... Cứ nụ cười đắc thắng trên miệng Vũ Kỳ.

Không nhớ sau đó nói năng ǵ với nhau, chào ǵ nhau mà mỗi người một ngả lúc nào. Chắc phản ứng ở tôi không nền nă lắm v́ một lúc sau tôi vẫn thấy mặt ḿnh rất cau có. V́ cái ư ẩn trong con mắt và cái cười của Vũ Kỳ như nói: - Chết thật, một li nữa... Lại để cho anh đi với Ông Cụ như thế cơ chứ. Ḿnh lại c̣n hẹn sẽ canh ty với anh viết về Ông Cụ khi Ông Cụ hai năm mươi... Anh không qua được mắt chúng tôi đâu.

Có thể tôi suy đoán chứ Vũ Kỳ không có ư ấy.

Mấy hôm sau, Thép Mới bảo tôi: - Trên nói từ nay bố trí một nhà báo chuyên đi với Ông Cụ và nên chọn người đẹp trai.

-   Hay đẹp lư lịch? - T ôi nói.

Thoắt chốc tôi thành Thằng Gù xấu xí Nhà thờ Đức Ông Hà Nội không nơi dung thân. Cái buồn đầu tiên lại là từ nay sẽ chẳng c̣n được đứng sau Cụ xem Cụ đái nữa. Con tàu viễn dương óng ánh bạc đi xa và tôi bị quẳng lại trên một ḥn đảo vắng mà dân số là bóng ma những nạn nhân bị đảng thịt.

Sau vài ngày tôi mới có phản ứng khó chịu. Thấy rơ có một bàn tay tọc mạch sột sọat lần giở t́m xem các trang đời của ḿnh.

Lúc ấy vừa xây xong Lăng Hồ Chí Minh, Vũ Kỳ một sáng đến báo Nhân Dân. Vào khỏi cổng cơ quan thấy anh đang đứng chuyện tṛ vui vẻ với anh em Thép Mới, tôi quen như cũ, đi qua tươi cuời gật đầu chào. Lạnh ngay mặt lại, Vũ Kỳ quay đi. Không chỉ bố vợ bị thịt, tôi đang là tên chống đảng, lật đổ.

Tôi thấy b́nh thường. Biết là ở tư cách người sống bên Bác Hồ, anh phải nêu gương học Bác mọi vẻ, chẳng hạn từ chữ viết đến tên kư đều phải học cho giống được như hệt của Bác, anh khoe tôi mà. Mà giống lạ lùng thật. Tôi đă phải bảo Vũ Kỳ: “Tôi mà bắt chước như thế này là tôi chết đấy.” - “Tại sao? - Kỳ hỏi. Tôi nói,” Th́ c̣n tại sao nữa? Bắt chước giống nhằm mục đích ǵ? “vũ Kỳ cười khoái. Thấy ḿnh duy nhất có quyền chính đáng bắt chước chữ viết, chữ kư của lănh tụ.

Khoảng cuối những năm 90, một hôm đến Sơn Tùng, tôi nghe anh nói Vũ Kỳ vừa đến, lát nữa khám bệnh định kỳ xong sẽ lại ghé anh - hai anh tương ứng tương thông ở trong hào quang Bác Hồ - tôi đă nhờ Sơn Tùng sang tai cho Vũ Kỳ: Là trong Hồi kư Vũ Kỳ đăng ở Nhân Dân hôm kia, có chỗ viết Bác Hồ ăn cơm thường bảo Vũ Kỳ xuống xin chú Cẩn cho Bác thêm hai quả cà th́ Trần Đĩnh nói Vũ Kỳ đề cao gương tiết kiệm như thế là có hại. Ai đời chỉ v́ có hai quả cà ăn thêm mà phải huy động một dây chuyền nhân viên tất cả lương chắc phải rất to. Th́ cứ để sẵn hẳn mỗi bữa cho mươi quả, Bác ăn không hết, chú Cẩn ở dưới bếp ăn càng có phước chứ sao? Mà có khi c̣n kiệm được mấy miếng thịt nữa.

Tôi thật ḷng muốn chống lối bày biện rườm rà tốn kém và lăng nhách ra để nêu gương Bác Hồ và kêu gọi học tập tiết kiệm,chống lăng phí. Bảo lấy thêm cà, lănh tụ đâu ngờ cái chuyện vặt ấy rồi thành một mẫu sống nguy nga! Trong khi lăng phí bao mạng người như bố vợ tôi.

Xuống thang về, tôi toan quay lại nói thêm: Ở trên rừng những năm 1949, Lang Bách thường kỳ chế rượu thuốc cho Bác uống. Một lần chúng tôi hỏi anh: “Bao nhiêu tiền bốn chai này?” Anh nói: “Bằng sinh hoạt phí mấy thằng chúng ta ngồi đây. Thuốc bắc quư th́ đắt mà lại phải mua trong Hà Nội. Có khi người mang ra bị Tây phục kích chết ở Đường số 5 nữa ấy chứ! ”


 

Chương mười bảy

S

au Đại hội đảng 1960, tôi về ban văn nghệ của báo, Như Phong chánh, tôi phó. Lúc ấy nguyên tắc nhân sự là lăo thành cách mạng chánh, trẻ phó.

Chủ nghĩa Lê-nin muôn năm của Trần Bá Đạt ăn khách quá. Chất nông dân ngả như bỡn theo tư tưởng Mao. Đă có những tiếng chửi xét lại. Mới ngày nào báo Nhân Dân thường đăng vài ba trang toàn văn các bài nói của Khroutchev. Những số báo ấy hết veo. Bài thu hoạch của Trường Chinh về Đại hội 22 của Đảng cộng sản Liên Xô đăng liền mấy ngày. Nhưng có một vùng dạ con tăm tối đang âm ỉ thai nghén một ván bài sấp mặt kinh hồn mà chúng tôi chẳng ai biết. Không hiểu sao hễ nghe nói đến xét lại là tôi coi như bị ám chỉ rồi khó chịu. Có lẽ ḷng đồng cảm của tôi với Phái Hữu Trung Quốc cùng số phận thê thảm của họ đă thức dậy. Không ở Trung Quốc, không thấm thía các luận điểm lẫm liệt của phái hữu để mở mắt, tôi cũng rất có cơ trở thành một Trần Bá Đĩnh lật mặt viết các thứ chửi bới xỏ xiên những kẻ thù mới hôm qua c̣n là đồng chí thắm thiết.

