click on photo để trở lại trang List Sách Truyện                                                                   
 

 

ĐÈN CÙ - Số Phận Việt Nam Dưới Chế Độ Cộng Sản
Tự Truyện Của Người Từng Viết Tiểu Sử Hồ Chí Minh - Tác giả: Trần Đĩnh

Chương mười chín

Một sáng tháng 6 năm 1962, Trường Chinh điện thoại gọi tôi.

-  Anh hiện có bận ǵ không? - Anh hỏi.

-  Dạ, có việc ǵ anh cứ bảo ạ, - tôi nói,

-  Tôi hỏi anh có bận việc ǵ lúc này không?

-  Anh để tôi hỏi anh Hoàng Tùng... (Lát sau tôi quay lại nói:) Anh Hoàng Tùng nói hiện tôi không bận.

-  Thế tốt rồi, sáng mai sáu giờ anh đến nhà tôi. Mang theo quần áo mặc cho khoảng một tuần đến mười ngày nhé.

Đúng hẹn đến. Trường Chinh bảo tôi chúng ta đi Băi Cháy nghỉ hè nhưng mà tôi có cả việc nhờ anh. Để đến nơi sẽ bàn cụ thể.

Vợ chồng T ruờng Chinh, Huấn, vợ Đăng Xuân Kỳ ngồi một Volga, tôi cùng com - măng - ca với Tuất, vụ phó vụ bảo vệ, nhà ở hàng Điếu, gần nhà Đinh Đăng Định, phó nháy của Bác.

Ở tại ṭa nhà sáu cạnh trên sườn đồi nh́n ra vùng biển nhoi nhỏ. Tuất, An, bác sĩ đi theo - anh bữa bữa phải ăn thử trước thức ăn và bảo đảm thức ăn không phải là món lưu lại - cùng với tôi ở tầng trệt, gia đ́nh Trường Chinh ở tầng trên, lên bằng một cầu thang gạch xoáy trôn ốc. Đêm đầu không ngủ được: đi tuần quanh nhà hay đổi gác, lính hô to quá.

Ngay tối hôm ấy, Trường Chinh nói anh nhờ tôi viết giúp hồi kư. Anh sẽ làm việc với tôi buổi tối. Sáng th́ thăm mỏ, nhà máy, vịnh Hạ Long, chiều nghỉ ngơi tắm biển.

Hồi kư về chuyến anh đi dự Hội nghị trung ương lần thứ 8, tháng 5 năm 1941 tại Pắc Bó. Viết cả đoạn đi đường lặn lội, li ḱ có Chu Văn T ấn dẫn lối. Theo anh, Hội nghị trung ương 8 là hết sức quan trọng với cách mạng Việt Nam cũng như với cá nhân anh. Trước hết, hội nghị đặt ra đường lối đại đoàn kết dân tộc, lập lực lượng vũ trang và mở căn cứ địa đánh Pháp đuổi Nhật giành độc lập cho đất nước dưới sự lănh đạo của Mặt trận Việt Minh tức Việt Nam Độc Lập Đồng Minh Hội (Vốn là tên một tổ chức cách mạng do Tưởng Giới Thạch lập ra và họat động ở Hoa Nam.) Thứ hai, lần đầu tiên anh gặp lănh tụ Nguyễn Ái Quốc tức Hồ Chí Minh. Thứ ba lănh tụ đă xem “Đề cương Văn hoá “của anh và Nguyễn Ái Quốc đă chê văn anh Tây. “Tôi từ đấy chú ư văn viết thật ta và bí quyết tôi dặn các anh khi viết hăy dùng nhiều” th́, là, mà “vào chính là bắt đầu có từ Hội nghị 8 ấy,” - anh cười giảng thêm.

Anh không nói ở hội nghị ấy, với chứng kíến và tán thành của Nguyễn Ái Quốc (lúc ấy không biết Đệ tâm đă giải tán, tôi vẫn đinh ninh Cụ nhân danh Đệ tam về nước và ở tôi cũng như ở dân ta hồi đó, ngộ nhận này đă làm uy tín của Cụ tăng thêm lên rất nhiều), anh mới chính thức là tổng bí thư. Làm Nam Kỳ khởi nghĩa,tổng bí thư Nguyễn Văn Cừ bị Pháp tử h́nh và sau đó, hội nghị trung ương họp ở Đ́nh Bảng quyết định anh Chinh quyền tổng bí thư. Ở Nam ra thông báo t́nh h́nh, Phan Đăng Lưu đă không nhận vị trí này v́ c̣n phải gấp vào Nam ngăn cuộc Cao Biền phiêu lưu duy ư chí dậy non. Có một nét lạ: không hiểu sao từ hồi ấy tôi luôn đinh ninh Lê Duẩn kế thừa bền bỉ dẻo dai tinh thần duy ư chí tả khuynh này.

Viết cho Trường Chinh, tôi hơi ngại. Anh là cây bút lăo luyện. Dạy tôi từ chữ “ngày sinh nhật” đến phổng phao chứ không phải “phổng phang.” v. v. Ở bên anh tôi cảm rơ thấy cốt cách áp đảo của con người anh, nó khiến cho tôi không dễ bề tung hoành sắp xếp kư ức anh như với những vị lănh đạo khác mà tôi mặc sức “Đĩnh hóa” kỷ niệm, cảm xúc cùng ư nghĩ của các vị ở trong gian pḥng tối đầy ma thuật của tôi rồi tôi tráng, rửa, in, phóng, cắt, ghép thoải mái. (Và các vị cũng vô cùng thoải mái chấp nhận chân dung đă trải qua nhiều bùa chú văn học của ḿnh.) Riêng với Trường Chinh tôi chắc anh không thích tôi đem tấm vải đen lắm phù phép của tôi trùm lên các chuyện của anh.

Ngại viết cho anh nhưng tôi cũng thú vị. Không thể không nghĩ sao anh không gọi Thép Mới. Hoàng Tùng có lần bảo tôi văn cha Thép gần đây lên dây phừng phưng ghê quá mà vẫn không cất lên được. (Cái mà Thép Mới tự hào là có chất chính trị và tư tưởng hơn trong khi tôi chỉ chuộng chi tiết.) Nhưng tôi ngờ có lẽ Trường Chinh thấy Thép Mới đă bỏ anh mà ngả về Lê Duẩn, Sáu Thọ. Giống Tố Hữu và Hoàng Tùng khi sửa sai cải cách ruộng đất. Vậy lần nhờ tôi viết này - tôi từng bất b́nh hỏi anh sao dư luận cứ nói có chủ nghĩa xét lại ở ta - phải chăng là anh muốn làm một cuộc tập hợp của chính phái? Chả biết đúng sai thế nào nhưng tôi thấy khoái. Tôi cùng trận địa với người mà tôi hằng rất đỗi tin cậy.

Nên ngay tối đầu tiên nghe T rường Chinh nói viết Hội nghị trung ương 8, tôi liền thầm hói: sao anh chọn viết đề tài này? Đo la bươc ngoat quyet đinh ơ thơi ky Cach mang thang Tam nhưng sao anh lai chon đưa no ra đung vao cai thơi li loan quan điểm này? Vao cai thơi xu the ta khuynh sac sua đang đo nhiệt t́nh cách mạng cao thấp ở chỗ có gan đánh Mỹ hay không và đang coi nhiệt t́nh cách mạng cao thấp chính là linh hồn của cách mạng. Vao cai luc ma chac anh cung nghe thay cán bộ đảng viên đang x́ xào rộng răi rằng anh “bênh Kroutchev.” và Lê Duẩn gần đây hay nói đến đầu óc cá nhân khiến cho có vị lănh tụ xưa sẵn sàng lên đoạn đầu đài mà bây giờ lại không dám hy sinh và người ta tán thêm rằng Lê Duẩn ám chỉ anh và cả Cụ Hồ. Rồi nhỡn tiền, vở “Con Nai Đen “của Nguyễn Đ́nh Thi cạnh khóe anh đă được cho diễn, rồi được Tố Hữu rước lên mây xanh ở trên chính ngay báo đảng, tờ báo do tay anh, trí óc anh dựng nên.

Tôi nghĩ và thú vị. Trường Chinh chọn cách ra mắt bằng hồi kư lúc này chứng tỏ anh không dễ mà chịu để cho Lê Duẩn ép anh đầu hàng Mao đâu. Và anh lại nhờ tôi. Anh hẳn phải biết rơ tôi không thích Mao rồi. Tôi rắp tâm sẽ hết sức viết cho hay.

Luc nay noi đen Hoi nghi trung ương 8, theo toi, phai chang Trương Chinh nham kín đao canh bao đương loi ta hieu chien cua Mao Trach Đong ma Duan va đa so cac vi trong Trung ương hiện đang say đắm?

Tôi yêu Trường Chinh và không ưa Lê Duẩn. Quan điểm tả khuynh bạo lực của Lê Duẩn không thuyết phục tôi. Tôi thấy lù lù ở sau nó bộ khung cốt đồ sộ của Mao. Về đạo đức, và cái này rất quan trọng, tôi không chấp nhận việc mới hôm nào coi ḥa b́nh và đoàn kết phe như giữ con ngươi của mắt th́ nay họ đưa những luận điểm sặc sụa ngụy biện ra lật ngược lại. Thí dụ nay nói ở Hội nghị 81 đảng cộng sản toàn thế giới, ta phải kư tán thành chung sống hoà b́nh v́ không muốn phe tan nát ngay lúc đó, c̣n bây giờ phải chống Tuyên bố chung ấy th́ tung luận điểm v́ Liên Xô đă đầu hàng Mỹ, bán đứng phong trào cộng sản vậy cứ trung thành với Hội nghị 81 đảng nữa là nguy hiểm... Hay Đại hội 3 đề ra “chiếu cố miền Nam” th́ nay phải “giải phóng miền Nam” mới xây dựng được miền bắc!

Vào việc, nghe Trường Chinh nói, tôi tranh thủ ghi lại thật đầy đủ. Không hỏi vặn hỏi vẹo lắm như với Phạm Hùng, Lê Văn Lương, Bùi Lâm.

Những cuộc đi thăm đi chơi hằng sáng rất thú vị. Ngồi tàu dạo khắp Hạ Long, lên cả đảo Tuần Châu. Nhưng khi đi qua ḥn đảo có băi cát nhỏ xinh xắn mà Cụ Hồ và nhà du hành vũ trụ Liên Xô Titov đă ghé chơi ở đó, tôi không thể không trạnh ḷng. Các dân “Mao - nhều" ở báo Nhân Dân từng x́ xào việc Cụ “kéo” Titov ra giữa chốn trùng dương vắng vẻ mịt mù.” Ở đấy bàn bạc với nhau cái ǵ th́ bố ai mà biết được “! (Nói rồi lại liếc nh́n tôi! Riêng T. D. T. một lần nói với tôi rằng Titov có đưa thư riêng cho ông Bác nhưng sau đó khi tôi hỏi lại th́ anh trợn mắt lên và gần như tru tréo: - Này, đây là anh nói ra đấy chứ không phải tôi đâu nhá! Đấy anh vừa nói đấy thôi, ai hỏi là tôi bảo anh nói.) Tóm lại nay chỉ c̣n Bác Mao thiêng. Bác Mao thôi ở rất xa, Bác nay ốp sát bên ta mà thay Bác Hồ. Tôi đôi ba phen muốn nói thế để chọc lại Mao - nhiều.

Một buổi chiều ở Băi Cháy, chúng tôi ngồi xuồng cao su biệt kích dạo chơi trên vụng nhỏ trước nhà sáu cạnh. Thay bon toi ngup lăn, Trường Chinh đ̣i xuống. Xuống dễ, lên mới rầy. Anh bam vao mep xuong đe’ len la ca xuong vơi chung toi ở trên lật úp. Anh vưa co bam lai vao xuồng vưa cươi thu nhận: “Tại bụng to quá đấy mà..., bụng to quá mà.” cuối cùng hai anh bảo vệ đùn bên dưới, Huấn, con dâu anh và tôi Quỳ ở trên xuồng kéo anh lên. Đầu gối tôi chảy máu ra v́ trượt măi vào cát đọng vón lại ở trên xuồng.

T ối ấy, trước khi làm việc anh kể tôi một chuyện liên quan đến bụng to. Ở đường đi trong Chủ tịch phủ gần chỗ Bác, một hôm anh thấy một hàng cây dầy trồng chắn ngang. Anh hỏi ai làm tṛ kỳ cục này. Th́ được biết là Bác. Buộc ai đến đây cũng phải nhảy để cho bé cái bụng lại. Nhớ là, Bác dặn, không được phạt ngọn, cứ để cây lớn, khi nào không nhảy qua được Bác sẽ tính sau...

Thời hạn đă hết. Anh đă xong phần kể, từ nay công việc chủ yếu thuộc về tôi. Tối trước hôm về Hà Nội, anh và tôi làm việc buổi cuối cùng. Anh hỏi tôi cần ǵ thêm nữa. Tôi nói không nhưng viết chắc sẽ khó.

-  V́ sao? - Anh hỏi.

-              Tôi tự nhiên thấy thế ạ. Có lẽ v́ anh là cây bút lăo luyện,

-  tôi nói.

-  T ôi nhờ anh v́ tôi tin anh viết tốt. T ôi chỉ viết văn chính luận, c̣n văn học th́ phải cần đến anh.

Bất chợt tôi hỏi: - Co the noi Hoi nghi trung ương lan thư 8 ơ Pac Bo la bat đau cham dưt thơi giao đieu mao hie’m ta khuynh kéo dài của đảng được không anh?

Ngoi bat thang day, nho ngươi ve đang trươc, Trương Chinh nhíu long may nghiem nghi nhín toi, roi ranh rot tưng tieng như đang co nhieu ngươi chư khong phai mính toi nghe: - Không! Anh nghĩ không đúng. Đường lối của đảng ta là liên tục phát triển có kế thừa, không có chuyện thay đổi đường lối cũng như chấm dứt cái này cái kia.

Tôi im nhưng bụng không thông. Việt Nam Độc Lập Đồng Minh Hội rồi đại đoàn kết cả với địa chủ và tư sản mà lại bảo từ xưa vẫn thế là làm sao? T rí phú địa hào đào tận gốc, trốc tận rễ rồi Xô viết Nghệ Tĩnh là đúng th́ sao không cứ thế kế thừa làm lại? Neu đo la đung thí sao khong vai nam mot lan hay Hoi nghi trung ương 8 cho tai dien Xo viet Nghe Tính, Nam kỳ khởi nghĩa?... Cũng thắc mắc tại sao đảng cứ phải giữ tiếng là “đường lối trước sau như một?” Nhạn sai ma sưa thí cang ve vang cang nang cao tr nh đo đang len chư?

Xuống nhà, tôi sắp rẽ ở khúc cầu thang lượn xóay ốc th́ anh gọi. Tôi quay lại đứng trước mặt anh.” Không được ló ra ở đâu cái ư anh vừa hỏi tôi. Nhớ đấy! Đây là chỉ thị của tôi.”

Vẻ như anh lo cho tôi. Nhưng ngay sau đó tôi lại thấy anh sợ tôi nói ra th́ người tâ sẽ tưởng tôi là loa tán phát quan điểm của anh. T́nh h́nh này, Mao - nhều không thể không hỏi T rường Chinh đưa T rần Đĩnh đi chơi ở Hạ Long lâu vậy là có chuyện ǵ?

Nhưng rồi thấy hơi khoa trương, Trường Chinh giơ một tay lên nhoẻn cười rồi nói” Thôi, anh xuống được rồi đấy. Cần nhớ như thế cho tôi. “Tôi lại hiểu cái cười này đang nói: “Này, anh láu lắm, anh không moi được ǵ ở tôi đâu. Nhưng anh hỏi như thế là anh hiểu tâm sự tôi rồi đấy. Hiểu tâm sự th́ tốt, th́ viết mới đạt và hay...”

T ôi bám vào một điểm: anh bac y kien tôi nhưng khong he nhac lai chư ta khuynh cua toi ma chí noi khong co chuyen đang ta cham dưt cai nay cham dưt cai kia... Anh phai vague, - mơ ho, kín đao như vay ví chính sư that la anh co nghí như vay.

*  * *

Toi đa phu long gửi gam cua Trương Chinh. Viết không được!

Trước hết tôi không c̣n bụng dạ để viết. Thế giới nổi lên vụ tên lửa Khroutchev đưa vào Cuba và ngày ngày tôi phải nghe Mao - nhều ở báo ra rả chửi “thằng trọc” lúc tả (đưa tên lửa vào) lúc hữu (lẽ ra uy tín bị sứt mẻ rồi th́ đánh luôn cho bỏ con mẹ nó đi chứ lị!) Tôi bảo các ông coi đánh Mỹ như thiến chó ấy.

“À, chính thế, tất cả là ở cái khí phách Vơ Ṭng. Có th́ nh́n giái Mỹ bằng quả ớt, không có th́ nh́n bằng cái thượng lương sắp rơi xuống đầu... ”

Trưởng phó ban ở báo nghe truyền đạt ư Cụ Hồ nói đưa tên lửa vào được th́ tốt, mà nếu không được th́ rút ra thôi chứ có làm sao? Và ư Trường Chinh giải thích ở Quốc hội: kẻ cướp nó đang đấm cửa mà ta bất thần mở toang ra có khi lại làm cho nó ngă đấy! Rơ ràng hai vị đều chống lại luận điểm Bắc Kinh đang túm lấy dịp này bôi nhọ Liên Xô và Khroutchev, cổ vũ chiến tranh với Mỹ.

Phạm Lợi đưa tay che miệng bảo tôi: - Ông lạ quá, ông cứ hăng hái ghi tên xung phong đi sang Cuba đánh Mỹ th́ hỏi có mất ǵ đâu nào? Mai kia Khơ nó không cho tàu chíến chở quân th́ bám cây chuối hột với lại hai cái hột sẵn có làm phao mà sang chí nguyện à?

Cứ quăng mười giờ sáng, Nguyễn Thành Lê lại tủm tỉm cầm một tập dầy tin tham khảo đứng ở sân gọi to: - Nghe tin T rọc (Khơ, Khroutchev) không?

Ầm ầm bâu đến. Vỗ tay, reo, ríu rít kết đoàn. Hét to nhất, lộ mặt nhất, lắng xắng nhất là cán sự 5 Hữu Thọ.

Đúng là phát chẩn tin vàng tin bạc.

Một buổi họp trưởng phó ban, sau khi chửi tổng bí thư các đảng cộng sản Đông Âu đă dốt lại hèn, làm tay sai cho Liên Xô, Hoàng Tùng chỉ vào mấy Mao - nhều nói: - Các tướng này sang Ba Lan và Đức, Tiệp thừa sức làm tổng bí thư...

Nh́n mặt mấy người được điểm danh, tôi hiểu hết tục ngữ “được lời như cởi tấm ḷng.” Hạnh phúc đúng là đang rịn ra ở trên những bộ mặt chợt mềm chảy xuống v́ xúc động.

Không nhịn được, tôi nói rất to, như quát: - À, đến thế nữa cơ ư? Tôi sẽ hỏi anh Trường Chinh!

Tất cả cười ồ. Một vài cái liếc chế riễu về phía tôi như bảo “đi mà mách!”

T ôi liền chột dạ. Họ đă biết một cái ǵ mới? H́nh như có một tổng hành dinh ngày đêm phát đi những động thái cơ bản trong cuộc co thắt chí mạng của cỗ dạ con đường lối và nhân sự bí mật này.

Họp xong, Lưu Động bảo tôi ở ngay dưới gốc cây đa ngoài cửa pḥng họp: - Tớ lạy cậu, cậu hăy b́nh tĩnh!

-   Thế là họ muốn nổ chiến tranh à? Họ muốn biến đất nước thành ra băi chọi trâu à?... Hay ǵ đánh nhau? Thế là thiên hạ sẽ đại loạn cho Trung Quốc nhờ, như Mao nói đây! Khon nan, đai loan la cach mang, yen b nh la phan cach mang, noi ngang như the ma nghe lai sương me sương man len vơi nhau ḱa! Khốn nạn! Tôi quát to hơn.

Lưu Động chắp tây lại: “Thôi, tớ lạy cậu, lạy cậu!”

Tôi nói rất to, mấy tướng Mao - nhều đang khoái trá ở trong pḥng họp bước ra đều ngỏanh lại.

-   Ḷng yêu nước ǵ mà toàn xây dựng trên việc chửi bố chửi mẹ nước khác lên như thế chứ?

T ôi biết lúc này ḷng yêu nước đang được đun sôi lên x́nh xịch làm một thứ cháo lú. Nhưng ư nghĩ này tôi không dám nói ra với bất cứ ai. Kẻ nào bị lên án không yêu nước - bằng chứng dễ thấy thôi: nó không dám đánh Mỹ - th́ kẻ ấy chết đầu nước. Người tâ có vẻ đang dựng giàn tế để kén lấy vài tên phản diện - những đứa đă mất ḷng yêu nước - đưa chúng lên đó làm một cuộc hiến sinh cho cả vạn đứa sợ. Buồn cười! Chửi tất, trừ Mặt Trời Hồng.

Tôi ra Bờ Hồ, mệt như mới ốm dậy. Vài tháng trước tôi vừa trả Chế Lan Viên quyển Zarathoustra a dit, - “Zarathoustra đă nói” mà anh tặng tôi. Không hiểu sao lúc này đi một ḿnh ven hồ lô xô bóng cây, tôi bỗng nhớ đến cái bóng của Zarathoustra chuyện với Zarathoustra và nảy ư có lẽ nên cố viết một truyện về chủ nhân và cái bóng của hắn. Cặp nhân vật này cứ đêm đến lại th́ thầm lên sổ thu chi được mất với nhau. Chủ nhân mất nhiều, rất nhiều, tóm lại toàn bộ bản ngă hắn... Nhưng bù lại cái bóng của hắn lại thu về rất nhiều. Địa vị, quyền lợi, tên tuổi. Tóm lại vớ bẫm. Và rồi cái bóng cứ thế lớn ra, trùm lên chủ nhân, hóa thành hào quang lư tưởng dắt dẫn chủ nhân và chủ nhân không c̣n.

Nhưng chán ngán v́ lư tưởng đang vụn vỡ thành các mảnh vụn, tôi đă coi chuyện viết là thứ phù phiếm, thậm chí sai lầm, và rốt cuộc th́ tét hết.


 

Chương hai mươi

Đ

úng là có một tổng hành dinh chuyên phát tin hậu cung tuyệt mật. Ba ngày sau, Trường Chinh lên tiếng phê phán Liên Xô rút tên lửa. Dặn vớt là vẫn phải giữ thái độ thân thiện với Liên Xô... Tôi viết hồi kư Trường Chinh với tâm trạng ră rời và trong khung cảnh thất bại ê chề ấy. Về t́nh cảm cá nhân tôi bị một mất mát lớn: Trường Chinh đă đổi ḍng. Ông mà lại theo Mao muốn Xô, Mỹ chỏang nhau cho ruồi muỗi chết!

Tôi gửi lên Trường Chinh bản hồi kư viết không hồn kèm một thư rất ngắn. Đọc thư này, Thép Mới chớp chớp mắt nói:

-   Sao thư mày viết lạnh thế mày?

Tự nhiên nó lạnh thế. Có thể nói đây là một thất t́nh của tôi với Trường Chinh, cũng là mối thất t́nh đầu tiên trong đời. Chợt thấy như bị vét trắng túi! Vét nhẵn cả đến cái” tâm sự “tôi ngỡ nh́n ra thấy ở anh tối hôm cuối cùng ở Băi Cháy. Đúng ra đó là tâm sự của tôi trá h́nh sang làm tâm sự anh. T ôi đang mong đảng cự tuyệt xu thế tả lộng hành xưa nay trong đảng. Và nhất là nay nó đang rầm rầm rộ rộ phủ bóng đen của nó lên toàn bộ sinh hoạt của đất nước. Chiến tranh hớn hở đến gần và cái phao tôi bám vào đă nổ đánh bụp. Hồi kư và thư tôi không có trả lời. Im bặt. Hoặc là: l) viết quá tồi, không thể dùng được. 2) Trường Chinh không cần đến hồi kư nữa. Viết hồi kư là Trường Chinh muốn phất một ngọn cờ tập hợp. Lúc dự định viết, ông quá biết ông có chỗ dựa ở Hồ Chí Minh, Vơ Nguyên Giáp vốn cùng chung quan điểm với ông. Nhưng ông không ngờ Lê Duẩn, Lê Đức Thọ, Nguyễn Chí Thanh. đă có thể gay gắt đến thế với việc Hồ Chí Minh không biểu quyết. Và ông bằng ḷng điểm chỉ vào Nghị quyết 9 làm “bố dượng tinh thần” như tôi nói. Vậy th́ chả c̣n lư do để cho hồi kư của ông ra mắt nữa! Mấy năm sau này ông có gọi mấy nhà báo đến như Lê Điền, Bùi Tín để viết nhưng tôi nghĩ ông chỉ cốt để phía Lê Duẩn không nghi ngờ ư định “phất cờ tập hợp” bằng hồi kư mà ông định viết từ 1962 nhắc lại bộ ba chủ chốt Hồ Chí Minh - Trường Chinh - Vơ Nguyên Giáp trên Pắc Bó, Tân Trào. Ông nhờ mấy nhà báo kia v́ họ đều rất sùng bái Duẩn. Tôi bảo Trường Chinh quy hàng nhưng với ông th́ ông đă gương mẫu chấp hành nguyên tắc tập trung dân chủ, cá nhân phục tùng đa số, cấp dưới (như ông, Chủ tịch Quốc hội) phục tùng cấp trên (như Lê Duẩn, tổng bí thư.)

Mấy hôm sau, gặp tôi ở sân báo, Quang Đạm bóp bóp tay tôi nói: - Ḿnh vừa lên anh Năm (tưc Trương Chinh) về, anh Năm bảo sao Trần Đĩnh lại sa đọa chính trị thế?

Tôi nghĩ thầm: chẳng biết ai sa đọa! Mới hôm nào ông thư cho tôi tán thành với tôi là ta tắp lắp của Trung Quốc quá nhiều, nguyên nhân v́ ta yếu lư luận và kém tổng kết kinh nghiệm. Vâng, cải cách ruộng đất làm cho ông điêu đứng thế mà ông lại quên ngay bài học.

Trong khi đó, tôi vẫn nghe Quang Đạm nói “với riêng ḿnh th́ mấy đứa sống với nhau từ trên rừng ḿnh muốn nói với T rần Đĩnh rằng T rần Đĩnh có thể chửi ḿnh thế nào cũng được thế nhưng Trần Đĩnh chửi Mao Chủ tịch th́ ḿnh đau ḷng lắm.”

Tôi rút tay ra quay đi.

Tại hội trường Ba Đ́nh, tháng 1 - 1964, trước các cán bộ cao và trung cấp học tập nghị quyết 9, Trường Chinh tuyên bố đại ư: Đảng ta và Nhà nước ta về cơ bản thống nhất với đường lối đối ngoại và đối nội của Đảng Cộng sản và nhà nước Trung Quốc.

Tôi nghe Nguyễn Thành Lê thông báo tin này ở cơ quan mà tưởng sụp đổ. Ngỡ như Nguyễn Thành Lê chủ yếu chỉ nhằm bảo điều đó với riêng tôi.

Sau đó tôi gặp Trần Châu. Anh nói hôm qua Hoàng Minh Chính bảo anh là Chính đă có phát biểu bác bỏ tại chỗ ư của T rường Chinh. T ôi liền thốc ngay tới Chính. Anh cho hay tại hội nghị phổ biến Nghị quyết 9 ở trường Nguyễn Ái Quốc, Trường Chinh giới thiệu nghị quyết, Hoàng Minh Chính đă đứng lên bác lại. Vặn ngay Trường Chinh: Hội nghị trung ương 9 không đủ tư cách xóa nghị quyết đại hội 3 năm 1960. Phải là một đại hội đảng mới bỏ được đường lối xây dựng ḥa b́nh ở miền bắc, chiếu cố miền nam. Chính nói đánh Mỹ sẽ là cưỡi lưng cọp dữ chứ không phải cưỡi cọp giấy đâu.

Kể lại với tôi Chính c̣n cười: - Thế không phải cưỡi lưng cọp dữ th́ là cưỡi ḅ đi chơi à? Mao bảo toàn thế giới căng đế quốc Mỹ ra mà đánh nhưng Mao cấm dân Trung Quốc đổ máu, người tâ khôn thế chứ đâu dại như. ta.

Tôi bắt tay Chính rất chặt và nói: - Đúng, đâu có phải là cưỡi ḅ. Mao rất giỏi dụ âm binh. Ḷ gang thép này, làm công xă này, diệt chim sẻ này, đều cả nước rầm rộ làm. Nhưng đánh Mỹ th́ bảo đứa khác. Cũng như hiếu chiến th́ lại chửi Mỹ phá hoại ḥa b́nh. Nay nơi dễ xúi cho choảng nhau hơn cả là Việt Nam sẵn có hai miền và đêm không ngủ ngày không ăn!

Lúc ấy có một chỗ kẹt ghê gớm. Đảng hết sức bí mật chuẩn bị chiến tranh, ngay Nghị quyết 9 cũng có hai phần, phần hai mới nói về đánh Mỹ nhưng tuyệt mật chỉ phổ biến đến một bộ phận nhỏ cán bộ cao cấp cho nên chúng tôi không thể vô bằng vô cớ đùng đùng kêu lên phản đối chiến tranh! Ai chiến tranh? Đảng bảo vệ ḥa b́nh cơ mà? Có đánh Mỹ đâu mà đảng tranh luận với chúng tôi chuyện nên hay không nên đánh. Đảng chỉ chống chủ nghĩa xét lại, bảo vệ sự trong sáng của chủ nghĩa Mác - Lê thôi! Rồi nữa, nếu có chủ trương đánh thật th́ sao anh lại biết được “bí mật Nhà nước “? Anh thế là tỏi rồi.

Trong khi hết lời ca ngợi phản chiến ở Mỹ th́ tại sao trừng trị chúng tôi ác nghiệt đến thế và đặc biệt trước sau không bao giờ nêu tội danh phản chiến của chúng tôi ra? Ḱa, nêu ra để mà lộ ư định phát động chiến tranh hay sao? Hơn nữa, để cho tia lửa phản chiến của chúng tôi có cơ lan nhanh đi khắp đất nước ư? Chụp cho chúng mày cái tội tay sai lật đổ hèn hạ là hay nhất.

Tôi bảo Chính tôi quá thất vọng về Trường Chinh. Chính hơ hơ cười: - Ḿnh thất vọng hơn ấy chứ. Chính ông ấy nhờ ḿnh viết cho ông ấy diễn văn đọc ở Đại hội 22 ca ngợi chung sống ḥa b́nh mà. Lúc đứng lên ở giữa hội trường bảo đánh Mỹ là cưỡi cọp dữ chứ không phải cọp giấy, ḿnh nh́n xoáy vào ông ấy thế này như định hỏi: “Sao hôm nay đồng chí nói khác?”

-  Thế nét mặt ông sao?

-  Ông ấy nh́n lại. Ông ấy th́ kín lắm.

* * *

Xuất hiện bài vè phân hạng xét lại ở báo Nhân Dân:

Trần Châu, Trần Đinh, Hồng Hà,

Khánh Căn, Hữu Chỉnh, Cộng Ḥa, Hồng Thao,

Chính Yên, Lưu Động cũng vào...

Và một số tên nữa.

Thế ra tôi “á hậu” 1, Hồng Hà “á hậu” 2. Rồi nhờ quay lưỡi “nhất trí,” á hậu 2 vào Ban bí thư trung ương đảng.

Hoa hậu và á hậu 1 th́ khốn đốn.

Mao - nhều ngâm và b́nh ran ran ở cơ quan báo cái cao siêu của “Nhật kư đường về” của Tố Hữu mới ra mắt, chiếm gần một phần ba trang nhất báo Nhân Dân. Nó hoá thành đỉnh thơ ca và ngang với sấm Cụ Trạng. “Hạ cho Cẩm Ly một câu thành tŕ lặng im là tiêu ma mẹ nó cu cậu rồi...,” “Hay, rủ Castro theo bằng câu 'Có về Nam Hải với anh th́ về', quá hay. Xưng là anh quá đúng.” Lúc ấy có ư cho rằng Castro bị Liên Xô úm.

Hay véo von nhất hai câu: “Bên đây biên giới là nhà, Bên kia biên giới cũng là quê hương."

Một bữa tôi hỏi móc một Mao - nhiều: - Này sao không đọc “Bác Mao tuy ở rất xa, Bác Hồ ta đó ấy là Bác Mao?."

-   Đọc chứ! - Đọc luôn và sau đó hất đầu hỏi: - Có biết bài này c̣n hay hơn nữa không? “Mao Trạch Đông! Tôi đă thấy: Dáng người cao lồng lộng, Đẹp như một ngọn cờ Hồng, Trên mặt người, mặt đất mênh mông." C̣n nhiều nữa, nghe không? Ừ, anh Lê Duẩn viết sao? “Tư tưởng Mao Trạch Đông là tư tưởng Lê-nin của thời đại ba ḍng thác cách mang Á - Phi - La...” , đọc đi chứ, văn bản tất độc cơ mà, đọc thuộc ḷng vào.

Khương Hữu Dụng kể khi làm việc tái bản tập thơ “T a đi tới” của T ố Hữu, anh rất ngạc nhiên thấy T ố Hữu gạch chéo chữ thập lên khổ thơ “Hoan hô đại tướng Vơ Nguyên Giáp” rồi nói “Bỏ đi, người này hết vai tṛ lịch sử rồi.”

Trước khi ra tay đổi tiền năm 1985 làm tan hoang cuộc sống của dân nước, T ố Hữu đă giơ tay đổi ghế. Những ngày tháng ấy nổi bật lên trên mặt trận tư tuởng là Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu. Thanh có một bài nói làm cán bộ quá ư xôn xao. V́ tầm chửi rủa cay độc, phũ phàng và rải thảm của nó.

Chính Yên đă đưa tôi đến nhà Nguyễn Khắc Tiếp đọc bài báo nảy lửa này.

Một ấn tượng bao trùm: kinh sợ! Sao có thể thù ghét những cái vui nho nhỏ của kẻ khác đến thế? Sao tự cho ḿnh có quyền vọc tay vào đời người khác như thế? Sao cho phép ḿnh làm phán quan lập trường, đạo đức để ngạo mạn lên án người khác như thế?

Bài nói rất dài. Chính Yên đọc hơn một tiếng. Chíếc mùi - soa cô con gái thôn quê mua làm nơ buộc tóc cũng bị rủa là “học đ̣i tiểu tư sản,” văn công lên diễn sao cứ phải phấn son? Trừ phi diễn cho nước ngoài thôi chứ c̣n th́ cứ là diễn mộc, mặt thế nào th́ lên sân khấu cứ để nguyên thế ấy! Bà tướng, vợ Phạm Kiệt cũng bị chửi là “đỏm dáng như khỉ.”

Nhà Tiếp ở cách hàng vàng giả Mỹ Kư xưa kia chút ít. Ở Tiếp về sau đó, tôi bảo Chính Yên: - Xưa có một Mỹ Kư và họ nhận họ hàng giả, nay la liệt Mác nhưng đều nhận Mác thật.

Cụ Hồ đă yêu cầu thu hồi bài nói. Vài năm sau Hồng vệ binh Trung Quốc cũng nói y thế. Nguyễn Chí Thanh đánh phá ác liệt tiểu thuyết “Phá Vây” của Phù Thăng v́ có câu “hoà b́nh là nguyện ước của vạn vạn con người.” Rồi “vào Đời” của nhà văn quân đội Hà Minh Tuân. Thép Mới, Như Phong bảo tôi viết phê b́nh. Tôi nói Tuân bị chê măi là “tô hồng” th́ nay sửa bằng bôi đen tí ti đi chứ có ǵ đâu mà phê?

Sáng sau Như Phong hớn hở đến nói mày thôi, để tao viết. Như Phong la cưu Van hoa Cưu quoc nhưng nay cung ơ danh sách những người mê Mao,sùng bái Mao, Mao - nhều, bảo tôi:

-    Tối qua ông Thanh gọi tâo đến nói đây là thuốc độc, anh phải vạch trần ra.