Khó chịu đến nỗi một hôm làm việc với T rường Chinh, tôi hỏi anh hai điều. Một, ở ta có xét lại không? Hai, anh đánh giá Tự Lực Văn Đoàn thế nào.

Anh cười nói: - Ở ta đâu có xét lại.

-  Thế Liên Xô? - tôi hỏi luôn.

-  Ta và Liên Xô như nhau th́ Liên Xô xét lại sao được?

Tôi nghe mừng quá. Th́ chính anh viết thu hoạch về Đại hội 22 của Liên Xô cơ mà. Liên Xô đang trên đường dân chủ hóa, từ bỏ bạo lực cơ mà, cái điều tôi khát khao sẽ có ở Việt Nam.

Vậy là Trường Chinh không ở trong cái dạ con âm ỉ tăm tối trên kia. Và tôi chỉ cần thế. Đâu biết v́ không ở trong nó nên rồi anh phải chịu nó.

Anh khẳng định đóng góp to lớn của Tự Lực Văn Đoàn vào văn học Việt Nam.” Tôi viết văn được là nhờ ảnh hưởng của Tự Lực Văn Đoàn. Nhưng nó ra đời sau thất bại chính trị của Việt Nam Quốc Dân Đảng ở Yên Bái và đă trở thành cải lương, rời bỏ chính trị, chỉ hoạt động văn hoá như Nhà Ánh Sáng và Tự Lực Văn Đoàn.”

Buồn cười, Huy Cận có bài thơ nói đến áo người yêu trên mắc mà rồi hễ thấy áo của vợ tôi treo đâu là tôi lại nghĩ đến câu thơ Huy Cận.

Hà Nội đang thưởng thức những” Nhật kư một ngày của Dionisevitch “của Soljenytsyn, “cây phong lan nhỏ,” “Người thày đầu tiên” của Aimatov. Tôi không đọc. Ư để bảo với đám thích Mao biết rằng tôi đâu phải Liên Xô thứ xịn như họ nói. Nhưng những phim “Số phận con người,” “Khi đàn sếu bay qua,” “Chín ngày một năm,” “Bài ca người lính” và vở kịch “Câu chuyện Irkoust” th́ tôi phải xem và cho b́nh trên báo, mừng cho điện ảnh Liên Xô nhờ Khroutchev đă có bộ mặt mới. Bộ văn hóa tổ chức cả cuộc thi xem phim nào được công chúng yêu thích nhất (tôi đă phải cho thường xuyên đăng động thái hưởng ứng rầm rộ cuộc thi). Nhưng một năm sau, lật một cái rất nhanh, tất cả đều bị phê phán là phản động, xét lại, sợ chiến tranh và ḥa b́nh chủ nghĩa.

Trông nom việc văn nghệ trên báo Nhân Dân, hay nhận được ư chỉ đạo của Nguyễn Chí Thanh, tôi biết anh chính là người tích cực phất cờ chống luồng gió độc trong văn nghệ và đặc biệt nắm rất vững t́nh h́nh văn nghệ T rung Quốc. Thanh có một câu ghê gớm: “kịch 'Câu chuyện Irkoust' là cái chuyện ǵ mà ngất ngư hết cả lên với nhau thế? À, chuyện một thằng cộng sản mê một con điếm...” Phù Thăng chết lụn bại chỉ v́ một câu viết nguyện vọng của con người là ḥa b́nh mà Thanh cho là tuyên truyền sợ chiến tranh!

Những quay phắt lại với hôm qua đă được xem như chiến thắng của chân lư cách mạng. Chỉ một thời gian ngắn, bao nhiêu người phản lại chính bản thân. Tôi bắt đầu nhận ra những bộ mặt xúm lại đẩy cỗ xe Nhất Trí. Người ta tự bào chữa rằng người ta trung thành với cách mạng. Bo rap, quy xuong th may lai đươc coi la đang vươn len tam cao ma cach mạng cần!

Chuẩn bị đại hội văn nghệ lần thứ hai, Tố Hữu triệu tập vài chục nhà văn, nghệ sĩ và nhà lư luận mở hội thảo dài ngày mấy vấn đề văn nghệ. Họp trù bị với một ít anh em, Tố Hữu nói rất tiên phong: “Gần đây thấy chửi Lukacs nhiều lắm. Nhưng đọc chưa, bẻ được người ta chưa? Chớ nên ỷ ḿnh đa số. Không phải chân lư đều ở đa số đâu. Có khi thiểu số là chân lư...”

Tôi chưa hiểu thâm ư của Tố Hữu: Liên Xô đang đa số trong phe, Mao thiểu số nhưng này, đừng có tưởng đông th́ là đúng đấy.

C̣n tôi lại thành kiến Bắc Kinh thờ hung thần bạo lực, chuyên giải quyết mọi sự bằng bạo lực, đổ máu. Tôi đâu biết Lê Duẩn đang chuẩn bị rước tư tưởng Mao Trạch Đông lên thành “tư tưởng Lê-nin của thời đại ba ḍng thác cách mạng.” Duẩn có suy tôn Mao thay Lê-nin th́ Mao mới suy tôn Duẩn thay Hồ Chí Minh.

Một vấn đề được quan tâm: tính người. Có hay không có tính người? Vào thảo luận, đa số ngả về không có tính người mà chỉ có tính giai cấp. Câu nói thường được đưa ra làm nền cho quan điểm này là câu của Marx: con người là tổng ḥa các quan hệ xă hội. Căn cứ vào nó sổ tọet luôn tính người.

Toi bưc boi nghĩ: Chữ tổng ḥa đă hầm bà làng béng hết các giai cấp lại rồi mà c̣n cứ căi không có tính người? Nhưng nếu nói ra th́ tôi sẽ không chống nổi một đa số áp đảo chỉ chực phe phan đe chưng to long trung kien vơi mot ca nhan - Mao - ma ngươi ta ngơ la bạc nhat cach mang.

Nguyễn Đức Quỳ, tên thật Đào Đ́nh Huống, thứ trưởng văn hoá, từng làm đại diện của ta ở Thái Lan, nói anh không có lư luận (tuy cùng với Đào Văn Trường vốn là hai cây lư luận của đảng), chỉ nói cái cụ thể. Xem đội tuyển Anh đá với đội tuyển Liên Xô ở Mát - xcơ - va nhưng ben nao đa hay đeu đươc reo am len khen va trơi mưa thí ngươi xem tat ca, bat chap Lien Xo hay Ang - lê đều thượng ô hay áo mưa vào. T nh ngươi khong ơ đay thí la cai tính gí? Quy nom ve hơi cau. Sáng ấy Quỳ phát biểu tính người xong, thấy ngứa ngáy, tôi tham luận. Khẳng định tính người. Tính giai cấp và tính người cùng tồn tại. Có lúc tính giai cấp nhiều hơn, có lúc tính người nhiều hơn. Thí dụ thời cộng sản nguyên thủy, tính người là chính chứ làm ǵ có tính giai cấp? Rồi mai đây khi cộng sản văn minh cũng lại tính người là chính c̣n tính giai cấp th́ tiêu vong. Co đieu toi nhan manh la can chu y trong khi giai cấp bóc lột đang thống trị th́ nó cũng có phần tích cực góp vào sự phát triển tính người, không nên coi giai cấp thống trị chỉ đem lại cái xấu. Neu khong co sư tích luy tiẽm tien cua tính ngươi qua cac phương thưc san xuat khac nhau no le, phong kíen, tư ban th́ làm sao có được vượt phá về chất để đến chế độ cộng sản, tính người lại trở thành đơn nhất nhưng văn minh, tiên tiến hơn tính người nguyên thủy.

Tôi nói xong, chủ tịch hội nghị Đặng Thái Mai đứng lên bắt tay: - Cảm ơn Trần Đĩnh cho tôi hiểu thế nào là continuité historique, - tính liên tục lịch sử.

Anh và tôi một dạo hay chuyện với nhau. Anh ghét Mao tưởng như sẵn sàng nôn oẹ. Tôi đă đưa anh Les questions fondamentales du Marxisme (Những vấn đề cơ bản của chủ nghĩa Mác) của Plekhanov và nói: ông nay ơ trong Đe nhi Quoc te cua Berstein, Kaustki roi bi Lê-nin đanh ca cum ví chu trương đau tranh nghi trương đay, cac đang Xa hoi va Cong đang ơ the giơi hiẽn nay thuơc pha he no.

Cầm cuốn “Những vấn đề cơ bản của chủ nghĩa Mác,” anh huưch khẽ tôi: - Hay lắm. Cảm ơn, này, Trần Đĩnh cứ đến nhà ḿnh, tha hồ chửi thiên chửi địa.

Một sáng tôi đang ở nhà anh để “chửi” th́ Xuân Tửu, chánh văn pḥng Hội liên hiệp văn học nghệ thuật đến nói: - Báo cáo của anh đọc trước đại hội văn nghệ, anh Vơ Hồng Cương đă xem xong. Anh Cương đề nghị anh thêm vào cho vài câu của Mao Chủ tịch chứ chỉ có Liên Xô th́ không ổn. - Được, anh để đấy. M nh đot đen t m ca ngay cung co ra đươc câu nào để mà dẫn đâu.

-   Chính quyen ra tư nong sung roi, nay lư luận cũng ra từ

ṇng súng nốt à? - Tôi đùa.

Đặng Thái Mai ngạc nhiên. Tôi nói: - Vơ Hồng Cương chẳng phải là bên nhà binh cùng với một tiểu đoàn nhà văn quân đội sang dọn dẹp bên văn nghệ đấy sao. Sau 1954, ta quân sự hóa mặt trận văn hóa văn nghệ cho mạnh them hoa lưc xung kích ơ đay ma... Rồi có ngày anh giật ḿnh thấy trong tay anh lăm lăm súng đấy.

Đến đây xin quay lại Nguyễn Đức Quỳ. Vốn hoạt động ở ngoài nước, anh am hiểu các vấn đề đối ngoại của đảng. Biết tôi viết tiểu sử Cụ Hồ, anh cho hay 1928, 1929, Nguyen Ai Quoc đa đen Bang Coc roi đi bo sau thang len Na Khon vạn đọng cach mang, sau đo rơi Thai. Nguyễn Ái Quốc đi rồi, Việt Kiều lập Đảng cộng sản Thái Lan, số lượng ủy viên Ban chấp hành chia làm ba phần Việt, Trung, Thái đều nhau nhưng Tổng bí thư là Việt Kiều tên Thung, kiểu như Kaysỏn tổng bí thư Lào là con một bưu tá Việt Nam ở Vientiane vậy. (Bạn tôi, Lê Đức Dục họat động ở Thái cùng với Quỳ c̣n nhớ tên mẹ tổng bí thư Thung là bà Hảo. Nhưng Như Quỳnh, tổng biên tập báo Phụ Nữ lại bảo mạ của Thung là cụ Quỳnh Anh, sau này sống với người con trai là Tài và tôi quen Tài.) Tóm lại với ta, quốc tế nhưng phải Việt th́ mới yên tâm, Quỳ nói. Đảng này liền bị Thái đàn áp, măi đến 1948, Hà Nội mới được có đại diện ở Thái nhưng công an mật Thái phục ngay ở nhà cạnh trụ sở ta, ngày ngày cho biết ông trêu công khai mày đây. Đầu 1950 Trung Cộng công nhận Việt Nam th́ Thái Lan đ̣i ta rút đại diện. Tớ - Quỳ nói - đi Liên Xô, Hoàng Văn Hoan đi Bắc Kinh, Song Tùng về Hà Nội.