Như Phong viết “vào Đời, chén thuốc độc.” Bại hoại, tân một đời Hà Minh Tuân. Đọc đầu đề bài báo, tôi bảo Như Phong: - Thuốc độc là của ông Thanh c̣n chén chứ không th́a hay bát th́ do dược sĩ Như Phong quy định!

Như Phong hi hí cười: - Thuốc độc th́ một chén đă là đủ đô rồi c̣n ǵ nữa hả mày!

Sau bài báo này Như Phong lại được dùng rồi sang báo Văn Nghệ. Nhưng cuối những năm 70, chính anh đă bảo tôi: - Mày nh́n rơ lăo Mao rất đúng và rất sớm!

Giữa năm 1963, Nguyễn Chí Thanh có bài đăng trang nhất báo Nhân Dân kêu gọi tiết kiệm lương thực. Hợp tác xă cha chung không ai khóc, năng suất thấp, thóc gạo thiếu, biện pháp duy nhất thích hợp là bóp miệng lại, Thanh nay liệt bún vào bảng xa xỉ phẩm. Viết hẳn: T ại sao phải ăn bún?

Luc To Hưu mơ bưa thit cho khao in tie’u sư Cu, chưa hơp tac hoa nong nghiep, bun e he, Thanh ca ngơi thien tâi bep nuc dan tọc the hien ơ to hơp bun, thịt chó, mắm tôm. Từ ngày hợp tác hoá nông nghiệp, quản lư hết thóc gạo thịt thà, kể cả chó, thiên tài bếp núc gần như tiêu ma. Một cá nhân bèn dám lớn tiếng truy hỏi dân tộc: “Sao phải ăn bún?” và nổ bộc phá vào nền móng thiên tài ẩm thực dân tộc!

Sau phải có chế độ đổi tem gạo lấy bún để duy tŕ tổ hợp thiên tài.

Đọc xong bài báo của một cá nhân dám lên tiếng truy hỏi dân tộc: “Sao phải ăn bún?” tự nhiên tôi sang buồng Thợ Rèn, hỏi lại chuyện dạo nào Thợ Rèn theo thư bạn đọc làm một bài “chuyện lớn chuyện nhỏ “phê một xe hơi chở mấy cậu ấm chạy chơi trên băi biển Sầm Sơn đang buổi tắm đông người. Bài có chú thích hẳn số xe hơi. Đung hom bao đang, hai anh cong an đen gap Thơ Ren hoi tai sao anh đa kích cai xe co biển số kia. Roi cho biet cai xe đo la cua anh Thanh. Phải cảnh giác bọn phản động bôi nhọ lănh tụ. Chung toi đem thư ve nghien cưu but tích tím ke to cao.

Tôi thấy Nguyễn Chí Thanh lần đầu ở chiến dịch Vĩnh Phúc, 1951. Ở mặt trận về Tổng cục Chính trị tiền phương, đến một đầu lũng nhỏ, tôi chợt nghe thấy tiếng thú gầm gừ và tiếng vật lộn. Rẽ vào một tràn ruộng cạn, tôi chậm chân lại: một người quần áo nâu đang vật nhau với một con béc - giê to tuớng. Người nằm dưới gạt đầu chó ra nh́n tôi - kẻ phá quấy - rồi lại tiếp tục cuộc đọ tài cao thấp. Tôi nhận ra một khuôn mặt vuông vức, xám đen, dân dă nhưng oai. Vào Cục tuyên huấn, tôi hỏi Tử Phác đang trực ở đó rằng ai ở đây mà Tây thế, vật nhau với béc - giê? Tử Phác thủng thẳng: - Ông tướng nông dân Nguyễn Chí Thanh, người vẫn phê b́nh cán bộ đến cà phê cô Hạ Cao Vân là hoà b́nh hưởng lạc đấy!

Năm 1964, tôi đi với hai nhà báo T rung quốc Luo Lie và Xi Hong Shi vào Vĩnh Linh. Khi trở ra, tôi đến Nguyễn Tuân. Anh hỏi thăm ông chủ nhiệm Nhà giao tế Đồng Hới c̣n không. Rồi hạ giọng hỏi: - Ông hay gần các ông to, tôi xin hỏi ông là có thật anh Thao (Nguyễn Chí Thanh) thanh đạm như vẫn đồn không? Tôi nói tôi không rơ ông này. Tuân bèn nói: - Lần ấy ḿnh dẫn Pierre Abraham của tờ Nouvelle Critique vào trong đó. Đến Nhà giao tế, nḥm vào tủ rượu, ḿnh thấy hai chai săm - banh Moet & Chandon th́ mừng quá bèn khen xừ chủ nhiệm chuẩn bị đến cho cả rượu ngon của Pháp cho khách quư Paris. Xừ chủ nhiệm bèn nói không, đây là dành cho anh Thao, anh Thao ngày nào cũng hai chai. Sang sau sap len đương đi tiep, xuong nha an thay hai cai thoi to ke sat vao nhau bày đầy món ăn rất ngon, ḿnh lại nhanh nhảu khen tây chủ nhiệm khéo chuẩn bị cho ông khách quư Paris có cái ăn trong mấy ngày ở Vĩnh Linh. Xừ chủ nhiệm lại nói: Dạ thưa bác, hôm nay gia đ́nh anh Thao lên núi đi săn với thường vụ tỉnh ủy, các cái này là phục vụ các anh ấy đấy ạ!

Ke đen đay, Tuan nhanh mom ra cươi đanh kh ́ mot cai roi nghieng ngươi đat tay len đui gat gu, như tương” Người suy tư “cua Rodin nhưng chan đơi.

Hai năm sau, 1966, chuyện cũng dính đến ô tô.

Hôm ấy, Mỹ ném bom Phú Thượng, quăng ngă ba đường Bưởi. Lam viec vơi anh chi em tu trong Nam ra ơ K 15 Nghi Tàm, năm giờ chiều Nguyễn Khải và tôi về. Th́ ngap vao đam đong ba con lu lươt chay ve Ha Nơi nghen het ca đương. Chợt một Volga đen từ Hà Nội nhích từng ṿng bánh lên phía Phú Thượng. Trên xe ba đứa con trai nhảy từ ghế trên xuống ghế dưới. Và Nguyễn Chí Thanh lặng ngắm Hồ Tây đỏ tía ánh chiều tà trước khi tới tham quan nơi bị bom Mỹ.

Tôi nói: - Đang Buồn trông cửa biển chiều hôm ḱa.

-  Ông ấy nên đeo khăn tang, - Khải nói.
 


 

Chương hai mốt

R

ồi chúng tôi thở phào. Cụ Hồ đă lên tiếng. Có lẽ là tháng 4 hay 5 năm 1963. Bài báo của Cụ đăng trang nhất báo Nhân Dân. Kư tên Nguyễn Thanh Long. (Ở đúng chỗ sau này đăng bài Nguyễn Chí Thanh chất vấn dân tộc “sao phải ăn bún?”)

Nói rơ Đảng ta phải biết ơn ba đảng cộng sản Pháp, Liên Xô và Trung Quốc. Vậy là Cụ công khai phản đối Mao. Đám xét lại rất mừng. Cu Ho nhat đinh phai la th ích cọng san van minh hơn roi. Chúng tôi hy vọng Cụ ngăn được Đảng ngả theo Bắc Kinh. Khong tan thanh Mao chong xet lai đe bao ve chu nghĩa, Cu đa noi co nen ví đuoi mọt con chuọt (xét lại) ma đang tam nem vơ mọt cai bính quy khong?

Ngờ đâu theo dạy dỗ của Cụ, trong đầu nhiều ngươi cọng san Viet Nam đa thanh mọt ton ty tren dươi như sau: Stalin, Mao Trạch Đông rồi mới Hồ Chí Minh.

Thơi gian Nghi quyet 9, Le Duan viet “May van đe quoc te va Đang ta “đa gọi Mao Trach Đong la Lê-nin cua thơi đai ba dong thac cach mang A - Phi - La. C̣n đảng viên, cán bộ th́ đang coi Duẩn khẩu khí giống Mao mới là cây lư luận của đảng. Tôi đă thấy sức hấp dẫn ma mị của lời lẽ Duẩn ở trong cuộc chỉnh huấn xây dựng tư tưởng chống địa chủ tháng 5 năm 1953.

Chả ai ngờ tới việc Mao sẽ cho Cụ Hồ hiểu không theo kim chỉ nam th́ khốn khổ thế nào.

Tháng 4 năm 1964, Lưu Thiếu Kỳ, vợ ông, bà Vương Quang Mỹ (học ở Mỹ) và nguyên soái Trần Nghị, bộ trưởng ngoại giao Trung Quốc sang thăm Việt Nam. Báo Nhân Dân lập một tổ phóng viên đặc biệt do tôi phụ trách theo dơi và viết sự kiện quan trọng này. Tổ gồm toàn Mao - nhều Anh Vũ, Hữu Thọ, Đặng Pḥ... và vài người nữa.

T ôi rất không vui. Việt Nam thế là dấn thêm một bước vào qũy đạo Bắc Kinh chủ chiến. Tôi tán thành Kroutchev v́ ông chống sùng bái cá nhân và chủ hoà. Trần Châu bảo tôi: Định nghĩa cách mạng là dám đánh Mỹ, Mao đẩy Khroutchev vào ngơ cụt bằng phát động vũ trang đánh Mỹ, phá “chung sống hoà b́nh” cua Kroutchev đong thơi bat Lien Xo chet ngop bơi gánh nặng chạy đua vũ trang.

Ở sân bay, đám nhà báo đứng thành một ô, ai đă vào là không được ra khỏi. Khi Cụ Hồ và đoàn khách qúy đi qua, đám nhà báo mừng quá nhoài người ra hô, reo, vẫy. Liền bị an ninh nắm cổ đẩy xô dúi dụi. T ôi không nhiệt t́nh nghển cổ tḥ đầu nên không bị đụng vào người.

Tội nhất một chị ở Việt Nam thông tấn xă, h́nh như Duyên, vợ Đặng Quốc Bảo, bị đẩy bung hết cả tóc, mặt th́ nhợt đi, sợ phạm phải tội lỗi ǵ lớn đây. T ôi bèn đẩy lại anh an ninh, gắt giọng hỏi: - Được mời đến đây là lưu manh cả hay sao mà anh xua đẩy như vịt cả thế?

Nhắc to lại: - Là lưu manh cả sao hả?

Sau đó về họp với Nguyễn Thành Lê. Cả tổ phóng viên, trừ tôi, sướng ra mặt - được đón tiếp và tuyên truyền cho thủ lĩnh Mác - xít thế cơ mà. Tôi nói: - Viết xong tường thuật đón sáng nay là tôi xin rút. Tôi không làm được. Tôi không chịu được mạng lưới an ninh khinh nhà báo đến thế. Tôi c̣n đi th́ e có ngày mất b́nh tĩnh sẽ nói những cái nặng hơn câu tôi hỏi an ninh sáng nay, anh em thấy cả đấy.

Anh Vũ thay tôi phụ trách. Hữu Thọ đầy nhiệt t́nh chống xét lại nhưng là cán sự 5 chưa gánh được. Nhờ rút đi, tôi không phải dự một mít tinh trong đó Lưu Thiếu Kỳ yêu cầu đứng về một bên trong đấu tranh cách mạng và Cụ Hồ khen Lưu Thiếu Kỳ trăm phần trăm Mác - Lênin.

Sao lại khen thế? Thế ra Cụ phủi tay với bài báo của Nguyễn Thanh Long mất rồi. Ôi, chiếc cầu bập bênh.

T́nh cờ sau đó gặp Hồ Bản Anh, Tân Hoa Xă thường trú Hà Nội. Tṛ chuyện vài câu gần Thủy Tạ, Hồ Bản Anh chợt hỏi: - Anh không đi viết Lưu Chủ tịch? Tôi nghĩ phải là anh chứ nhỉ?

Toan phản ứng “Sao lại phải là tôi?,” tôi chỉ nói: - A, toi đang ban viec khac...

-   Nhưng toi co thay anh ơ đau cơ ma, a, ở sân bay nhỉ? (Vỗ vỗ trán.) À, trong hội kiến, đồng chí Lê Duẩn đề nghị Lưu Chủ tịch một việc... Tuyệt mật nhá, khà khà khà, đồng nghiệp ruột với nhau mà. (Nắm tay tôi kéo lại gần, th́ thào): Đề nghị Trung Quốc gửi phi công quân sự và bộ binh sang Việt Nam. Nhưng tuyệt mật hả, khà khà khà...

Anh đinh ninh tôi học Bắc Kinh th́ tất theo Bắc Kinh hay anh muốn thăm ḍ tôi? Nghe anh, tôi chợt hiểu v́ sao Cụ Hồ, ông Lưu Mác - ít trăm phần trăm. Sẵn sàng viện trợ cho mà đánh Mỹ mà. Đồng thời cũng hiện ra ở trong đầu tôi một băi chọi trâu là đất nước nghèo khó này. Nhưng toi lai nghi anh nha bao nay muon moi tin ơ toi. Duẩn nào dại mà đề nghị thế? Đồng thời cũng thấy có nên nói hẳn với anh rằng tôi không tán thành “đại loạn” hay là cứ ú ớ cho qua chuyện?

Sau này, đọc nhà báo Mỹ Stânley Karnow, tôi mới biết lần sang Việt Nam đó, Lưu đă đẩy t́nh h́nh ở Việt Nam tiến lên một bước phát triển quyết định. Lưu cam kết: các đồng chí phát động chiến tranh th́ Trung Quốc sẽ t́nh nguyện làm đại hậu phương lo lắng hậu cần chu tất cho Việt Nam. Nếu cần th́ chu toàn cho cả khâu binh lính nữa! Lưu nhận sẽ viện trợ vũ trang không hoàn lại cho 230 tiểu đoàn bộ binh của “quân nổi dậy “ở miền Nam.

1961, Bắc Kinh chưa muốn nổ chiến tranh lớn th́ Diệp Kiếm Anh sang nói các đồng chí đánh với cỡ tiểu đoàn như mấy trận B́nh Giă, Vạn Tường vừa qua là phải. Lúc ấy việc Mỹ gửi cố vấn sang được gọi là “chiến tranh đặc biệt.” Đến 1963, bị ba bề Tây Tạng, Ấn Độ, Đài Loan ép mạnh, Bắc Kinh cần cho nổi lửa lớn ở Việt Nam để bắt Mỹ đem quân vào làm “chiến tranh đặc biệt” tạo nên “cuộc đại loạn toàn thiên hạ cho Trung Quốc được nhờ.” Dĩ nhiên trăm tội đổ hết vào đầu thằng Mỹ nó kéo bè lũ tay sai ở Đông Nam Á xâm lược Việt Nam.

Nên biết qua về sự giúp đỡ quân sự của Trung Quốc. Từ 1950 đến 1954, Trung Quốc đă giúp Việt Nam 116. 000 khẩu súng các loại, 420 khẩu pháo, nhiều khí tài thông tin và công binh. Năm 1956, Trung Quốc ưu tiên viện trợ Việt Nam 50. 000 khẩu tiểu liên và súng trường nửa tự động vừa định h́nh sản xuất, chưa kịp trang bị cho quân đội Trung Quốc. Từ năm 1953 đến 1963, Trung Quốc đă giúp Việt Nam xây dựng 6 tiểu đoàn pháo cao xạ, 1 trung đoàn công binh, 1 trung đoàn cầu nổi, 1 trung đoàn xe tăng, 1 trung đoàn máy bay tiềm kích, bổ xung nhiều vũ khí trang bị quân sự khác. Trung Quốc c̣n giúp 90. 000 khẩu súng máy và súng trường để triển khai


 

chiến tranh du kích ở miền Nam. Nhằm lôi kéo Việt Nam ủng hộ Trung Quốc trong cuộc đấu tranh với Liên Xô, Mao cử Đặng Tiểu B́nh sang Hà Nội, mang theo lời hứa giúp Việt Nam 20 tỉ Nhân Dân Tệ, tương đương 20% thu nhập quốc dân hoặc 60% thu nhập tài chính của Trung Quốc năm 1963. Mao Trạch Đông nói với Cụ Hồ: “Chúng ta là một nhà, cần người có người, cần vật tư có vật tư, cần bao nhiêu có bấy nhiêu.”

Ngoái lại đoạn lịch sử này, tôi hay nghĩ tới một vỉa hè được người tâ bỏ tiền ra thuê làm băi bán cao măi vơ và anh chủ mảnh vỉa hè bỗng hóa đàn anh đàn yêng.

*   * *

Tháng Sáu, Nguyễn Thành Lê triệu tập cuộc họp của toàn đảng bộ báo Nhân Dân để “anh em ta trao đổi quan điểm và giúp đỡ xây dựng cho nhau.”

Thành Lê vừa dứt lời, Hữu Thọ liền đứng ngay lên. Rút mùi - soa xỉ mũi, quệt quệt mũi, ngoẹo đầu sụt sịt: - Tôi xin lỗi hội nghị..., là v́ tôi đang sốt ạ, vâng ốm to đấy, nhưng đảng có cuộc họp quan trọng thế này th́ cứ phải dự thôi. Cũng v́ ốm cho nên tôi xin phép được nói trước ạ. (Lại lau mắt lau mũi.) Thưa các đồng chí, chúng ta đều biết đi đường th́ có luật giao thông, thấy đèn đỏ bắt dừng, anh không dừng là anh phạm tội, anh sẽ bị trị. Vâng, nhưng c̣n một loại đường đi nữa quan trọng hơn rất nhiều, đó là con đường cách mạng. Nó có đèn đỏ đèn xanh không? Có, vâng, có quá chứ, c̣n ngặt nhiều hơn nữa cơ đấy ạ. Đèn xanh đèn đỏ này từng giờ từng phút chỉ cho chúng tâ đi như thế nào, tiếp tục đi hay dừng ngay lại kẻo không toi mạng. Thưa các đồng chí, con đường cách mạng của đất nước ta hiện đang bật đèn đỏ. Nghĩa là ai vượt qua nó th́ là phản cách mạng! Vâng, phản cách mạng. Vâng, thế mà trong chúng tâ ngồi đây đă có kẻ bất chấp đèn đỏ cứ ngang nhiên vượt qua... Thưa các đồng chí..., kẻ đó là... (Lại ngừng, lại xỉ mũi, lau mặt..., lau xong c̣n gấp mùi - soa làm tư tử tế đút túi, chuẩn bị cho cú hạ màn đánh thịch), thưa các đồng chí, kẻ đó là... (th́nh ĺnh thẳng người lên, nghiêm mặt chĩa tay vào tôi):

-   Kẻ đó là T rần Đĩnh.

Kể ra các thứ xấu: Ngạo mạn, coi trời bằng vung, coi kỷ luật đảng như tṛ đùa, chửi tất cả những ai bảo vệ chủ nghĩa Mác - Lê, sặc sụa quan điểm Khroutchev, một điều chung sống ḥa b́nh, hai điều thi đua kinh tế, ba điều chống sùng bái cá nhân, độc ác lên án đại nguyên soái Stalin và Mao Chủ tịch độc tài... Lôi ra cả việc “ngông nghênh không thích phục vụ Lưu Chủ tịch” rồi nói năng bừa băi với an ninh đang bảo vệ cho hai vị lănh tụ...

Hữu Thọ ngồi xuống, Trần Châu đứng lên hỏi nhẹ nhàng: - Anh Thành Lê nói họp để thân ái giúp đỡ nhau nhưng anh Hữu Thọ lại đả kích, mạt sát Trần Đĩnh.

Tôi đứng lên nói. Nh́n quanh mới thấy thời gian qua đội ngũ Mao - nhều đông ra nhiều quá. Nhiều con mắt tức tối nh́n tôi. Trong con mat họ, toi đang la ke đau hang My, khong dam chien tranh giai phong mien Nam ren xiet đau thuơng.

-   Tôi không nói chuyện quan điểm. Tôi nói điều c̣n quan trọng hơn quan điểm rất nhiều, đó là ḷng trung thực, nhân cách của mỗi người, trước hết của mỗi người cộng sản. Tôi chỉ xin nói câu chuyện mới xảy ra sáng hôm qua thôi. Ăn bánh ḿ ngoài vỉa hè kia, anh Hữu Thọ chửi bài anh Thép Mới viết trên báo. Tôi tránh dây vào cái câu lạc bộ bồi dưỡng nghiệp vụ vắng mặt đồng chí nên vào ngồi chuyện với anh Thép Mới ở gốc đa. Lát sau, anh Hữu Thọ dắt xe vào. Nhác thấy anh Thép Mới, anh Hữu Thọ liền từ xa cúi rạp xuống ghi đông rón rén đi đến trước mặt anh Thép Mới rồi bật thẳng người lên xúc động nói: - Bài viết hay quá! Văn như thế th́ đúng chỉ có Thép Mới viết nổi!... Đấy, tôi nói nhân cách mà trước tiên là ở ḷng trung thực, cái này tôi cho là c̣n cao hơn cả quan điểm.

(Đến thế kỷ 21, những khi gặp tôi ở sân báo Nhân Dân, biên tập viên Vũ Hải vẫn hay diễn lại tư thế của Hữu Thọ khom lưng khủynh tay dắt xe cho rạp người xuống đến mức thấp nhất để rồi vươn lên thật cao mà ca ngợi cấp trên, tư thế tôi tái hiện trong cuộc họp đầu tiên phân chia cách mạng và phản cách mạng ở báo đảng.)

Một giọng uất ức trong hội trường lại nghẹn ngào: - C̣n nói láo là Bác Hồ ta lẩm cẩm.

Lưu Động toan đứng lên thanh minh th́ Thành Lê giơ tay:

-   Chuỵện này thuộc bên an ninh làm, miễn bàn ở đây.

Trưởng ban nông nghiệp Phan Quang mới xuống Hưng Yên cùng Tố Hữu, nghe Tố Hữu nói với báo Hưng Yên là từ nay cần đề cao anh Lê Duẩn nhiều lên, anh sẽ là lănh tụ, Bác Hồ lẩm cẩm rồi. Phan Quang thuật lại với ban nông nghiệp. T rần Châu nói với Lưu Động học ở Nguyễn Ái Quốc (đe’ co cho trống cho Phan Quang lên). Lưu Động nói lại với Dương Bạch Mai. Mai chất vấn Cụ Hồ. Nghe đau Cu đa hoi To Hưu va no biến ra thành “xét lại tung tin chia rẽ ngay Bác với các đồng chí lănh đạo chủ chốt.”

Hai tháng sau, Hoàng Tùng xuất kích.

Lúc này ở ta những chữ con người, nhân dân - phải nói rơ nhân dân lao động - ḥa b́nh, ḥa hợp, đàm phán đều là những biểu hiện cần thủ tiêu sạch sành sanh của thế lực phản động muôn xóa bỏ đấu tranh giai cấp. Đâu cũng nhai lại lời Mao Chủ tịch dạy không được lơ là việc cách cái mạng của đế quốc tư bản. Lăo thành cách mạng và hay đọc kinh điển, Lưu Cộng Hoà bảo tôi: - Nay nhận ḿnh là con vật mới đúng đấy.

-   Điên hết rồi, - tôi ngao ngán nói. Hồi nào đuổi chim sẻ, nay đuổi chữ có hại... Thành “Buồng số 6” của Tchekhov hết.

Nói câu này, tôi cố h́nh dung ra Bác Hồ sẽ làm ǵ ở trong gian pḥng số 6 điên lọan này. Tôi cho Cụ xoa trán bệnh nhân đang lên cơn đ̣i xung phong tiêu diệt đế quốc mà nói: “Cháu anh hùng thế là rất tốt nhưng cháu cần nghe theo chỉ đạo của Bác. Bác bảo đánh th́ đánh, Bác bảo thôi th́ thôi, chú Tố Hữu đă có thơ đó. Bây giờ Bác bảo thôi. Bác cháu ḿnh c̣n phải thở cái đă chứ!” Nghĩ bịa ra cho Bác thế thôi mà thấy nhẹ cả người.

Tối hôm ấy, chủ tŕ cuộc họp đảng bộ. Hoang Tung tuyen bo mơ hoi nghi nay đe cac tương xet lai cư viec noi het y ḿnh. Cư noi khong sao het, toi đay, Hoang Tung bao đam la se khong co ky luăt ǵ ca. Cho tha hồ nói.

Rồi Hoàng Tùng tóm tắt vài quan điểm cơ bản của đảng lúc đó. Hỏi tại sao sinh ra chủ nghĩa xét lại? Liên Xô rất tinh thông lư luận Mác - Lê, đúng không? Ai dám bảo không nào? Tinh thông lắm! Thế mà lại thành ra xét lại sợ Mỹ. V́ sao? V́ mat nhiet t́nh cach mang, có thế thôi. Anh Duẩn phân tích chỗ này rất hay. Đời sống mấy tướng lănh đạo nay sướng rồi, xa cách nhân dân và thực tiễn cách mạng rồi th́ tất nhiên nhiệt t́nh cách mạng sa sút. Đây, xem anh em lao động chân tay đây (quay về những Quang Thụ ở báo từ thời trên rừng gánh báo vượt đường 5 đường 6 xuống Khu 3 ) các tướng này có lư luận ǵ đâu nhưng bảo đánh Mỹ là đánh tắp lự ngay à, chả phải lư luận ǵ cả. Bởi v́ nhiệt t́nh cách mạng sẵn nên hành động luôn theo lẽ sống...

Chắc coi tôi đáng chiêu hồi nhất để c̣n cộng tác hú hí với nhau, Hoàng Tùng gọi to lên:

-   Nào, mời! Thôi, Trần Đĩnh mở màn đi nào. Tôi toan nói: - Ai chả biết Lê-nin đă nói hai câu ngang như bùa chú là “Không có lư luận cách mạng th́ không có phong trào cách mạng” và “Nhiệt t́nh cộng với ngu dốt là phá họai cách mạng!” Cho nên bên kia sau đại tếu “Nhảy vọt” ngă chổng vó lên với nhau, Lưu Thiếu Kỳ, Đặng Tiểu B́nh đă đặc biệt phê phán nhiệt t́nh duy ư chí, đầu óc b́nh quân, đ̣i phải suy nghĩ khoa học.

Tôi đă sắp đứng lên th́ bỗng nghĩ rất nhanh đến Hoàng Tùng với tôi vốn chỗ “cánh hẩu” - đó, anh chiêu hồi tôi đầu tiên có lẽ v́ muốn tôi vẫn được đảng trọng dụng - nếu tôi nói ra th́ bằng là choang chính Hoàng Tùng cho nên lại chỉ buông một câu cụt lủn:

-   Tôi chẳng có quan điểm, lư luận ǵ. Chỉ thấy Trung Quốc không dân chủ, cả nước như cái trại lính.

Đặng Pḥ, anh Hà Đăng (tức Đặng Há) gầm lên ngay:

-   A, nói láo, không dân chủ mà hắn lại được mở mồm ra kêu là không dân chủ thế kia hả?

Tôi nghĩ ngay: - Loa Mao - nhều cỡ bự đây.

X́ xào đâu như anh là tác giả bài vè xếp hạng phân lọai xét lại ở báo đảng. Kiểu sắp đến đâu th́ đoàn ủy cải cách ruông đất đă lên danh sách đối tượng đấu tố ở đấy. Sau này lúc học Nghị quyết 9, một bữa thảo lụân ở tổ, tôi phát biểu xong ra giải lao ở sân, anh đă xô đến giơ hai quả đấm lên toan đánh vào hai thái dương tôi. Từ ngày đảng coi tư tuởng Mao là chính thống, mặt anh nom lúc nào cũng như diều được gió. Giá hồi ấy đă có video clip!

Khánh Căn, Nguyễn Hữu Chỉnh lần lượt được mời lên. Các anh tŕnh bày quan điểm của ḿnh tức là tinh thần Tuyên bố chung 81 đảng và Đại hội 3 Đảng cộng sản Việt Nam mà nay đă được Mao Chủ tịch vạch ra là xét lại, tuy đảng chưa hề có nghị quyết nào chính thức bác bỏ chúng.

Hoàng Tùng tưng tửng chêm vào móc máy các anh. Mặt hai anh tái đi nhưng vẫn tiếp tục nói...

-  Nào, Hồng Hà, - Hoàng Tùng nói.

Trươc đay ́t lau, trong vu Nguyen Ch́ Thanh goi bao Quan đoi Nhan dan benh Lien Xo trong cuơc khung hoang ten lưa ơ Cu ba là báo găng - xtơ Si - ca - gô (kẻ cướp Mỹ) th́ Hồng Hà đă nói: “Báo găng - xtơ này có đại tướng của nó đấy chứ (tức là có tướng Giáp, tướng Thanh sao dám qua mặt tướng Giáp?)” và nhờ đó mà nổi tiếng xét lại.

Nghe Hoàng Tùng mời, Hồng Hà thiểu năo đứng lên. Rồi nghẹn ngào như mếu:

-  T ôi xin cảm ơn Mao Chủ tịch vĩ đại đă mở mắt ra cho tôi thấy Liên Xô, Khroutchev là phản bội, đầu hàng, xét lại. Hôm nay ngồi đây tôi thấm thía như dự một cuộc chỉnh huấn lớn. Thật ra khi học ở Liên Xô, tôi đă ngờ ngợ nhiều cái, cho nên gặp các anh trong Trung ương qua thăm, tôi vẫn nói cần phải cảnh giác với Liên Xô, Khroutchev...

Trong tôi vụt hiện lên h́nh ảnh tướng de Castries đầu hàng ở Điện Biên Phủ. Ông ta vẫn đàng hoàng ngậm píp và chống can. Nhưng Đặng Pḥ đă cười khẩy khinh bỉ:

-  Anh em, cảnh giác! Chớ để rồi mai kia Mác - xít thắng anh tâ cũng xơi mà xét lại thắng anh ta cũng xài.

Nghĩ tới chia quả thực sớm thế chứ. Mà hơi bị đúng! Hồng Hà tuy khóc mếu quay dáo trở cờ quá dở nhưng sau vào Ban bí thư, trèo lên trên tất cả những Mao - nhều thực thụ Hữu Thọ, Hà Đăng, Đặng Pḥ. từng bủa vây tiễu trừ anh. V́ Hồng Hà không hề kém nhiệt t́nh - khóc nhận tội là quá nhiệt t́nh - lại c̣n hơn đám Mao - nhều chính cống ở khoản lư luận học ở tận trường đảng Liên Xô.

Nhưng Hoàng Tùng đă vỗ tay nói: - Nào tốt thôi, ai chuyển cũng đều hoan nghênh.

Thật ra Hoàng Tùng mở hội nghị này chỉ cốt để chiêu hồi nội bộ và đối ngoại: đấy, ở tiệm này, tôi đă trấn áp xét lại, tôi đă có đe nẹt, có trao đổi dân chủ cả rồi nhé. Địa bàn báo đảng im ắng th́ ông yên. C̣n đúng ra mới năm ngoái, ông thiếu “nhiệt t́nh” ghê gớm - tương lên báo hàng mấy trang nguyên văn các diễn văn của Khroutchev! Những hôm có Khơ nói, báo đắt như tôm tươi.

Thép Mới đứng lên luôn: - Tôi tán thành ư anh Tùng. Cần tăng cường đoàn kết nên ai chuyển ta cũng hoan nghênh. Trươc đay thay Hong Ha, Tran Đính ngoi vơi nhau cư het khen Khơ lai khen co đao xi - nê Kirienko, tôi đă ngại nhưng nay tôi thấy là chúng ta có thể chuyển biến được hết trong trận giao chiến mới này.

Rơ ràng bảo vệ em trai và dụ tôi hàng. Mới hôm nào hỏi tôi: - Mày có thấy cái Châu (vợ Thép Mới) hơi giống giống Kirienko không mày?

... Từ đấy Mao - nhều thường từng đám túm tụm chửi Khroutchev rồi hễ thấy chúng tôi th́ lại cố t́nh liếc liếc và ré lên cười. T ôi ngỡ thấy lại Kiêu binh phủ T rịnh chắc tưng đa ơ tren nen toa bao nay va ngay ngay ra đương bop vu tha cưa đan ba con gai cua ca cai huyen Tho Xương thuoc phu Hoai Đức đây.

Gần tháng sau, Hoàng Tùng thăm Trung Quốc, mang theo Hồng Hà, Phan Quang. Một anh vốn kiên trung, một anh vừa đầu hàng kết thành bè. Ai đi Trung Quốc lúc này đều mặc nhiên được gài ở trên ngực huy chương phẩm tiết “tṛ T àu” cực ngoan.

Trở về, viết “vĩ đại Trung Quốc “dài hết trang báo, Hồng Hà đưa tôi để đăng lên trang Chủ nhật tôi phụ trách nhưng tôi đẩy nó cho Quang Đạm duyệt. Trả lại tôi, Quang Đạm chỉ cho xem mười mấy ḍng anh dập: - Ḿnh phải cắt v́ chửi Liên Xô dữ hơn cả T rung Quốc mà T rung ương th́ vẫn chưa cho chửi công khai. Ngừng lại cười: - Hong Ha the ma hang qua.

-  Biết sẽ bị cắt nhưng em xin cứ viết ra để các anh chứng giám em chuyển lập trường sâu sắc và bền vững lắm ạ. - Tôi nói.

Quang Đạm cười huưch tôi một cái: - Cái tay này!

Khánh Căn ít lâu sau báo tôi anh bị phê b́nh ghi lư lịch v́ đă mượn diễn đàn hội nghị của đảng bộ để tuyên truyền quan điểm xét lại!

-  Sao thế được? - Tôi hơi cáu, rất không thể ngờ.

C̣n một chuyện không thể ngờ bằng vạn. Giữa 1963, Cụ Ho bi mot vo but sa. Tuyên bố chung Hồ Chí Minh - Novotny, chủ tịch Tiệp Khắc vừa lên báo th́ Lê Duẩn bắt bỏ ngay: xét lại! Lập tức hủy, bất chấp xúc phạm đến nước bạn Tiệp và lănh tụ. Người ta giải thích vụ này như sau: nhận được bản Tuyên bố để kư, Bác hỏi chú Ba, ư là chú Ba Duẩn, xem chưa. Thư kư Bác lầm là hỏi chú Ba Khiêm, bộ trưởng ngoại giao chịu trách nhiệm thảo văn kiện cho nên đáp là đă. Thế là Bác kư. Th́ ra tội nợ chính là v́ trong đảng quá nhiều Ba... Ba phải, ba ba ba.

Ung Văn Khiêm, tác giả bản Tuyên bố sau đó bảo tôi: - Trong vu Bac but sa ma Ung Van Khiem chet đau nươc, có ba anh Ba tham gia. Ba Duẩn, Ba Khiêm và Ba Hồ. Tôi ngạc nhiên th́ anh nói:

-   Ủa, đọc anh Ba của Trần Dân Tiên chưa? Anh Ba Tất Thành đấy thôi. Ba anh Ba dính vào và anh Ba Duẩn phang hai anh Ba kia bằng Sáu Búa (Lê Đức Thọ). Theo họ giải thích th́ hóa ra Lê Duẩn hơn Hồ Chí Minh về tất cả quyền hành, tư tưởng, lập trường. Đă kém Duẩn thế, Hồ Chí Minh lại mắc bệnh quan liêu, không xem văn kiện mà cứ kư bừa trong lúc t́nh h́nh phe bí bét. Ba là Hồ Chí Minh đă sa sút đến bước để cho Ba Duẩn nói sao cũng nín... Phe Duẩn đông miệng hơn mà. Nào, thử xem nhá. Có phải đến tận cuối năm 1963 mới có Nghị quyết 9 chống xét lại không? A, the thí họ dựa vao cai gí ma đe Cu ra họanh la sai nao? Dựa vào đường lối quan điểm Mao! Đúng thế không? C̣n sự thật th́ thế nào? Là ḿnh thảo bản tuyên bố đó rồi đưa cho Cụ. Và chính tay Cụ viết thêm bằng mực đỏ vào đó mấy ư kiến c̣n sặc “hoà b́nh chủ nghĩa “và bảo vệ phe xă hội chủ nghĩa hơn nữa. Ḿnh đọc mà. Ḿnh đă phải giấu đi để họ không nắm được mà hành thêm ông cụ nữa mà. Họ đung đen Cu cung la nham ha uy the Cu va co lap Cu trong họi nghi 9 sắp họp cuối năm, để cho trong đảng không c̣n ai dám theo Cụ nữa.