Năm 1976, thăm Vũ Lăng ở Làng Báo Chí Thủ Đức xong tôi đến Nguyễn Đức Quỳ. Luc nay anh mơi bính luăn Thai la nươc trong nhat vua ma mính lai đi lap cọng san đưa anh thơ

-   ma lai la thơ An Nam - len đa đảo đoi lạt đo vua ngươi ta thí ngươi ta phai dep đi thoi chư. Họ chả lạ việc Việt kiều tổng khởi nghĩa hộ Lào cũng như sau này từ 1960, ta cho quân sang đánh rầm lên ở Lào là để hạ chế độ quốc vương của người ta xuống mà tạo phên giậu bảo vệ đường ṃn Hồ Chí Minh. Thái cho quân sang (danh nghĩa quân đồng minh của Hoa Kỳ - BT) đánh ḿnh cũng là để chặn trước không cho ta chiếm Cam - pu - chia rồi tẩn sang bên họ. Họ có lập đảng ǵ ở ta đâu mà sao ta lại lập cộng sản ở họ? Tôi hỏi có phải lập đảng ở Thái Lan là theo chỉ thị của Cụ không th́ Quỳ im, mắt chớp chớp, bậm miệng lại. Tôi lại hỏi tổng bí thư Đảng cộng sản Thái Lan là người Việt th́ cũng ná như Trần B́nh người Hoa làm tổng bí thư đảng cộng sản Mă Lai đấy nhỉ?

Quỳ quay đi. Tôi nghĩ ông bạn ngổn ngang lắm đây.

*  * *

Lại trở về với Nghị quyết 9 nhất biên đảo theo Mao, tôi sụp đổ ghê gớm. Thua tan thua nát là một lẽ. C̣n nữa là thấy hàng ngũ “ủng hộ chung sống ḥa b́nh” ào ạt quay đi để ôm lấy cây súng dữ quá.

Khoảng 1964, Đặng Thai Mai đăng ở trang nhất báo Văn Nghệ một bài ca ngợi thơ và từ bất hủ của Mao Chủ tịch. Chúng phản ánh những vĩ đại này nọ ở Người.

Sách của Plékhanov phải sáu bảy năm sau Nghị quyết 9, cực chẳng đă, tôi mới đến nhà Đặng Thái Mai lấy lại. Đến và về ngay. Anh cũng không giữ để “tha hồ chửi.” Gặp nhau khoảng mươi phút sường sượng.

Phụ trách văn nghệ báo đảng, từ đầu tôi được dặn không đăng bài, đưa tin và nói đến Nguyễn Tuân, Chế Lan Viên, hai nhà văn “có vấn đề tư tưởng.” Nhưng “vấn đề “thế nào th́ không nói rơ.

Tôi lỡ lại dan díu với hai anh. Đặc biệt với Chế Lan Viên, chúng tôi có thể nói hàng giờ về các “bố láo” của Mao. Chế chửi Mao quá hay. Tiếc là không thể đưa ra các ví von rất cơ thể học của anh.

Giữa năm 1963, trang văn nghệ của Nhân Dân nhật báo Trung Quốc đăng một bài ca ngợi Chế Lan Viên và tập thơ “Ánh sáng và phù sa.” Tôi liền làm nó thành một mẩu tin đưa lên trang chủ nhật báo Nhân Dân do tôi phụ trách. Ten tuoi Che Lan Vien the la xuat hiẽn tren bao đang, ke vao uy lưc cua mau tin bao đang Trung Quoc. Như Phong, chưa quên Chế nói anh chuyên soi đèn pin vào đít văn nghệ sĩ tiền chiến xem có c̣n cứt hay không, đă họp ban văn nghệ chất vấn tôi. Như Phong đưa nguyên tắc xuất bản ra. T ôi đưa nguyên tắc “báo đảng Trung Quốc” đối lại. Moi sư lai xong. Chế hời. Hời viết thường, không phải Hời viết hoa. (Nhân thể nói người Tây Nguyên gọi người Chàm là Sươn Hơi: Hời.)

Tôi chỉ muốn nhân dịp này bềnh Chế lên, một kiểu lấy gậy Trung Quốc đập lưng Việt Nam. Không nghĩ tại sao đang khét lẹt tinh thần chiến đấu tấn công mà Bắc Kinh lại đi khen tập thơ mủi ḷng cho phận con ngừời - Qua đỉnh đau thương, lại đau thương nữa lại đau thương hơn? Ai ở ta đă rỉ tai T rung Quốc hăy mở cái cửa đột phá này chăng?

Rồi Nguyễn Thành Long cho biết Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu vừa làm một bữa chiêu đăi mấy nhà văn nhà thơ Khu 5 trong có Chế Lan Viên (riêng Nguyễn Thành Long cũng ở Khu 5 nhưng không được mời dự). Hai vị nêu rơ nguy cơ chủ nghĩa xét lại làm mất cách mạng, kêu gọi văn nghệ sĩ góp sức cùng với đảng dẹp chủ nghĩa xét lại nếu như c̣n có tâm huyết đanh đo đe quoc My, thong nhat đat nươc, vay anh em hay cung đang len thac xuong ghenh tran nay. Dĩ nhiên Chế cảm động v́ đảng coi ḿnh nhiều tâm huyết. Nguyễn Thành Long kể thêm chuyện nhà lư luận văn học H. X. N. khóc hôm ấy. “Giá sử đảng bảo N. tôi là giáo điều th́ N. tôi c̣n cười được chứ bảo N. tôi là xét lại th́ N. tôi xin chết ngay.”

Cuối những năm 70, một chiều tôi ngồi ghế đá bờ hồ với Lê Đạt ở trước Bưu điện th́ Chế Lan Viên đi tới. Anh quàng vai tôi cười nhoẻn bảo Lê Đạt: - Trần Đĩnh và ḿnh biết nhau từ thuở hàn vi đấy nhá.

T ức là lúc anh không được nói đến trên báo đảng.

Chế đi rồi, tôi bảo Lê Đạt: - Gia Ninh nói hồi ở B́nh Trị Thiên, Chế và Gia Ninh thề với nhau không bao giờ vào đảng. Chế thề bằng chữ dân dă rất mặn ṃi. Rồi Chế vào c̣n Gia Ninh thề nho nhă th́ giữ lời.
 