-   Thế mà Bác im, - tôi hỏi?

-   Trong tập sách “Mấy vấn đề quốc tế và Đảng ta” xuất bản dịp ra Nghị quyết 9, Lê Duẩn công khai suy tôn “tư tưởng Mao Trạch Đông là tư tưởng Lê-nin thời đại này,” như vậy chẳng phải là yêu cầu đảng nghe Mao, thôi nghe Hồ đó ư? Duẩn soạn thảo Nghị quyết 9 theo tư tưởng Mao Trạch Đông chứ c̣n ǵ? Mà Hồ không biểu quyết cũng là tỏ thái độ với Mao quá rơ rồi c̣n ǵ! Nội bộ lănh đạo cao nhất tan nát đến thế! Mà nhân sự và tư tưởng đều trong tây Sáu Thọ và Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu., hỏi Hồ làm ǵ lại được họ? Nhưng ḿnh thấy cũng tại Cụ đă xuê xoa. dĩ hoà vi quí. (Tôi hơi ngẩn ra.) Cụ biết, biết rơ Liên Xô, Trung Quốc hầm hè nhau từ 1957, 58 rồi cơ. Năm 1958, Cụ dẫn một đoàn sang Trung Quốc, Liên Xô. Cụ tới Bắc Kinh, các cháu thiếu nhi khăn quàng đỏ ra đón chỉ tặng hoa và quàng khăn đỏ cho Cụ và Hoàng Văn Hoan, ủy viên Bộ chính trị phụ trách đối ngoại. Sáng sau Cụ bảo ḿnh chú ở nhà, Bác với chú Hoan đi hội đàm với bác Mao. Hội đàm xong về Cụ hỏi ḿnh chú ở nhà công tác sao? Ḿnh ngớ ra hỏi ủa, công tác ǵ chứ Bác? - “Ḱa, đâu có quần chúng th́ đảng viên ở đấy có công tác chứ? Th́ các ông Nguyễn Xiển, Nguyễn Văn Huyên, Phan Anh... đó!” Ḿnh ớn quá. Cụ lảng sang chuyện công tác quần chúng v́ không muốn ḿnh thấy là Trung Quốc không thích ḿnh. Nhưng khi ta đến Mát - xcơ - va th́ thiếu nhi khăn quàng đỏ lại chỉ tặng hoa và thắt khăn quàng đỏ cho Cụ và ḿnh. Chắc đại sứ quán Nga ở Bắc Kinh đă mách chuyện Hoan được khăn quàng đỏ. Lần này Cụ bảo Hoàng Văn Hoan ở nhà, Bác và chú Khiêm đi hội đàm với đồng chí Khroutchev. Hai bên giành ta trắng trợn đến thế, th́ theo ḿnh Cụ nên nói từ đầu với Trung ương lập trường của Cụ, đặt ra cái ngưỡng để sau này Lê Duẩn, Nguyễn Chí Thanh khó kéo Trung ương ngoặt theo Mao tức là Lê-nin của thời đại, vũ trang đánh Mỹ hổ giấy.

-   Nhiều người nói Duẩn kêu Cụ kư Hiệp định sơ bộ với Pháp (6 - 3 - 1946) cũng như năm 1954, mới được nửa nước đă ḥa b́nh là hữu khuynh, vậy sao Cụ lại để Duẩn làm tổng bí thư?

-   Lê Duẩn có lợi thế lớn là không dính sai lầm cải cách ruộng đất, cái làm cho uy tín đảng sứt mẻ dữ. Rồi sau ḥa b́nh Cụ lại chịu sức ép từ chính Cụ - và cả từ cánh Lê Duẩn - tức là bị mặc cảm mắc nợ miền Nam. Ừ! ngay sau ḥa b́nh đă có dư luận “Lẽ ra cứ đánh thốc xuống th́ lại đi ngừng bắn!” Đó! Luận điểm này là của Duẩn. Cho là Cụ Hồ đứt gánh giữa đường! Ở Đại hội 3 để những người gắn bó với Nam bộ, Trung bộ như Lê Duẩn, Nguyễn Chí Thanh, Phạm Hùng. v. v. vào Bộ chính trị đông là Cụ muốn tỏ ư gửi gắm công cuộc giải phóng miền Nam cho họ và đền bù cho Thành đồng Tổ quốc cứ phải đi trước về sau. Với lại, Cụ đâu ngờ rồi trượt theo Mao, Duẩn sẽ đến nước xổ toẹt chữ kư của Cụ ở ngay trước toàn thế giới... Phải nhận là từ tuyên bố Hồ - Novotny đến việc không biểu quyết ở Hội nghị 9, Ông Cụ nhất quán về quan điểm.

Ung Văn Khiêm nói với tôi những điều này năm 1982. Đến nay tôi vẫn thấy rơ cảm giác ngạt thở lúc đó. Ngỡ cỗ xe lu bạo quyền đang đè lên chính ḿnh. Nhớ cả băn khoăn dai dẳng của tôi: điều ǵ khiến Cụ trở thành yếu kém trong lănh đạo dễ thế?

1984, một hôm tôi hỏi Khiêm: - “Cái bản thảo tuyên bố mà Ông Bác cho thêm quan điểm xét lại vào anh có giữ lại không?”

-   Khi sang Ban Nội chính, ḿnh để nó lại ở Bộ ngoại giao, theo đúng kỷ luật văn kiện.

-   Có khi vẫn c̣n, đến lúc nào đưa ra công khai khéo mà rất hay!

Khiêm lắc đầu: - Anh định nói ta đem bút tích Bác ra để làm rơ vấn đề phải không? Chả lại được với họ! Họ sẽ bảo bút tích này là giả. Thế đấy! Họ sẽ nói Vũ Kỳ đă lợi dụng viết giống Ông Bácđể tuyên truyền tư tưởng xét lại. Ai bênh nổi cho Vũ Kỳ lúc đó!

* * *

T rường Chinh lên án Liên Xô cho tên lửa vào Cuba làm tôi sụp đổ, cảm thấy như thất t́nh th́ sau đó Ḥang Tùng cho tôi một nhát choáng váng.

Đó là vào nửa sau năm 1963, Việt Nam ngày càng theo Mao đả Liên Xô. Trưởng ban ư hệ Ponomariev và Andropov (lúc ấy mới phụ trách Đoàn Thanh niên Komsomol, chưa tổng bi thư) đă sang t́m hiểu, hy vọng có thể níu Việt Nam lại. Tất nhiên phải đến Nhân Dân, tờ báo xưa ca ngợi Khroutchev mà bây giờ nín bặt. Hoàng Tùng và khoảng bảy tám người trong có tôi tiếp đón. Phía Liên Xô ngoài hai vị trên c̣n thêm ba bốn thanh niên đều mặc sơ mi trắng cụt tay, quần xanh hải quân mà tôi ngờ là KGB. Hoàng Tùng tỏ ra khá hờ hững.

Chuyện rời rạc chừng mươi mười phút, Hoàng Tùng giọng ế ẩm - chỉ thiếu cái ngáp - nói to: - Thôi, c̣n có cái ǵ cho các đồng chí xem nhỉ? À, ngoài vườn có con ḅ cái sắp đẻ, các đồng chí có thích xem ḅ sắp đẻ th́ mời ra!

Tôi không ngờ khinh “thành tŕ cách mạng vô sản” lẹ đến thế. Ngày nào họp chi bộ phê phán Như Phong hút thuốc lá tổng biên tập báo Sự Thật Liên Xô mời là mạn thượng với “cấp trên.” Tôi ngại đám trẻ đại sứ quán Liên Xô dịch lời lẽ Hoàng Tùng sẽ làm cho Liên Xô nghĩ không hay về Việt Nam trong khi đảng vẫn chưa dứt khoát đả Liên Xô. Tôi c̣n hy vọng ở Cụ Hồ, ở Truờng Chinh. Dù mong manh.

Sau đó buồn, tôi đến Trần Châu ở Hàng Chuối th́ gặp một chị bạn làm báo. T ôi ngán ngẩm kể lại chuyện mời xem ḅ đẻ.

Chị nói ngay: - Đó là v́ cậu không thấy bọn khốn Liên Xô này chúng nó sợ Mỹ thế nào đâu. Làm cách mạng mà sợ th́ thôi rồi nói làm quái ǵ? Tớ vừa sang Bắc Kinh, các chị Phụ vận bên đó bảo tớ là chớ để Khroutchev lấy vũ khí luận ra dọa mà không dám đánh Mỹ. Đánh Mỹ đang là ánh sáng chiếu soi cho thời đại. Các chị ấy nói thế này cơ mà. Biết Trung Quốc không có tên lửa, U2 Mỹ vào do thám. Lúc này mà nghĩ đến tên lửa là mắc mưu đế quốc và “xét lạ” cho nên chúng tôi bèn cho Mig 15 từ thời chiến tranh Triều Tiên bay lên ngang nó (tôi hỏi làm sao mà lên tới 20 cây số được?) à, khó ǵ? Muốn lên cao th́ vất các thứ thừa đi thôi, rồi chỉ thị thế này mới ghê: bay sát bên cạnh mà dùng tiểu liên Tom - xơn, nhớ là phải T om - xơn cũ rích thời thế chiến hai, bắn hạ.

Đảng xây dựng nhiệt t́nh cách mạng ghê quá. Và người ta sẵn sàng diễn nhiệt t́nh. Một hôm Hữu Thọ như rồ như dại nhào chạy ra giữa sân báo, khuỵu chân xuống, giơ hai quả đấm lên (kiểu cầu thủ làm bàn), hét: - Hoan hô. ô... ô... hai con Tô Tô chế. ế. ết rồ. ồ. ồi...

Tưởng Hữu Thọ có thể chết sặc v́ sung sướng. Anh vừa đọc tin Thông tấn xă biết hai tổng bí thư Tô - rê và Tô - gli - a

-   ti của đảng cộng sản Pháp và Ư mới chết. Thế là ứng khẩu thành văn tế chửi độc đáo ngay. Tiếp theo một lời b́nh: “Đấy, trời cho ngay bọn phản bội hai cú pê nan ti 11 mét đứ đừ đừ! ”

Ngọn” đèn xanh cách mạng” đă bật lên cho người ta phát huy bất nhân bất nghĩa mà đầu tiên là lật lọng, vu cáo và phét lác.

Những ngày hun đúc nhiệt t́nh đánh Mỹ, những ngày mà báo Nhân Dân ca ngợi bom nguyên tử đầu tiên của Trung Quốc là bom đạo đức, bom văn minh, đám Mao - nhều ở báo cho lưu hành một bài thơ của Đinh Đức Thiện:

"Trời sinh ra tướng để đánh giặc, Tướng sợ không c̣n quần đùi mặc, Ối giời ơi tướng ơi là tướng, Tướng không bằng cái con củ c..."

Đồn rằng một đoàn tướng lĩnh Liên Xô sang thăm Việt Nam đă khuyên đừng đánh Mỹ v́ e sẽ không c̣n quần đùi mà mặc nên tác già văng c. ra tặng.

Một tối tôi xuất khẩu đọc cho Kỳ Vân nghe luôn một bài vè họa lại: “Tướng ông là tướng đếch cần cả quần mặc, V́ ối giời ơi ông là tướng lủng liểng những hai c.., Một ṇi Việt cho và một Hoa cài, C. của Hoa cài to gấp mười c. ṇi Việt lắp, Nó vốn được nuôi bằng sâm Cao li tẩm đẫm Mao Đài."

Kỳ Vân kêu to: - Hay, rất hay. Đọc cho tớ chép! Dân háo chiến là thích văng tục nhất.


 

Chương hai hai

Text Box: hế Lan Viên và tôi một dạo dài quấn quít. Tôi hay đến
Chế, gian giữa trong ba gian nhà gia nhân bồi bếp trong sân sau ở bên phải ngôi biệt thự 51 Trần Hưng Đạo xưa của Tây và cựu hoàng Bảo Đại. Anh ở kẹt giữa Bảo Định Giang và Xuân Tửu. Tran Hưu Thung thí ơ ham dươi cau thang trơi lên nhà chính.

Tôi đến là Chế lại khiêng chiếc ghế mây dài ra kê ở sân cho tôi “nằm hay ngồi tùy,” c̣n Chế th́ ngồi trên cái ghế con con bên cạnh. Giữa lúc “ngổn ngang thế sự,” “ai giáo điều, ai xét lại, trong trần ai, ai dễ bíết ai,” chúng tôi giống nhau có thể nói là hoàn toàn: cự tuyệt thẳng thừng mọi tư tưởng Mao, đường lối chính sách Mao. Tôi tiếc không thể nhắc lại những h́nh ảnh anh chửi Mao và đám Mao - nhều "tụt quần đái ị chùi chùi vẩy vẩy theo lệnh Thiên triều.” Những lúc chửi ấy, Chế cười rất nở, rất hết ḷng dạ, đường môi lượn cong hết cỡ dẻo mềm và không thành tiếng, chỉ xí xí xí như rúc, như dụ dỗ. Đặc biệt, con mắt nghịch ngợm thông minh của anh lại có vẻ như đang liếc trộm lên trên - đấy, trên ấy đấy.

Chiều tháng 11 năm 1963 ấy, khiêng ghế cho tôi xong, anh ngồi xuống, một tay đặt lên đùi tôi, im lặng, đôi mắt thông
 

minh nghịch ngợm cười tít lên một lúc với cái tiếng xí xí xí rất đều ở miệng (nó cứ khiến tôi nghĩ tới một hỗn hợp hóa chất đang trộn vào nhau và tác động đặc biệt không ra khói). Rồi nói: - Này, bàn tay Chế miết trên đùi tôi, hôm qua c̣n ôm hôn đồng chí một trăm cái hôn, hôm nay đéo mẹ cha đồng chí rồi đấy.

Cụ Hồ thường kết thúc các điện gửi Khroutchev bằng câu” gửi đồng chí một trăm cái hôn.”

T ôi ngỡ Chế đùa. V́ sau đó, vẫn như thường lệ chúng tôi chửi Mao “hiếu chiến,” “phiêu lưu,” “đói rồi điên bỏ cha lại muốn làm cha tất cả.”

Ra về, tôi vẫn không nghĩ Chế vừa rủ tôi cùng làm một bước valse vĩnh biệt để cho ra mắt những câu thơ như: “Hỡi những con thỏ hoà b́nh, ta chiến đấu chính v́ ngươi đó, ngươi nghịch tuyết trong khi ta chịu lửa” và “Con cúi xuống hôn bàn tay Người (Mao Chủ tịch) không chút vẩn bụi cá nhân... ”

Phải nói Chế Lan Viên đọa không đến nỗi quá lâu. Rồi anh lại đă viết “chưa cần cầm lên nếm, anh đă biết là bánh vẽ. Thế nhưng anh vẫn ngồi vào bàn cùng bè bạn. Cầm lên nhấm nháp. Chả là nếu anh từ chối. Chúng sẽ bảo anh phá rối. Rốt cuộc anh lại ngồi vào bàn. Như không có ǵ xảy ra hết. Và những người khác thấy anh ngồi. Họ cũng ngồi thôi. Nhai nhồm nhoàm. (Bánh Vẽ)

T óm lại theo th́ được hít bă mía là ngồi vào bàn cùng nhai và không bị chụp cho tội phá rối. Được gọi bất cứ ai là chúng. Cũng nên nói khi đọc “Di cảo,” tôi rất thương Chế.

Vậy Chế là người đầu tiên cho tôi biết đảng “theo Mao.” C̣n người đầu tiên cho biết Nghị quyết 9 đă ra đời là Kỳ Vân.

Tôi vừa leo cầu thang trời lên đă thấy anh đứng chờ ở cửa, nụ cười hơi cưng cứng trên môi. - Thông qua rồi đấy, anh nói!

-    Thông qua? Sao lại thế? Lạ nhỉ? Đại hội 3 đề ra ưu tiên xây dựng chủ nghĩa xă hội ở miền bắc và do đó chiếu cố miền nam thôi.

-    Duẩn theo Mao hẳn hoi rồi. Có cậu bảo tớ là ở Hội nghị 9 đă phổ biến ư Duẩn nói tư tưởng Mao Trạch Đông là tư tưởng Lê-nin của thời đại ba ḍng thác cách mạng Á - Phi - La.

T ôi văng ngay ra: - Thế th́ ra cái đếch ǵ nữa chứ!

-    Ḿnh nghĩ thấy chuyện ấy đúng đấy. Theo Mao đứt đuôi rồi. Phát động chiến tranh đánh Mỹ rồi. Sẽ tuồn người với súng ống vào Nam ghê gớm hơn. Phần hai tối mật của Nghị quyết 9 là nghị quyết chiến tranh! Theo Mao, chủ trương vũ trang để thống nhất đất nước của Duẩn, Chí Thanh đă thắng. Trường Chinh đầu hàng Duẩn là cánh chủ ḥa qụy. Chien tranh thí se ap dung chính sach cọng san thơi chien, het dan chu.

Tôi chợt mệt tưởng như có thể khuỵu xuống. Vốn đă biết Nghị quyết 9 là nhằm chuẩn bị đánh Mỹ nhưng nghe Kỳ Vân, tôi ngỡ nghe thấy lần đầu. Không muốn hỏi thêm nữa. Mới nhận thấy v́ quá sợ, quá ghét cái triển vọng bom đạn ùng oàng nên lâu nay tôi cố tin hết từ Trường Chinh, Cụ Hồ đến lương tri của T rung ương để rồi nay th́ chiến tranh nó đang lù lù ở trước mặt. Một cuộc chiến tranh mà người ta đă đem trang hoàng như cỗ xe hoa lộng lẫy trong hội lễ hóa trang carnival... với bầu khí quyển khủng bố mà bọn chúng tôi đang được nếm trước.