 

Chương mười tám

T

ôi muốn nói hai bài báo trên Nhân Dân liên quan đến tôi.

Bài đầu là viết phê b́nh “Khói trắng,” phim ca ngợi công nhân nhà máy xi măng Hải Pḥng đă ngừng sản xuất bất cần đảng ủy và ban giám đốc để chữa máy cho có năng suất cao. Phạm Văn Đồng giục báo phê b́nh. Hoàng Tùng bảo tôi: - Phải thấy anh Đồng quần soóc t́m tôi đang tập thể dục ở sau cây đa và một lần nữa xuống tận nhà ăn c̣n có ḿnh tôi tập thể dục muộn để nhắc tôi lần thứ ba. T ôi nói: co đang om xom gí đau anh? Nhưng vẫn đành viết. Chiếu lệ. Kư một cái tên vu vơ, đại khái Nguyễn Thành ǵ đó.

Sáng hôm báo đăng bài ấy, tôi ra Thủy Tạ ăn sáng th́ vồ phải đúng Tiến Lợi, đạo diễn bộ phim láng cháng đi qua. Tôi kéo anh vào mời cùng ăn bí - tết, cà phê. Bảo anh là tôi đă bị yêu cầu viết phê b́nh phim của anh tuy thấy nó chẳng đáng bới ra.

T iến Lợi cảm động: - May là ông chứ đứa khác th́ chuyến này được dịp nó xin tôi tí tiết phải biết. Ông ơi, từ đầu đến cuối bộ phim, Ngài xem kỹ lắm. Ông lạ ǵ ở ta phim nào cũng đều là phải Ngài duyệt cả. Có khi c̣n cao hơn cả Ngài nữa.

Trần Vũ làm một phim hợp tác xă mà ông Lê Duẩn gọi đến hỏi anh có biết hợp tác xă là ǵ không? Là làm ăn lớn! T rần Vũ sau đó bảo: “Ǵ chứ làm ăn lớn như Cụ phán th́ dễ thôi. Cứ cho người và trâu ḅ, thúng mủng, cuốc xẻng, nón mũ ra đen ng̣m đồng là không kêu em làm bé được nhé. Không ư? máy kéo đếch có th́ chỉ có đếm mông mà coi là làm lớn hay bé thôi chứ? Mông qua chư, ra đồng đều là cắm đầu xuống đất cả... ” Phim “Khói trắng” tôi cũng thế. Ngài phán tốt, phán từ lúc c̣n là âm bản. Thành dương bản Ngài lại xem lại phán tốt: Phim này sờ gáy khối cha bảo thủ đây, Ngài nói. Cuối cùng đến khâu phát hành có cho chiếu không th́ lại cũng phải ư kiến tối thượng kiêm tối hậu của Ngài nữa chứ, đâu phải bọn tôi muốn ǵ th́ muốn... Bay giơ trơ ra mính toi chiu đon...

Ngài đây là Tố Hữu. Nếu biết Tố Hữu đỡ đẻ bộ phim này như Tiến Lợi vừa nói th́ liệu tôi có dám móc Ngài” sản phu” (không phải phụ) lên để buộc Ngài cùng chịu liên đới trách nhiệm không? Chắc không. Mà có dám th́ bài báo đến cửa Hoàng Tùng cũng rụng. Tố Hữu chuyên đánh trống thổi kèn thúc quân thẳng tiến, Phạm Văn Đồng đến lúc cần gắn hàm thiếc vào cho cỗ máy sản xuất mà thật ra chả vị nào ở ta hiểu phải xoay sở với nó như thế nào thành đâm ra ông chẳng bà chuộc.

Tren đương ve toa bao, ngan cho mính, toi đa vong len tan đau Khai Tr í Tien Đưc cu roi mơi quạt lai, khá buồn.

Tôi chẳng qua chỉ là cây bút vệ sinh công cộng quét lá quét lẩu x́ xằng sao cho nghe cứ là soàn soạt thật to ở bên tai một số người thế thôi... Thế mà tại sao không nghĩ tới chữ bồi bút? Nhận ra bản mặt không phải chuyện dễ.

Bài thứ hai quan trọng hơn nhiều.

Liên hoan sân khấu 1962 xôm tṛ. Nhiều kịch diễn. Gây xôn xao có “Nhật kư Địa chất” của Thiết Vũ và “Con Nai Đen” của Nguyễn Đ́nh Thi.

Trong hội diễn, Phan Ngọc, thư kư của Tố Hữu đă dạm trước với tôi một “bài tổng kết theo ư anh Lành.” Sau bế mạc, Phan Ngọc đưa cho tôi bài viết đă hẹn.

Tôi đọc ngay ở sân báo. Nói: Không thể khen “con Nai Đen là một thành công.”

-  Anh T ố Hữu đánh giá đấy, - Phan Ngọc nói.

-  Nhưng báo đảng th́ nên thận trọng. Tôi thấy nên sửa đi. Đừng vội nói là thành công, cần được đăng báo. Phan Ngọc hỏi ngay vậy sửa thế nào. Tôi nói sửa “Con Nai Đen” là một thành công thành “một thí nghiệm đáng hoan nghênh.”

Phan Ngọc reo lên: - Hay! Giỏi!

Nhưng hôm sau anh lại mang chính bài báo ấy đến. Cười bảo anh Lành đă xem, đă sửa và đă kư tên ra lề đây. Nghĩa là chỉ có đăng thôi, miễn bàn, miễn mó máy.

Câu tôi sửa hôm qua đă được Tố Hữu chữa lại thành: “Con Nai Đen” là một thành công đáng hoan nghênh (chữ “thí nghiệm” của tôi bị giập đi, nhưng chữ “đáng hoan nghênh” thí đươc giư đe lam ten lưa đay cho chữ thành công đă được mực đỏ long trọng khều vớt lại.) Nơ - ron toi đa bi To Hưu be đoi lưu dung mot nưa đe nang cap “Con Nai Đen” lên!

Hôm sau báo đăng bài này. Khoảng mười giờ, tôi nhận điện thoại Trường Chinh. Hẹn tôi hai giờ chiều lên gặp anh.