Ở tôi lúc này trùm lên trên tất cả là tâm trạng thua. Đúng hơn, một không gian thua, một trận địa thua, một đời vét sạch cho thua, thua nhẵn, thua nhục, thua ră rượi mênh mang toàn diện và nó đang d́m tôi ngập lút vào trong nỗi tự ái cay đắng. Tôi thấy tôi bơ vơ, côi cút trong đêm đen ng̣m ở giữa một sa mạc hoang vắng là thế giới hung hăn khát máu này. Sao hoa b́nh, dan chu khong lay đơng noi lương tri ngươi tâ? T ôi thở dài.

-  Cụ Hồ không bỏ phiếu, - Muon đơ toi, Ky Van noi.

Anh đau ngơ toi lai cang muon đo sap xuong v́ ngươi ma toi hy vong cuoi cung the la cung thua not: thua đám con em của Cụ trong cơn nguy cấp ầm ầm sấm sét này. Th́ ra thường là Cụ thua. Cụ đă từng thua những Trần Phú, Hà Huy Tập. Và có lẽ cả Trường Chinh, Vơ Nguyên Giáp. Cái án Stalin quàng vào Cụ nó vẫn lơ lửng trên đầu Cụ và Cụ chiến đấu với đằng lưng hở toang hoác.

Hai chúng tôi ngồi im lặng. Như một phút tưởng niệm. Tưởng niệm cái ǵ không rơ? Có thể vô thức báo trước là nên tưởng niệm quăng ngày ngây dại ú ớ đă qua và chấm dứt măi măi từ nay... Lúc ấy tôi đâu thấy về khách quan mà nói, nhờ Mao đánh xét lại mà thế giới sẽ sang một vận hội mới, hết phe và chiến tranh lạnh. Hết cả quan hệ phên giậu, môi răng.

Thật ra tôi đang bị hai nỗi sợ ám dữ: chiến tranh sắp nổ ra và tới đây tôi sẽ bị như thế nào nên đầu óc tôi gần như mụ mị.

Kỳ Vân nói: - Cụ Hồ, Trường Chinh, Giáp không muốn ngả theo Mao, nhưng Duẩn tin rằng theo sấm sét của tư tưởng “Lê-nin thời ba ḍng thác cách mạng” th́ sẽ giải phóng thống nhất đất nước và vượt lên trên công tích Cụ Hồ. Bắc Kinh phát động chiến tranh nhưng phất cái chiêu bài nghe rất cao thượng là bảo vệ sự trong sáng của chủ nghĩa Mác.

-  Nói “thiên hạ đại lọan th́ Trung quốc được nhờ,” Mao đă rất mẹo là nâng nhiệt t́nh đánh Mỹ lên thành chuẩn cao nhất ở trong sự nghiệp “bảo vệ sự trong sáng của chủ nghĩa,” thế là anh nào cũng nổi máu đánh đấm để tỏ ra trung thành với chủ nghĩa.

Đă ngờ cái chữ “Trung Quốc được nhờ” nhưng lúc ấy chúng tôi vẫn chưa bắt được trúng nọc của nó: có xúi và giúp thiên hạ đổ máu đuổi Mỹ đi khỏi vùng này, Trung Quốc mới quàng lấy được hết Biển Đông và châu Á.

Tối ấy, nghe Kỳ Vân, tôi bỗng thấy đầu óc trống rỗng chẳng c̣n ǵ nữa. Và kỳ quái, tôi lại h́nh dung ra rơ ràng trên bốn bức vách của cái không gian trống rỗng kinh ḥang là đầu óc tôi ấy đang đầy những vi ti huyết quản đen ng̣m chằng chịt như ở mặt trong của vỏ trứng vịt lộn. Hơn nữa chúng như như đang lớn lên, cứng đanh ra.

Rồi chẳng biết nói ǵ hơn, chúng tôi chia tay nhau.

Quay lại cười (để tỏ ra vẫn b́nh tĩnh) với Kỳ Vân đứng tiễn ở đầu ngơ, tôi chợt thấy miệng khô khốc, đắng chát.

Tôi đạp xe về qua quăng Hội nhà văn, Nhà khách Chính phủ đường Nguyễn Du ngào ngạt suốt một đoạn dài mùi hoa sữa - mùi trầu cau nồng nàn say ở miệng người con gái - rồi mùi hoa hoàng lan ở một ngôi nhà gần ṭa soạn báo Thống Nhất. Chơt nhạn ra may cau hoi đang chen lan nhau đe trính diện với tôi: “Thế là thế nào? C̣n tin vào ai?,” “Sao lại là thế được?,” “Ừ, có khi mai Trung ương lại ra một nghị quyết khác. Chả lẽ lại chọn phang cặp díp một lúc cả Mỹ lẫn Liên Xô hay sao?.” .. Cái lô gích sách lược này làm đầu tôi dịu đi được một ít. Tự khen: khá lắm! Chủ ḥa chắc vẫn nhiều sức thuyết phục hơn. Dẫu sao ḥa b́nh cũng là lương tri vượt trội mà.

Nhưng th́nh lính noi sơ như mọt cơn lu ơ đau uc ra tran đi rất nhanh choán hết tâm trí tôi: tự nhiên cái đèn đỏ báo hiệu tôi là phản cách mạng mà Hữu Thọ đă cảnh cáo hôm nào chợt treo lên lù lù. Đúng thế, ngọn đèn cấm đi tới đang là một tâm điểm bất động treo lơ lửng đỏ lừ, ở cách tôi chừng dăm mét, nằm chính giữa trục ghi - đông trước mặt kia, rất to, rất rơ, rất đỏ, một màu đỏ kỳ lạ, đặc bíệt rất hằn học, rất hể hả, rất hiểm ác nữa. Nó là ḍng chữ “Tư tưởng Mao Trạch Đông là tư tưởng Lê-nin của thời đại ba ḍng thác cách mạng...” vỡ đê rồi. Lụt to rồi. Tôi chợt rùng ḿnh lẩm bẩm. Ngỡ như nước đang ngập lên đến tận cổ.

Có lẽ cái rùng ḿnh này đă bất chợt cho vụt hiện trở lại rơ như mới hôm qua h́nh ảnh một cuộc đấu tố ở Bắc Kinh hí kịch học viện, ngách Trống Thanh La, luo gu xiang, ngơ Bông Sợi, Mian hoa hu tung. Tối hôm ấy tôi sang đấy chơi với bạn bè Việt Nam. Qua một hội trường đặc người tôi dừng lại nh́n vào: tất cả sinh viên, những nghệ sĩ tương lai, cùng giáo sư, giảng viên, công nhân viên chức đang hung hăn đấu một chú bé chừng mười ba tuổi đứng run cầm cập trước cử tọa lần lượt lên quát mắng, dí trán, đẩy ngực: phạm nhân tí hon này ăn cắp mấy tem phiếu mua được chừng nửa cân T rung Quốc dầu ăn...

Tôi ngờ rằng nhờ chính h́nh ảnh người đồng đội thiếu nhi bị đấu tố kia sống lại ở trong tôi giây phút ấy mà sau này tôi đă không run, không líu lưỡi. Khi chú phạm nhân bật khóc th́ các nghệ sĩ tương lai lại hét ầm ầm: - “Đừng ḥng dùng nước mắt giả dối để trốn tránh sức mạnh chuyên chính!” Phản ứng ǵ của đối tượng cũng là lừa dối hết. Nh́n chú bé lúc ấy tôi chợt thấy sức co giăn của các cơ bắp mặt người có thể làm cho tất cả méo xệch đi ghê gớm đến đâu. Toi bang hoàng: sao tap the tr thưc, nghe s lai co the tan bao như the kia vơi tre con? Cái dớp chống phái hữu diễn ra trước đây ít lâu đă có sức “cảm hóa” con người trở thành hung hăn đồng đều như thế kia ư?

*  * *

Chưa có cuộc học tập nào nghiêm trọng, căng thẳng và rợn bằng học Nghị quyết 9.

Ngành báo chí, tuyên truyền học ở hội trường Đài phát thanh trung uơng. Đông cả hàng ngh́n con người. Và cả hàng ngh́n con người ấy đều cùng bày ra một khuôn thước mặt không giấu đi nổi nét lo âu, phiền muộn. Trong bài “cô du kích Lai Vu,” Tố Hữu chẳng đă đe đánh thắng Mỹ sẽ quay sang trị những con rắn độc xét lại đó sao? Thế mà h́nh như tôi lại chỉ mải bận rộn với cái bụng đầy bất b́nh ngổn ngang của ḿnh, không chú ư tới giữ ǵn cái mặt.

Một tuần đến nghe toàn những ngụy biện, xuyên tạc, hung hăng gây gổ và ngạo mạn ta đây cách mạng duy nhất, đúng đắn duy nhất, cứu tinh duy nhất của phong trào cộng sản và giải phóng dân tộc... bởi lẽ đơn giản là ta kiên tŕ cách mạng vô sản, ta kiên tŕ đấu tranh giai cấp, ta dám chiến tranh cách mạng. T óm lại, xây dựng cho bằng được ư chí quyết thực hiện khẩu lệnh kích động Mao vừa đề ra có sức kích động những người vừa nghèo vật chất lại vừa trắng trơn học thức, nhất cùng nhị bạch, nghĩa là những người chả có ǵ để mất ngoài cái mạng sống khốn khổ: đanh My la bao ve sư trong sang cua chủ nghĩa.

Tố Hữu kháy vào tự ái dân tộc: đồng chí Lê Duẩn đang tŕnh bày quan điểm của đảng ta th́ Khroutchev lại hỏi Souslov cái giống cá ǵ ở hồ ǵ ăn ngon nhỉ. Lại hỏi tôi đồng chí Tố Hữu chắc là thuộc thơ Mao Trạch Đông lắm? Ức thế nhưng T ố Hữu cho qua được. T ố Hữu chỉ bật nghẹn ngào khi than lên rằng T rung Quốc ḥa b́nh như thế mà Khroutchev hắn ta nỡ bảo Trung Quốc là hiếu chiến... Nghe những tiếng nấc nghẹn ngào khi than thở đó, tôi rất muốn ph́ cười. Không hiếu chiến mà lại phát lệnh “Thiên hạ đại loạn, Trung Quốc được nhờ! ”

Sau này,tháng2 - 1979 Trung Quốc đánh sang sáu tỉnh biên giới Việt Nam, Tố Hữu không nức nở. Chỉ làm thơ trách ai đă dại đem tim đặt lên đầu, quên rằng chính Việt Cộng đă đem cả tâm can đặt vào đầu Mao Chủ tịch. Cung khong tuyen bo' thu tieu bai thơ ru “Cuba Co ve Nam Hai vơi anh th́ ve,” nhiet thanh lay ten Nam Hai cua Trung Quoc đe’ goi Bie’n Đong, coi la bieu tương cua moi lien minh vo san mơi ơ phương Đông.

Vụ trưởng báo chí Lưu Quư Kỳ nhay nháy mắt khẳng định hùng hồn trước cả hàng trăm dân tuyên huấn học Nghị quyết 9, rằng: các đồng chí ơi, đánh Mỹ chỉ cần một hậu phương tám trăm triệu dân là đủ rồi, mong nhiều làm ǵ, nhiều mà lại hại đấy. Ḱa, sợ Mỹ xón vó lại, muốn lấy ḷng Mỹ, chúng lộ bí mật của ta cho Mỹ biết ngay đấy à!

Gốc Minh Hương, vị vụ trưởng tự khoe quê Hồ Nam với các nhà báo Trung Quốc này nêu rơ nguyên nhân thiếu thốn của Việt Nam. Sao chị em không có lụa đen may quần, không có guốc đi? Chuyên gia Liên Xô chúng nó bê hết cả về bên đó mất cả. Chúng hết sức đói nghèo. “Khổ lắm, đi đường trông chị em tâ hết cái dáng thướt tha v́ không có lụa may quần, tôi thấy căm thù bọn xét lại vơ vét của ta ghê quá..” .

Tôi đứng lên, mở cửa ra. Lấy xe đạp đi. Đến Cửa Nam bỗng thấy Chính Yên lặng lẽ đạp ở bên. Anh khẽ thở dài: - Ḿnh đi theo... Sợ Đĩnh làm một cái ǵ!

-    Cảm ơn... Đă định cho một lựu đạn rồi đấy... Là đứng lên nói thật to: Này anh Minh Hương nhận vơ là cùng quê với Mao Trạch Đông... hăy im đi!

Sáng hôm ấy, bỏ nghe Quư Kỳ, tôi lên Hồ Tây có Chính Yên hộ tống nghe sóng vỗ oàm oạp giữa trời mà ḷng nguôi dịu. Xa xa, đằng Bắc Ninh hay Cổ Loa lờ mờ hiện lên mấy nét thanh thoát của mấy tháp điện cao thế. Tôi lại thấy chúng giống những vết ríu vá cho ṿm trời đang bị bục. Một cái ǵ tốt đẹp đang biến h́nh, tự hủy từ nay ở trong tôi. Trời mà c̣n rách c̣n vá víu th́ thôi rồi.

Một lúc, lắng lại, tôi kể Chính Yên nghe chuyện hôm nào Thép Mới phàn nàn với tôi: Đang họp ngành tuyên giáo báo chí, buổi trưa thằng Lưu Qúy Kỳ đi xe đến nhà tao rủ tao đi. Biết đâu nó cho xe đến nhà Tố Hữu vào đón Tố Hữu. Tố Hữu lạnh ngay mặt bảo: - “Lần sau các anh đừng phải đến nhắc bảo tôi!” Thang Ky nhay mat da lien hoi, quay ra. Kiếp, tao xấu hổ quá. Nó ra xe lại bảo đến đỗ ở góc Đặng Dung chờ xe Tố Hữu đi qua th́ bám sát. Khi T ố Hữu vào hội trường, nó theo ngay sau Tố Hữu. Hội trường vỗ tay, nó nhay nháy mắt vỗ tay trả lại. Sư no, may quá, tao lỉnh ngay từ ng̣ai cửa...

Sáng sau, giải lao, xếp hàng chờ quanh rănh đái dài ba bốn mét chạy dọc bức tường ngăn đôi Đài phát thanh với báo Chính Nghĩa, tôi nói: - Ơ, Đài phát thanh đái vào lưng Chính nghĩa ḱa?

Chờ một phản ứng dữ. Nhưng vài chục người túm tụm chờ ở đấy đều tủm tỉm cười. Có mù mới không thấy sự thật địa chính trị thù lù này.

Đă biết Trung Cộng đàn áp “phái hữu” như thế nào, đă biết Nghị quyết 9 là theo Trung Cộng nhưng tôi không nghĩ Đảng sẽ lại đàn áp những người không tán thành chiến tranh. Chúng tôi nghe nói Cụ Hồ không biểu quyết. Nhiều lần giơ tay toan nói Cụ đều bị Lê Đức Thọ ngăn, bảo nhường cho người khác. Theo tôi lănh tụ đảng mà không biểu quyết th́ là thách thức dữ dội đầu tiên một mất một c̣n Cụ đưa ra với đàn em và Bác sẽ quyết đương đầu đây. Nhưng rồi Trường Chinh mà tôi rất tin là chống Mao đă cuốn cờ. Và Bác cũng lui vào sau cánh gà nốt, góp phần vào cuộc diễn tấu hùng ca bằng những bài thơ thúc trống trận.

Đen Lien Xo họi đam nhat nheo xong, đoan đai bie’u Viet Cọng sau Họi nghi 9 ghe qua Bac Kinh ve nươc, bao Nhan Dan Ha Nọi đon bang bai xa luăn ca ngơi vai tro Bac Kinh lanh đao phong trao cach mang the giơi. Gio Đong Mao đa chính thưc thoi bat Gio Tay Xo!

Bấm nút cho Nghị quyết 9 ra mắt chắc phải là Lê Duẩn. Với Lê Duẩn bây giờ, Mao c̣n quăng quắc hơn cả Lê-nin.

Các tư liệu ngày ấy tôi cho vào thúng chị ve chai cả, giữ lại có “Mấy vấn đề quốc tế và Đảng ta” - trong đó nổi bật tư duy “Tư tưởng Mao Trạch Đông là tư tưởng Lê-nin trong thời ba ḍng thác cách mạng” - và Báo cáo chính trị Đại hội 4 (1976) của Lê Duẩn (chỉ ra thế giới đứng trực tiếp trước cuộc cách mạng xă hội chủ nghĩa đang trào dâng sôi sục và Hà Nội nay chỉ c̣n con người yêu thương nhau v́ đă xóa bỏ được chế độ người bóc lột người.) Học Nghị quyết 9, tôi đă ngờ vực sao người ta ít nêu Cụ Hồ ra. Tôi chưa thấy Hồ Chí Minh không biểu quyết là đă ngụ ư không chấp nhận Mao hay “tư tưởng Lê-nin thời ba ḍng thác cách mạng” và Mao sẽ chấp nhận Lê Duẩn mà gạt Hồ Chí Minh. Duẩn hoan nghênh quá chứ? Tư tưởng Lê-nin cơ mà.


 

Chương hai ba

T

rong hội nghị trung ương 9 khóa 3, có hai chuyện đụng đến Lê Liêm, chính ủy của chiến dịch Điện Biên Phủ. Anh tham luận phản đối đường lối Mao. Mở đầu anh nói ngay: “Phát biểu thế này là chết tôi đây...”

Bíết chết vẫn nói v́ anh tin rằng làm thế mới đúng” lương tâm trung thực của người cộng sản.” Nhưng với trung ương ủy viên thứ trưởng công an Lê Quốc Thân th́ lương tâm trung thực của người cộng sản lúc ấy lại là tuyên bố giữa hội nghị rằng chỉ cần Trung ương ra lệnh là trong ṿng bốn mươi lăm phút công an chúng tôi tóm cổ hết bọn xét lại.

Cụ Hồ bèn nói: - Chú hăy tóm cổ Bác trước!

“Lương tâm cộng sản” không được thể hiện đầy đủ, về tổ thảo luận, Thân chỉ vào mặt Lê Liêm nói tiếp: - Mày c̣n thở ra cái hơi xét lại, tao lập tức tóm cổ mày.

Ngày 20 - 4 - 1981, Lê Liêm viết một thư gửi Trung ương nhắc lại chuyện này và hỏi: “Hội nghị trung ương mà để cho trung ương ủy viên giở giọng lưu manh nói với trung ương ủy viên như thế hay sao?”

Thể nghiệm của Lê Liêm c̣n sót bỏng đó. Nhờ chuyên chính mà trong Hội nghị trung ương 9, người ta mới vặn hỏi Lê Liêm tại sao hay gặp Bùi Công Trừng, Ung Văn Khiêm. Liêm hỏi lại: - Trung ương ủy viên gặp nhau th́ phạm kỷ luật ǵ mà chất vấn tôi? Tôi cũng gặp các anh Nguyễn Chí Thanh, T rần Quốc Hoàn ở tại nhà tôi th́ sao các anh không hỏi?

Nhờ chuyên chính vô sản mà Song Hào, Phạm Ngọc Mậu, đàn em xa của anh mới nổi tiếng la rat cach mang vơi phương cham bat hu đao tao chí huy trong quan đọi: tiểu tư sản mười năm đề bạt một cấp là nhanh, bần cố nông đề bạt một năm một lần là chậm. Đo chính la phat trie’n chí thi cua Mao Chu tich: nhat cung nhi bach, quan chung nghèo kho nhat, vo học nhat nen cach mang nhat va đang phai dưa vao hơn ca.

Lê Liêm rồi không gửi thư kia nữa. “Chả làm ǵ lại được đâu mà... ”

Nhưng tôi giữ một bản sao.

Xong Nghị quyết 9, tôi được nghe truyền đạt rằng từ nay Cụ Hồ thôi họp Bộ chính trị - v́ “sức khoẻ” - c̣n Vơ Nguyên Giáp, Lê Liêm th́ ngồi chơi xơi nước và học nhạc lư cùng piano. Đảng ra tay trấn áp rất nhanh. Nghe nói lục soát cả chỗ làm việc.

Đến tận sau này, thỉnh thỏang Lê Liêm lại quàng vai tôi nhăn mặt kêu tiếc: - Công an tịch thu mất tổng phổ bản giao hưởng Điện Biên Phủ do anh Giáp với ḿnh làm chung.

-   Lễ mất đằng lễ, nhạc mất đằng nhạc, nghĩa cũng mất nốt,

-   tôi thở dài nói. Lễ là lon tướng của các anh, nhạc th́ giao hưởng Điện Biên Phủ, nghĩa là ba ông tướng làm nên Điện Biên Phủ đều tong...

Trên đây là chuyên chính với Cụ Hồ, Vơ Nguyên Giáp, Bùi CôngTrừng, Lê Liêm. v. v. C̣n chuyên chính với Ung Văn Khiêm?

Chính Khiêm cau mày bảo tôi: Ḿnh sắp lên xe ra sân bay đi Liên Xô th́ công an bắt mở va li ra để khám. Khám trung ương ủy viên, khám bộ trưởng ngoại giao... Merde, mais c' est ínsultant... (Mẹ,thật là nhục mạ..). Công an mật bố trí đầy ở quanh nhà ḿnh phố Cao Bá Quát. Với ủy viên trung ương c̣n khinh như rác thế th́ dân đen ra cái cứt ǵ với họ?

Bốn ủy viên trung ương bị khai trừ khỏi đảng. Toàn những bậc đại công thần. Vơ Nguyên Giáp c̣n trong đảng nhưng cũng bị bêu trong nghị quyết 20 của Trung ương khóa III về “Vụ án chống đảng” với cái tên gọi tắt thành X. Tin này được truyền đạt cho cán bộ từ trung cấp trở lên và tâi tôi nghe. Rồi đủ mọi tin đồn: Giáp là con nuôi mật thám Marty, vào đảng man, nịnh Cụ Hồ để Cụ o bế. Đáng nói nữa là người ta chuẩn bị đày toàn gia Giáp già trẻ lớn bé ra đảo Tuần Châu. Và hơn mười năm trời bị bong lon đại tướng trên báo chí...

Trong vụ lột lon Giáp phải nói tới công mở đường lột ngầm dai dẳng của báo đảng. Bản tin Thông tấn xă vẫn viết đại tướng Vơ Nguyên Giáp như thường lệ. Một hôm, Thịnh, tay súng thiện xạ của Hà Nội, một anh sửa mo - rat nha in bao toi dao nay em thay tren ban tin Viet Nam thong tan xa toa soạn đưa sang cứ chỗ nào có đại tướng Vơ Nguyên Giáp th́ thủ trưởng Hoàng Tùng lại giập hai chữ “đại tướng” đi!

Tôi hỏi sao biết là Hoàng Tùng?

-   ô, lau nay lẹnh la ch ́ tong bien tâp mơi chưa bai bang mực đỏ thôi mà...

Quá siêu! Ít lâu, nhận ra hiệu lệnh, các báo nhất tề lột nhẵn.

Quả đấm này xảy ra sau buổi Lê Duẩn đến báo Nhân Dân nói với các trưởng phó ban trở lên, rủa Giáp là đồ hèn, nghe tôi nói đánh Mỹ là tay cứ run lên như thế này (giơ tay ra run, minh họa sống động.)

Đến chiếc mũ phớt Giáp đội từ lúc dạy học ở trường Thăng Long rồi tha sang Tàu để cuối cùng diện trái khoáy trong lễ ra mắt Giải phóng quân cũng bị chê nốt. Sáng ấy, báo Nhân Dân đăng bài kỷ niệm thành lập quân đội, có bức ảnh đơn vị Giải phóng quân đầu tiên với Giáp đội mũ phớt. Họp toàn cơ quan, Hoàng Tùng giơ bức ảnh lên nói với tất cả hội trường: “Lại c̣n đi bê cái mũ phở này lên làm ǵ nữa đây?” Giọng đầy miệt thị.

Dân có những ca dao hay vào bậc nhất trong kho tàng ca dao Dân chủ Cộng ḥa:

Chiến trận ba mươi năm, Tướng vơ không c̣n nguyên mảnh giáp

Trước kia đại tướng cầm quân, Bây giờ đại tướng lột quần chị em.

Hay

Ngày xưa đại tướng công đồn, Nay th́ đại tướng bít l. chị em.

G ía tri hai cau thơ nay bi giam qua nhieu ví van hoa đ̣i phai viet tat mọt chư von la linh hon, hơi thơ, lá cờ soái của tác phẩm.

Một thày giáo ở Nam Định bảo tôi: - Không ngờ ông tướng này lại Vỡ Vụn Giáp. Có thơ rồi đấy: Nhờ Tây thành nguyên giáp. NhờDuẩn, Giáp vụn tan...

Sau này dân Quảng B́nh tổng kết năm 1963 hai “thánh nhân” của mảnh đất này bắt đầu lụn bại. Đó là Vơ Nguyên Giáp và Ngô Đ́nh Diệm. Diệm bị mất mạng, Giáp c̣n mạng nhưng nhục. Diệm bị Mỹ không ưa nên quân tướng của ông xơi, Giáp bị Mao Chủ tịch ghét nên các đồng chí thân thiết của ông bôi nhọ cho bằng đủ kiểu. Sáng kiến cải tạo thủy lợi, đào kênh Đại Phong cho Quảng B́nh lên 5 tấn là của ông Nguyễn Chí Thanh phụ trách nông nghiệp - việc này có thật - nhưng con kênh này về mặt phong thủy đă chặt đứt mất long mạch ở quê của hai vị Diệm và Giáp (việc này th́ dân đồn).

Đánh bằng đường âm nữa thế này th́ liệu có phải nhờ thày T àu?

*   * *

Ở báo Nhân Dân, một số kiện tướng chống xét lại thăng chức. Phan Quang lên trưởng ban nông nghiệp thay Lưu Động rồi cùng Hồng Hà theo Hoàng Tùng thăm ngay Trung Quốc, tổng hành dinh của trận địa chống xét lại, nhận hào quang vẻ vang Mao - ít từ ngay trong ḷng nôi cách mạng. Hữu Thọ vượt ba cấp từ cán sự 5 lên phó ban nông nghiệp. Đám xét lại bị xua quét. Lưu Cộng Hoà, Hồng Thao sang Ban nghiên cứu lịch sử đảng. Tại đấy, trong một cuộc họp, vừa phát biểu ư kiến xong, Lưu Cộng Hoà bị ngay vị phó ban cựu bí thư tỉnh Kiến An ném luôn chiếc gạt tàn thuốc lá pha lê Tiệp nặng nửa kư vào mặt. “Này, bây giờ mà c̣n thở ra giọng xét lại này!” Ông già tránh kịp nhưng cái kính lăo vỡ tan. Vụ này lên tới Trường Chinh, người trông coi cả Ban nghiên cứu lịch sử đảng. Nhưng Trương Chinh co le nghĩ ai lai đi dơi nước lạnh vào nhiệt t́nh của cán bộ và quần chúng trong khi nguyên nhân khiến Liên Xô, thành tŕ cách mạng hóa thành phản bội chính là do thiếu nhiệt t́nh nên Chinh không can thiệp.

Trần Châu, Lưu Động vào tù. Tôi và Chính Yên qua thẩm vấn rồi đi lao động cải tạo. Hồng Hà, Hữu Chỉnh “chuyển biến tốt” đều theo Sáu Thọ sang hội nghị Paris. Một trưa, vợ Hữu Chỉnh đến t́m tôi ở báo. Rơm rớm nước mắt đưa cho tôi một trăm đồng.” Anh Chỉnh ở bên Paris báo về là đem trả anh món nợ quá lâu này và xin cảm ơn anh.”

Tôi nghĩ măi không hiểu tại sao mắt chị lại đỏ hoe. Hai năm trước, quăng cuối 1963, một buổi trưa Chỉnh và tôi cùng ở cơ quan về. Đến Viện kiểm sát nhân dân tối cao, hai chúng tôi đứng lại dưới bóng cây si già vài trăm năm có lẻ. Chỉnh thở ngắc, cổ cứ vươn cứ dướn lên:

-   T ối qua chi bộ họp, ông Thành Lê tố cáo tôi thèm bơ sữa phản động đă chạy xin một giấy mời chiêu đăi kỷ niệm Cách mạng tháng Mười Nga ở đại sứ quán Liên Xô. Đáng sợ chưa? Ai? Ai? Toi co đoi đau? Toi co them khat vat chat đau? Ai tung ra cái tin này để giết tôi? Ai định hại tôi? Ai định giết diệt tôi đây mà... Ông Lê c̣n nói là đang nhờ công an điều tra đến tận nơi vụ này...

Hai tiếng giết, diệt kéo dài và rít lên thê thảm. Hai con mắt nhớn nhác sợ hăi. H́nh như có cả giậm chân, đấm ngực.

Nghe Chỉnh rên rỉ, tôi nghĩ đến tác phẩm “Số không và vô hạn” (Le zéro et l'infini) của Arthur Koestler. Khi đọc những trang ngột ngạt của nó, tôi cứ h́nh dung ra những con mắt nhớn nhác trên các trang giấy mà lúc này tôi lại thấy giống hệt con mắt quay đảo rất nhanh của Chỉnh.

Khi Kỳ Vân bảo tôi đă có Nghị quyết 9, thực chất là nghị quyết chiến tranh, tôi đă sợ. Nhưng rồi tôi vẫn “nhơn nhơn cái mặt” và như các bạn giỏi tử vi nói, tôi hoạch phát nhưng cũng rơi tơm rất nhanh vào đống rác bên đường tiến quân của đảng.

Nhưng chính những ngày ấy, tôi nói: - Này, nên nhớ cho kỹ rằng chỉ cần mày tưởng bở bước ra khỏi bản chất trí tuệ mày chỉ một nửa cái ngón chân thôi là mày lập tức biến ra thành thằng hề.

*  * *

Bây giờ, gần bốn chục năm đă trôi qua, viết lại những chuyện này tôi thấy thế nào? Thấy với Việt Cộng, Liên Xô mà Hồ Chí Minh coi là quê hương cách mạng, nơi lănh tụ Lê-nin vạch ra cho Nguyễn Ái Quốc “con đường cứu nước” để cho Việt Nam rẽ theo cộng sản, té ra rồi cũng không bằng Trung Quốc, răng của Việt Nam, nơi đă cho Hồ Chí Minh chiếc kim chỉ nam qúy báu chỉ đạo cụ thể từng bước đi lên của cách mạng, kể cả phản đối chính ngay “đầu tàu cách mạng.”

Như tôi đă viết trên kia, có một người thâm hỉểm đầy dă tâm, mưu mẹo coi thiên hạ quá lắm chỉ bằng một chậu nước có thể dễ dàng lắc cho cḥng chành nghiêng ngửa rồi hắt đi. Bởi v́ “thiên hạ đại loạn, Trung Quốc được nhờ.” Trong chậu sóng gió nhân tạo đục ngầu đó, những con rối - mà tôi ở trong, mà tôi cuồng nhiệt - la hét, chửi rủa, hiểm độc hăm hại nhau, ngỡ đang sắt son bảo vệ chân lư trong sáng v́ lợi ích của nhân dân cần lao toàn thế giới...

Rồi ruồi muỗi chết.


 

Chương hai

N

ghị quyết 9, thông báo dù quan điểm thế nào anh cũng không bị kỷ luật, nghĩa là anh không bị mất chức, không bị thay đổi công việc! Nhử cho anh tuôn hết ra và không chống lại. Kieu sau 1975 bao binh lính Sai Gon “đi học” chỉ mười ngày.

Nhưng vưa ra Nghi quyet 9, Bọ chính tri lien co quyet đinh boc cac phan tư xet lai đi khoi cac vi trí lanh đao tư thap đen cao. Cụ Hồ thôi họp Bộ chính trị; Vơ Nguyên Giáp, Lê Liêm ngồi chơi xơi nước, học piano, nhạc lư; Ung Văn Khiêm thôi ngoại giao. Va Hoang Minh Ch ính, Ky Van nam khan; pho bí thư thanh uy Ha Nọi Minh Viet sang vu tai ch ính Bọ cong nghiep van van va van van...

Về nước mới hai năm tôi sa ngay vào hăm địa tối tăm nhất không lối thoát: phần tử trong tổ chức chống đảng, lật đổ, tay sai nước ngoài. Nhưng không hiểu sao tôi vẫn thấy le lói trong ḿnh một ánh sáng của riêng tôi nó làm cho tôi đứng vững được.

Ở báo Nhân Dân, ngoài mấy anh phải sang ngành khác, tôi là người ở lại bị thay đổi mạnh. Không phó ban văn nghệ nữa (Hoàng Tùng đầu năm đă báo tôi sẽ là trưởng ban thay Như

Phong) mà đến làm phóng viên dưới quyền Phan Quang vừa đi Bắc Kinh nhận xức dầu thánh về mới lên trưởng ban thay Lưu Động (từ nay được bảo không đến cơ quan cũng được) và Hữu Thọ mot nhat vươt hai ba cap len pho trương ban nong nghiep.

Cuộc bộc lộ căm thù xét lại vừa qua đă giúp đảng nhận ra các con tim nhất trí và thừa thăi nhiệt t́nh cách mạng. (Nhất trí là vô cùng quan trọng nên tường thuật Đại hội 4 (1976), Hồng Hà đă cho lên đầu đề chữ “Đại hội nhất trí” rực rỡ to tướng). Tôi bảo Chính Yên: Nếu cần cả âm thanh học để diễn đạt th́ chữ sánh ngang với rực rỡ là ǵ? Là ỏm tỏi, nhất trí rực rỡ và ỏm tỏi!

Bao đang cach chưc toi con đe boi nho toi: đấy, xưa ngang và hơn cấp người tâ th́ nay bị người tâ quản lư, lănh đạo.

Lần đầu tiên tôi hiểu phương châm gao chou, - cảo xú - của Trung Quốc, làm cho đối tượng đấu tố thối um lên. Hạ uy thế tư tưởng, tổ chức lại phải hạ cả thể diện chúng nữa.

Trần Châu và tôi từ nay phải tŕnh bày ư kiến, suy nghĩ của ḿnh ở chi bộ hay ban chuyên môn trước mọi chuyện thời sự quan trọng. Xưa tu ch́nh tri đen sơ mat tham tŕnh dien sinh hoc th́ nay chung toi tŕnh dien ca tư tương t^i nơi lam viec.

Đanh Tet Mau Than 1968 đươc hai ba ngay, chi bo ban nong nghiep yeu cau toi noi cam ngh́ ve “chien thang lơn.” Tren mat moi ngươi luc ay, tôi đọc thấy: “Xem may noi sao? May đa thay may sai bo may chưa ha?” Toi ben noi: - Sang nay đen vươn hoa Cưa Nam, toi đa dưng xe lai. Tam ban đo nươc ta to bang mot phan tư hoi trương cơ quan ma đo rưc het, ch ́ con Sai Gon mot mau trang bang cai nhi sen. Dan xem đeu noi the nay th ch phui la het.

Ơ ban van hoa, Lưu Đọng noi toi thay co ve như tien khơi nghía lien bi phe phan tơi bơi: giơ phut nay ma van mơ ho, coi như tong khơi nghía xong roi ma con tien vơi hău! Lưu Động bảo tôi sau đó: - Tớ nói phóng lên là tiền khởi nghĩa mà vẫn bị phê phán.

Phải nói ở tôi nảy ra cái ư ị xong không chùi đít là kể từ chiến thắng hụt của Tổng tiến công, Tổng nổi dậy Mậu Thân. C̣n sửa sai Cải cách Ruộng đất th́ tôi cho là có chùi nhưng quệt quáo quào bằng cái que nứa bẻ vội ở bờ rào.

Một lần họp ban, Phan Quang nói vừa gặp anh Tố Hữu, anh Tố Hữu nói ở báo Nhân Dân có những “phần tử ba lăng nhăng mắt đục lờ lờ nuớc cống.”

Rất khó chịu, tôi chất vấn ngay phó tổng biên tập Nguyễn Thành Lê cùng dự họp: - Sao trưởng ban tuyên huấn lại dùng chữ “cống rănh “với những người làm báo đảng?