Đầu tiên tôi cần đi lùng cho ra Như Phong. Phải sục đến dăm ba chiếu rượu. Rồi kể qua sự t́nh, bảo anh chiều nay cùng lên Trường Chinh. Chuyện quan trọng không thể chỉ phó lên tuy phó tôi làm là chính và tuy chỉ phó tôi được gọi.

Trong pḥng khách, cái chỗ tôi quá quen thuộc, tôi và Trường Chinh ngồi trên đi văng, trước mặt là Như Phong. Trường Chinh nghiêm nghị nh́n tôi hỏi, dằn giọng tuy cố giữ b́nh tĩnh:

-   Anh làm ở báo nào? Đúng, tôi hỏi là anh làm ở báo nào? Anh làm ở báo đảng mà anh đi khen “'Con Nai Đen là một thành công đáng hoan nghênh” ư? Tôi hỏi các anh căn cứ vào cái ǵ mà khen tướng lên như thế? Anh có thấy đây là một vở kịch équivoque, ambigue, mập mờ, nước đôi, cạnh khoé không? Tôi đă hỏi “người ta” (không nói rơ tên nhưng tôi chắc là Nguyễn Đ́nh Thi) vở kịch này nhằm chửi ai? Người ta bảo là chửi Kennedy! Ô hay, Kennedy tổng khởi nghĩa thành công bao giờ mà rồi bị mê lú suưt mất nước, phải nhờ đến pho tượng? Tôi vặn thế th́ người ta bảo chửi Tito. Chửi Tito th́ cứ réo thẳng tên ra mà chửi chứ sao phải mập mờ? Người ta lại nói đây là chửi Khroutchev! Đồng chí Khroutchev làm sao mà chửi? T ôi hỏi anh. Anh có nhớ tôi đă bảo anh nếu thấy ai chửi đồng chí Khroutchev th́ nói với tôi để tôi báo cáo lên Bác không? (Vâng, tôi nói, tôi nhớ, hôm tôi kể vơi anh chuyen Bac len Lang Sơn bi mưa ma khong chiu che o, anh đa noi như the vơi toi.) Anh Nguyễn Đ́nh Thi là người thế nào? Các anh không hiểu anh ấy bằng tôi đâu. Hôm nay tôi mời các anh lên để nghe các anh nghĩ thế nào về vở kịch này, về anh Nguyễn Đ́nh Thi... Nào, các anh nói xem v́ lẽ ǵ mà khen vở “Con Nai Đen”?

Toi ben thuăt lai tư đau đen đuoi cuơc đau chư, cưa cụt chữ và ghép chữ. Tat nhien đưa ca ban thao co To Hưu ky va các chỗ tôi và Tố Hữu sửa ra làm bằng. Trường Chinh cầm xem xong trả lại. Nói, giọng nhẹ hẳn: - Thôi được, các anh về, tôi sẽ nói chuyện với anh T ố Hữu.

Đạp xe về, thấy Thi bị điểm danh, Như Phong thích lắm cứ hỏi: “Thằng Thi nhát lắm mà sao nó lại dám trêu Trường Chinh nhỉ?”

Tôi nói năm 1957, 58, Thép Mới qua Bắc Kinh đă phàn nàn với tôi là hai cha Tố Hữu, Hoàng Tùng đều nhờ Trường Chinh dạy dỗ nâng đỡ mà nên th́ đến sửa sai Cải cách Ruộng đất, hai cha chửi Trường Chinh ác nhất. Nay Tố Hữu lập tại gia điện thờ Lê Duẩn th́ phải chiêu nạp con công đệ tử mới như Thi đến chau van hau bong cho rom ra. Và v́ thế Thi hết nhát! T rường Chinh nói hiểu Thi là thế.

Đến trước báo Quân đội Nhân dân, trời đổ mưa sầm sập. Chúng tôi núp dưới mái ô văng nhà Điện Quang. Lấy thuốc lá hút, tôi nói: - Tố Hữu chuyến này lên to. Bộ chính trị đây...

-   Sao cậu biết? - Như Phong tṛn mắt, tru giẩu hai môi lại chờ câu trả lời.

-   Đấy thôi, đang cáu thế mà nghe đến Tố Hữu là cụ thôi ngay. Ngày xưa Tố Hữu sợ Trường Chinh hơn cọp. Tố Hữu nay đă thế nào và Trường Chinh phải thế nào th́ Thi mới dám bóng gió T rường Chinh lú lẫn chứ. Quen nghe Thi nịnh, Trường Chinh thấy ngay anh này thờ chủ mới. Xem rồi T rường Chinh trả miếng lại ra sao.

Tôi c̣n nghĩ Tố Hữu đánh trống thổi kèn thúc công nhân tự tiện đóng sản xuất lại chữa máy th́ nay quay sang đánh trống thổi kèn thúc văn nghệ sĩ phang vào tối đẳng linh thần. chứ đâu là thí nghiệm văn chương nữa nhưng tôi không nói ra với Như Phong. Ư nghĩ chết người. T uy vẫn ngỡ nội bộ lănh đạo của ta thương yêu nhau hơn nội bộ lănh đạo Trung Quốc song tôi đă mơ hồ cảm thấy trong cánh gà sân khấu đang có đồ lề thanh long đao, mă tấu xê dịch.

Tôi thầm tin Trường Chinh sẽ rất quyết liệt giữ vững quan điểm, chính kiến của anh. Tôi không hiểu vi - rút đại loạn của phương bắc có sức lây nhiễm và phá phách ghê gớm. Tôi vẫn nh́n Trường Chinh bằng con mắt hồi Cách Mạng Tháng Tám huy hoàng cờ bay. Tôi không hiểu “đau tranh giai cap ơ ben ngoai xa hoi” rồi sẽ phải phản ánh vào trong chóp bu nội bộ đảng. Nghĩa là khi yên lành th́ tôi với anh là đồng chí, khi cần hạ nhau th́ nắm ngực bảo nhau là đại lư xấu xa của giai cấp thù địch.

Cuối cùng Trường Chinh chịu yên bề nhưng “con Nai Đen “cũng im tiếng. Có lẽ người ta chỉ cần tạm quệt cho một ít nhọ nồi. X́ xầm trong giới văn nghệ: “Con Nai Đen” chĩa vào ông ấy v́ xét lại, nhụt ư chí cách mạng đấy đấy.

Bắc Kinh công kích Liên Xô ngày một dữ. Hà Nội phải cho hai ông anh ngừng tiếp âm. Dân tối tối ngồi đầy quanh cột đồng hồ Bờ Hồ hóng gió trời và hóng lửa hai ông anh chửi nhau nom có kém náo nhiệt đi.

Th́ hai ông anh lu bù quăng ấn phẩm, tài liệu vào. Hầu như nhà cán bộ nào cũng đầy sách Bắc Kinh phê phán Liên Xô. Có chủ nhân rất tự hào bầy cả chồng ở ngay trên bàn trà nước rồi hễ ai đến lại ấp cả bàn tay lên khoe: - Đọc hết, đều đọc hai lượt hết. Cho thấm. Riêng bài thứ chín th́ nghiền hẳn ba lượt! Quá hay! Lư luận th́ Bắc Kinh quá giỏi!

Một tối, đến nhà Đào Vũ gửi xe đạp để vào rạp Tháng Tám, Chính Yên trở ra bảo tôi đứng chờ ở hè: - Cả nhà nó vợ con sáu bảy người đang ngồi quanh bàn ăn, Đào Vũ giơ tay nói: “Toàn gia nghien cưu, anh bao đang phai lam chưng cho thanh tích nha tôi ve lap trương đay nha!”

Kim Lân một hôm hề hề bảo tôi: - Bi giơ em lai đươc phong lam thang lính gac tư tương roi cơ đay a. Khốn nạn, cái thân em c̣m nhom nom hăi bỏ mẹ đi thế này mà cũng bắt em đăng lính đi gác tư tưởng. (Ngoeo đau ven tay ao len cho thay toan xương roi nhanh mom nghien rang vơ len gan.)

Sĩ Truc, giam đoc nha phat hanh sach Sunhaxaba thí thao bảo tôi: - Từ nay tôi được giao cho làm lính canh cổng tư tuởng, này, chết như bỡn đấy.

-  Sao không thấy tài liệu Liên Xô đâu cả? - tôi hỏi.

-  Đừng lộ ra đấy nhé. Kễnh (Tố Hữu) ch í thi cho chung tơ la đem tài lieu Lien Xo ban kín đáo cho đong nat con tai lieu Bac Kinh chưi Lien Xo th phan phat ky het. C̣n dặn cho một người hai bản cũng không sao. Người ta có, người ta lại cho mượn truyền đi.

T ài liệu của Bắc Kinh gồm “chín bài” đai pha xet lai ma can bo gap nhau hoi ay thương hoi nhau đoc đen bai thư may đẽ’ đo mưc đo cap nhat, tưc la long da sang toi cua nhau. T rường Chinh đa tong ket đo la “chín quả đấm thôi sơn của Trung Quốc đánh sập chủ nghĩa xét lại Liên Xô.” Riêng với tôi th́ chúng đánh sập mất ḷng yêu mến Trường Chinh bấy lâu nay của tôi.

Cung chín qua đam con mot lu'ong gio cach mang rat đọc nưa la sach ve Loi Phong, người học tṛ trung thành của Mao Chủ tịch.

Buồn v́ thời thế, tôi hay vào trường kịch ở Cầu Giấy chơi. Đang lúc đoàn thanh niên ở trường phát động học Lôi Phong. Nh́n các nữ diễn viên tương lai mặt hoa da phấn vừa vào trường nghệ và trường t́nh cắm cúi nghiền cái gă moi rác lấy bàn chải đánh răng đă bị vất đi đem về dùng, tôi thấy thương quá. Đe tuyen truyen manh hơn cho tư tương Mao, To' Hưu ra lẽnh nganh kich dưng vơ “Dươi anh đen ne ong” cua Trung Quoc ca ngơi Quan giai phong vừng vang vao Thương Hai khong he bi sa nga, mua chuoc. Nghe moi ngươi xí xao no qua xoang, To Hưu đa trieu tap cac bao đen chí thi “chí đươc phep khen.” To Hưu nhan manh: - Khen che vơ nay la van đe lap trương, tôi noi lai, ơ đay ch í co lap trương, luc nay lap trương la nghe thuat.

Có lúc tôi mong Phạm Văn Đồng đứng ra ngăn như với “Khói trắng.” Nhưng trong pha trận mạc này, ông đồng t́nh với Tố Hữu.

To Hưu đi roi, Chi Lang đươc giao cho len giơi thiẽu cai hay cua vơ kich. Tơi cho anh. Khong noi trai đươc bung mính, anh trươc sau cư may cau dzở kịch nay no dzỉ đài... dziỉ đài lam, no dziỉ... đaài thiet... thiet ma... Va het.

Bưu Tien sau hop keo vai toi lai thí tham: - Dzĩđại cho nên đ. dien noi... ví bay đan đao dien, dien vien đeu la dzĩ tiểu, đuoi be tí chí dung đẽ’ bie’u cam vơi be tren đươc ma thoi...

Tôi bảo anh: “Người ta đang bê Bắc Kinh lên tận mây xanh, không biết liệu có ngày nhào xuống đất đen không?” Một phản ứng thôi chứ chả có cơ sở ǵ xác đáng. Nhiều cái điên rồ tôi từng thấy ở Bắc Kinh mà rồi có ai làm sao đâu!

Bửu Tiến giỏi chơi chữ. Anh đă đặt ra các tên Chi Lăng Nhăng, Trần Bảng Lảng, Thiết Vũ Phu... trong giới kịch.

Người ta đang hăng hái tuyển ngự lâm quân hay “lính gác tư tưởng.” Tôi được kén rất sớm, sớm nhất. Một sáng Phan Ngọc hớn hở bảo tôi: - Anh Lành nói t́m Trần Đĩnh bảo hăng và trẻ như T rần Đĩnh th́ hăy phất cờ lên! Thời cơ rồi!

Tôi dằn giọng đáp lại: - Về bảo anh ấy hộ là Trần Đĩnh nói nó chẳng có cờ quái nào hết. Nhớ nói hộ, chẳng có cờ với cơ hội quái nào hết.

Kịp ḱm không nói “cơ hội ǵ? Cơ hội cho đất nước làm băi chọi trâu ư?”

Phải nh́n Phan Ngọc ù té phóng vội đi. Vẻ cái tướng của tôi cũng dữ.

Cơ quan nào cũng thành hai phe giáo điều và xét lại đả nhau. Có khi thượng cả cẳng chân cẳng tay. Tat ca rưng rưc tam huyet lao vao cuơc chien đau bao ve chu nghía Mac - Lê. Nao ai biet mính la quan cơ trong van cơ Mao bay? Cũng chả ai để ư cộng sản Ấn Độ chia hai, theo Mác và theo Mao đối địch. Nê - pan cũng một Đảng cộng sản M (tức là Mao - ít) và một Đảng cộng sản M - L (Mác - Lênin). Nhật th́ dứt khoát không Mác, không Lê, không chuyên chính vô sản, chỉ có chủ nghĩa xă hội khoa học. Ba bề bốn bên ai cũng bảo ḿnh là chân lư. Chính là nhờ đă ngẫm nghĩ về cái sức mạnh cộng sản giỏi tương tàn này mà trong lúc bị hỏi cung tôi đă viết vào biên bản: chủ nghĩa Mác - Lê như mảnh trời vỡ rạn, mỗi đảng nhận lấy một mảng sao vụn nát bảo đó là ánh sáng chân lư của ḿnh.

Nhưng đến nay, bây giờ khi viết những ḍng này, tôi lại h́nh dung thấy tất cả phe cộng sản lúc ấy là một chậu nước lớn nhưng đă ngầu đục bị Mao lắc cho nổi sóng cuộn gió và bên trong chậu đó các anh hùng hảo hán, các kẻ vệ đạo nghiêng ngửa ḥ hét hủy diệt nhau. Trong sóng gió tối tăm ấy của cộng sản (thiên hạ đại loạn Trung Quốc được nhờ) lập loè một tín hiệu Mao gửi Mỹ: mi không thấy là ta đánh kẻ thù số một của mi đấy ư? Có ch́a tay ra với ta không?

Toi đau bac, cai rau bac va đang dot tư be roi toi mơi thay Bac Kinh đa gop phan ch nh lam tan phe cong san va cham dứt chiến tranh lạnh! Nhưng mà tốn máu Việt Nam quá. Trở lại một chút bản thảo bài Tố Hữu biểu dương “con Nai Đen.”

Sáng lên Trường Chinh th́ tối tôi đến Nguyễn Tuân kể lại câu chuyện quanh bài báo khen “con Nai Đen” và cho Tuân bản thảo có hơi thở rừng rực ủng hộ “cái mới “của T ố Hữu. Đúng, Duẩn là cái mới, giới văn nghệ cần lập điện thờ và Trường Chinh là cái cũ. Biết Tuân thích các văn bản “có bút tích lịch sử” và để báo cho Tuân thấy được “mạch lịch sử đang rẽ ngang quẹo dọc” như thế. Tuân gật gù thú vị gấp nó lại làm tư rồi cẩn thận đút vào túi trên bên trái chiếc áo bà ba đen (các đường chỉ may đều bạc trắng lên, như kiểu quần jeans may chỉ vàng), lấy tay khẽ đập đập như đe: đừng có ḥng chạy thoát.

Đau nhưng nam 1980, mot hom toi hoi Tuan con giư ban thao đo khong, toi can xem lai mot cho. Tuân ngơ ngác: - Ông đưa tôi bản thảo nào nhỉ...? Vơi lai, văt vanh lam, toi cha nhơ đâu.

Lúc này Tuân và tôi đă nhạt. Anh va Che' Lan Vien la hai cây bút thượng thừa của báo đảng. Tôi th́ bị cấm đến báo đảng...

Chợt nhớ đến hồi tôi đi cung về đă lâu, Nguyễn Thành Long bảo tôi: - Thời gian Đĩnh đi vắng, ông Tuân có dặn ḿnh thôi từ nay đừng nói đến Trần Đĩnh nữa nhá..., tuy tôi vẫn trọng lủy cái côté homme (phương diện người).

Ở tiểu thuyết Sang et volupté à Bali, “Máu và Khóai lạc ở Bali” của Vicki Baum Nguyễn Tuân cho tôi mượn, anh đề bút ch́ ở dưới tên sách một ḍng rất nhỏ, chữ cỡ co 6, kín đáo nhưng nắn nót: Năm (tôi không nhớ rơ), ngày này ḿnh đi căng. Tôi đọc mà thương Tuân. Anh từng bị tù - và anh tự hào, th́ đó, ḍng chữ nắn nót như thư pháp mà anh phải cho ở ẩn kia - nhưng đó lại là một vết nhơ: Đại Việt - anh cẩn thận cho chỗ đặt chân của anh cũng là đúng thôi. Đang ghet tí o chính tri! V́ t́ ố này cho thấy anh đă từng không nh́n thấy đảng, đă bị những tiếng nói bậy bạ chúng lôi dắt anh đi mà chúng th́ tất cả đều là đối địch hiểm độc của đảng ở trên trường trận cướp chính quyền. Tuân từng có lúc hỏi tôi nếu mà dọn được nước đi xa khỏi ông láng giềng háu uưnh thích ục th́ nên dọn đến đâu. Nay, Thuy Sí hay đay? Tuân hất đầu gợi ư.

Đọc ḍng “ngày này ḿnh đi căng” tôi lần đầu tiên phát hiện ra rằng ở ta, yêu nước không được đảng đóng dấu xác nhận là công cốc, thậm chí c̣n là điều nguy hiểm. Bơi theo đang thí ranh giơi giưa yeu nươc va phan đọng vo cung mong manh.

 

xem tiếp chương 19 .......

click on photo để trở lại trang List Sách Truyện >>