Một tuần sau, Phan Quang truyền đạt ư Nguyễn Chí Thanh: - Người ta cứ mang B52 ra dọa, tôi xin nói nó là thằng Bê Quăng Sai. Sai, rất sai! Năm ngoái tôi trong Rờ ra tới một quăng bị B52 ném và rải chất độc. Tưởng tan nát hết, ai ngờ vào th́ thấy tiếng hát rất hay giữa rừng cây ngổn ngang. Một trung đội nữ thanh niên đang vừa gội đầu ở bên suối vừa hát. Năm nay tôi lại ra qua chỗ đó. Th́ sao? Th́ tại chỗ bị bom và chất độc khai quang đó, sắn được mùa mà lại c̣n ngon hơn trước nhiều nữa.

Đang le o o to len sung sương như mọi ngươi thí toi lai đe nghi Nguyen Thanh Le nen xin Trung ương nhap ngay chat khai quang của Mỹ này để tăng năng suất nông nghiệp cho dân ta đỡ vất vả.

Tôi nói móc quá lộ.

Tuy không nói tuột ra rằng những Bê Quăng Sai, những chất khai quang làm tốt hoa mầu chỉ là ánh sáng cận thải của đế quốc Mỹ là con cọp giấy mà thôi.

Qua những năm Đại Nhảy vọt, Chống phái hữu. v. v. ở Bắc Kinh, tôi đă thấy cái thói xấu gần như trở thành phong cách tư duy chính thống đề cao nhiệt t́nh cách mạng, bất chấp khoa học, hay môn “nước bọt học” như tôi đặt tên, miễn sao khích dân xông lên vô tội vạ cho nên nghe những lời lẽ phản khoa học như “chất độc khai quang làm cho mùa màng tốt,” tôi ghê rợn chẳng khác nào giẫm phải một băi người tâ vừa mửa ra. Một bài học rơ như ban ngày là ḿnh càng dướn cổ lên nghe điều bậy bạ th́ ḿnh càng ngu dốt.

Ở đây c̣n thêm một lẽ về cảm tính nữa: tôi không xài được cái vẻ xúng xính hớn hở tâ đây của Phan Quang được chuyển tải ư kiến Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu hai vị đang cầm cân nảy mực về tinh thần tiến công và đạo đức xả thân v́ nước. Kiểu anh tài mở cửa xe cho thủ trưởng mà vênh mặt lên với mọi người.

Tôi đă chọc tổ ṿ vẽ. Đụng vào các Người hùng thời đại của Phan Quang. Quên mất sau đó chi bộ kiểm điểm đảng viên mà tôi là trọng điểm. Khong biet ngươi tâ phan hang toi la phan tư ngoan co phan ưng lao nhat ngay ca sau khi đa được giáo dục.

T ôi vừa đọc xong bản tự kiểm thảo, Phan Quang lập tức quật sổ tay đánh đét một cái xuống bàn, rồi ngả ật ra lưng ghế hầm hầm nói: - Nghe đong ch ́ Tran Đ́nh tŕnh bay ma toi chiu không nổi nữa, nhức hết cả đầu lên..., thôi, nghỉ đă, lát họp.

Tự nhiên tôi nghĩ đến The Revisor, - Quan khâm sai của Gogol. Được Hoàng Tùng kéo đi xức dầu thánh ở Bắc Kinh ngay sau trận đàn áp thỏa thuê bọn xét lại ở cơ quan song vẫn nguyên vẹn cái kiểu hách lác phố huyện.

Họp lại, bí thư chi bộ Lê Giang nói: - Có hiện tượng đáng chú ư là vừa rồi khi nghỉ, nhiều anh em trong đảng bộ đến hỏi tôi là đă tẩn Trần Đính chưa, ai cung muon tham đau đe’ gop y xây dựng đồng chí Trần Đĩnh... Anh Hoàng Tuấn Nhă nói là thằng này, tiên sư nó, lư sự làm đ. ǵ, cứ nện cho một trận bỏ bầm nó đi mà.

Tôi lại chất vấn Nguyễn Thành Lê dự họp: - Đồng chí Lê, bí thư đảng ủy, đảng có khoản tẩn bỏ mẹ và tiên sư đồng chí ư?

-  Không, không, Lê Giang vội nói. Có... nhưng nhưng... cũng chửi nhẹ thôi.

T ôi đă được xây dựng hết hai giờ buổi chiều và sang cả hai giờ rưỡi buổi tối. Chả nhớ ǵ v́ họ lôi ra đúng những điều tôi nói - có điều là họ phê phán tôi theo cái nh́n Mao - nhều của họ.

Chỉ nhớ một ư của Phan Quang. Ví bia đạt vo liem sí. Các ư khác trượt đi v́ đều một kiểu to mồm cho giàu nhiệt t́nh cách mạng

-  Chưa ở Trung Quốc về - Phan Quang hầm hầm nói - đồng chí T rần Đĩnh đă viết thư cho anh T rường Chinh để lo lót ghế trước. Con co tro ky di khong hie’u noi nưa la cư toi nao he vơ đen, đong ch Tran Đ nh cung lai đam cưa anh Hoang Tung đ̣i chỗ ngủ...

Thư toi gửi Trương Chinh phe bính ta mot Trung Quoc quá nhiều cũng như phai tranh ta khuynh va Truơng Chinh thưa nhạn la đung thí nay đa thanh thư chay ghe'. Tôi chỉ cần hỏi Phan Quang anh Trường Chinh đưa thư tôi cho Phan Quang đọc bao giờ là ḷi ra chuyện nói sằng nhưng đang ngán

Trường Chinh, tôi không thiết thanh minh. Vả chăng lô gich đă quá rơ, nếu tôi hám ghế như Phan Quang bịa ra th́ gặp dịp “đổi giọng” lớn này tôi phải “phất cờ” dữ ở báo đảng để mà nhót c̣n phải cao hơn khối chàng. Toi chí tra lơi vu cao thư hai v́ nó quá bẩn. Phan Quang đă cho tôi biến hóa từ văn viết thư - sang vơ - đấm cửa!

Tôi nói: - Phê b́nh tôi đấm cửa anh Hoàng Tùng đ̣i chỗ ngủ với vợ, anh Phan Quang đă biến tổng biên tập thành. chủ khách sạn (cố không buột ra “bồi săm”). Sao lại co đươc chuyen he đem nao vơ đen, tôi đều đấm cửa đ̣i chỗ lam tro kia va Trung ương uy vien Tong bien tạp lại vọi chap hanh lien chư? Toi gap kho trong chuyen nay la ví anh Phan Quang chiem mat Nha Hanh Phuc ơ ngo Ly Thương Kiet lam nha riêng.

Việc chiếm công vi tư này quá lộ liễu và tai tiếng, Phan Quang ngồi im re. Tài thật. Chân ḿnh th́ lấm bê bê, lại cầm bó đuốc đi rê chân người sạch bong.

Khi bị vu đấm cửa tổng biên tập đ̣i chỗ giải quyết sinh lư, tôi thật sự choáng: khong ngơ ngươi ta co the’ dưng khong toi thanh mọt ke cuong ro tính duc đen ngo ngươc sai phai ca tổng biên tập t́m băi xả dục như thế! Mà sao tổng biên tập lại cung cúc tận tụy với tôi như thế!

Sự thật thế này: một tối, đi chơi về, tôi cùng vợ qua vườn cơ quan để lên ngủ ở buồng làm việc của tôi như thường lệ th́ t́nh cờ Hoàng Tùng gặp và chuyện tṛ. Biết tôi chưa có nhà ở riêng trong khi Pḥng hạnh phúc bận - tôi không tiện nói nó đă bị Phan Quang chiếm - th́ Hoàng Tùng cứ lẩm bẩm “Bệ rạc, bệ rạc!” Mà lật đật đi t́m. Tat nhien khi toi noi đa co bai co vom tư cung tư cap roi thí thoi.

Để tỏ ra xót thủ trưởng lắm, Phan Quang tố tội của tôi nặng lên thành ra đấy, nó láo thế, nó bắt đồng chí làm bồi săm!

Trước đây trong các đợt chỉnh huấn, phê b́nh tự phê b́nh xây dựng tư tưởng, tôi vẫn tự nguyện phanh phui ḿnh cũng như sẵn sàng nhận phê phán của tập thể tuy bụng không vui. Lần đầu tiên tôi cưỡng lại “xây dựng” của đảng là từ đấu đá xét lại. Nghe thiên hạ lật lọng (phái hữu Trung Quốc nói là “nhổ rồi lại liếm”) va phan vo toi va ḿnh, toi khong dam thang thưng bac bo ma vơ chap nhận. Nhưng toi rat đau. Thay ro la tư nay Toi, Ngoi Nha nay se bi ke pham hay đoi cai tao tư tương tha ho đot nhap tha ho phong ue' như cac đoi cai cach ruọng đat, cai tâo cong thương nghiep...

Bốn chục năm sau, đầu thế kỷ 21, có một chuyện trao đổi ư kiến nho nhỏ giữa Phan Quang và tôi. Lẽ ra có thể không kể ra ở đây nhưng tôi muốn tả cụ thể thói ưu việt cảm khá đáng sợ ta vẫn thấy ở nhiều quan chức. Đó là họ luôn đúng không sai do đó họ được thả cửa, phê phán, nhất là vu cáo người với cái mặt hầm hầm lên v́ quá tải lập trường cách mạng.

Phan Quang viết một bài trên báo Nhân Dân, nói châu Âu có chữ denkies chỉ “những người có thu nhập gấp đôi.” và anh c̣n chú thêm “double income “tiếng Anh. (Mà thú thật tôi khá ngờ vốn tiếng Anh của anh và xin lỗi nếu sai, có lẽ cả tiếng Pháp nữa.) Tôi bảo anh double income nên là thu nhập kép hay hai thu nhập chứ đừng là gấp đôi.

Phan Quang rất tự tin trả lời: “Tôi hiểu là gấp đôi, theo nguyên văn của ông Bertrand viết: deux revenus.”

Khổ, sao không đưa ngay nguyên văn tiếng Pháp mà phải bỏ công mạ kền thành tiếng Anh?

Để rút lui cho lẹ, tôi bèn trả lời: “Vâng, vậy theo tiếng Pháp của anh, deux nghĩa là gấp đôi, th́ từ nay hễ nghe anh nói J' ai deux enfants tôi sẽ hiểu là "Tôi có gấp đôi con” “J'ai deux amours" "Tôi có gấp đôi t́nh yêu" Hay “J' ai deux bouches" "Tôi có gấp đôi mồm.”

Tôi c̣n muốn nói thêm với anh rằng chú lính lệ xưa khi thày cai hô ắng đơ (un,deux) cũng thừa biết là một, hai bước! chứ không phải một, gấp đôi này bước.

T ôi có phần xấu v́ thù dai ở chuyện này. Nói cho rơ: là thù dai tấm huân chương Mao - nhều Phan Quang được gắn lên trong chuyến đi Bắc Kinh ngay khi khói súng của cuộc trấn áp xét lại ở báo Nhân Dân vẫn c̣n dầy đặc. Ai đeo nó đều từng và sẽ đấu tố tư tưởng phản động rất mănh liệt. Như những ai đă đấu tố anh bạn Thượng Hải cùng cô bạn gái tóc đuôi ngựa Picasso khiến cho họ chia ĺa và.

Một lần khác, trong chuyện thanh minh với tôi về dư luận anh chiếm Nhà khách Đài phát thanh, Phan Quang bảo: - Tôi nay là bộ trưởng rồi cơ mà, anh Đĩnh.

Anh nói quá đúng. Chính cái tâm thức chức tước mới đẻ ra tệ chiếm công vi tư. Nhưng nếu biết trong nghị quyết khai trừ tôi, đảng kết luận tôi lăng mạ lănh tụ, chắc Phan Quang sẽ không phô ra với tôi cái hàm bộ (trưởng). Ở điểm này, phải nhận Hữu Thọ khéo giấu chức quan đi hơn. Tuy ghế to hơn Phan Quang nhiều.

Qua việc Phan Quang chiếm Nhà Hạnh Phúc rồi lại bịa chuyện tôi - nạn nhân của chính anh hạch tổng biên tập chỗ ngủ - tôi chợt phát hiện ra cái ưu việt cảm đặc biệt cua cac chien s đang kien cương bao ve tư tương, ky luat, ton ti trong cơn bao to' cach mạng. Bảo vệ cách mạng và đảng là anh cao quư nhất rồi và đă cao quư th́ anh tha hồ giẫm đạp lên kẻ đang phá cách mạng và đảng. Mà giẫm đạp là cách thể hiện rơ nhất, dễ nhất lập trường cao quư cũng như mang lại lợi nhuận nhanh nhất, nhiều nhất.

Ngay sau Nghị quyết 9, từ cứ địa là căn buồng hạnh phúc mười sáu mét vuông chiếm đọat cùng cái ghế phó ban nông nghiệp, cộng chiến công đấu gục xét lại, Phan Quang làm bước nhảy đầu tiên sang Trung Quốc, cùng Hồng Hà vừa quay súng trở cờ, rờ rỡ với tư cách Vệ Binh Đỏ của Mao Chủ tịch do Hoàng Tùng gắn cho. Từ đấy ông đi khắp thế giới, trừ Nam Cực, như ông tự giới thiệu trong bài báo “cách một mái chèo” đăng ở Kiến thức Ngày nay số 1 - 4 - 2010 trong đó ông viết: hồi thế kỷ 14, vào lúc Nguyễn Huệ đánh tân quân Tôn Sĩ Nghị th́ dân Myanmar cũng đánh lùi bốn cuộc xâm lược của Măn Thanh. Đường đất ông đi chỉ c̣n thiếu có Nam Cực nhưng vẫn không dài bằng con đường lịch sử mà ông đem đảo ngược: Nguyễn Huệ thành tiền bối của Lê Lợi và nhà Thanh là tiên triều của nhà Minh.

Kiến thức ngày nay trả lời thắc mắc của bạn đọc: “Đây chắc là viết lầm.” các quan bút như Phan Quang, Đào Huy Quát... được bộ máy tuyên huấn bảo vệ quá hay!

Hôm ấy, sau khi Phan Quang ngửa mặt lên trần nhà nhăn mặt khinh khỉnh kêu “Ôi trời, tôi nghe cái bản kiểm thảo của anh Trần Đĩnh mà đau đầu quá,” chi bộ om tôi hai buổi. Đồng chí trưởng ban vừa tham quan Bắc Kinh về đă nổ phát pháo mở đầu rồi kia mà: “Cha này ngoan cố và phản động lắm!.”

Xong trận đấu, tôi kéo T rần Châu - nhân thể anh về nhà anh ở Hàng Chuối - đi ăn ḿ ở một hàng nổi tiếng gần ngă tư Bà Triệu và Hai Bà Trưng. Th́ t́nh cờ Tô Ḥai, Nguyễn Tuân đang ăn ở đấy. Tôi ghé sát đầu vào mặt Tô Hoài hỏi: “Có thấy mùi xà pḥng không? Ḿnh vừa bị họ sát xà pḥng rất dữ xong...”

Tôi thật sự thấy oải. Khó sống quá.

Sau hội nghị chi bộ hùa nhau đả tôi trên kia, tôi đề nghị Hoàng Tùng cho tôi đi thường trú ở Thái B́nh. Tôi nói họ săn lùng tôi như săn lùng phù thủy thời T rung cổ, khó sống nổi.

Y hen, đau giơ lam viec chieu, Hoàng Tùng đă đứng sẵn bên cửa sổ trên gác chờ tôi vào cổng là vẫy. Nghe tôi xong, anh nói: - Cac tương ay tương ta giong hoan toan Trung Quoc la lam. Ta khác... Cái anh Hoàng Tuấn Nhă ấy th́ lập trường ǵ... Tôi vui vui v́ cái giọng ngán ngẩm của anh.

Tôi sực nhớ trước đó nửa năm, đến nhà ông chú ruột Hồng Linh, nghe bà con người Hoa kháo là họ vừa “học tập phê phán truy theo bản Tuyên bố hữu khuynh, không triệt để của Hồ Chí Minh và Novotny.” c̣n nói nếu mở biên giới th́ người Hoa về hết, sống ở đây “xét lại” quá, khó thở lắm. Lại bảo Trung Quốc bắn rơi sáu máy bay Mỹ nhưng Việt Nam ăn gian, chỉ thông báo có một. Tôi nói lại với Ḥang Tùng. Không ngờ Ḥang Tùng đem ra nói ở hội nghị trưởng phó ban mà hai năm nay tôi không được dự nữa. Ḥang Tùng c̣n lệnh một số anh em đi điều tra dư luận. Ban thống nhất cử Đặng Pḥ, anh ruột Đặng Hà th́ Ḥang Tùng gạt: - Anh này đi rồi về chỉ tương ra ư của anh ấy thôi.

Thường trú chính là đi lánh nạn. Tổ tôm đánh như cơm bữa ở văn pḥng tỉnh ủy. Đến nỗi sau này, Lương Quang Chất, bí thư Thái B́nh đến báo có việc xẹt qua báo thường hỏi thăm tôi: - Gớm, Trần Đĩnh tổ tôm th́ nhất.

Nhưng có một chuyện tôi khó quên.

Lần ấy tôi đến một hợp tác xă, gần thị trấn Quỳnh Côi. Vừa tới đầu làng, thấy một nhóm bà con trục lúa, tôi đứng lại xem. Liền bị chửi tức th́ - nhanh hơn cả pháo pḥng không sau này: “Ḱa, gớm chưa, thính hơi thế!” , “về đánh hơi ŕnh ṃ mà,” “Này, con đốm nhà tôi nó đă hít hít hực hực ở đâu là y như có cáo...,” “Nào, cót kiếc, thúng mủng chuyến này đem đốt mẹ nó hết đi mà hun chuột đồng, nó về th́ c̣n cái đ. ǵ để mà cần cót, cần thúng nữa?”

Bà con cho là tôi về đánh giá sản lượng để bóp nặn thuế nông nghiệp.

T ôi quay ra cổng làng. Biết thua dân.

Tiếng người cười liền ran ran ở đằng sau. “Quắp đuôi đi rồi... ”

Một ai đó véo von: “Đi làm hợp tác hợp te, Không đủ miếng giẻ mà che cái l...” Một ông: - Để l. ra cho cán bộ nó thấy rơ, nó đỡ phải vành ra khám xem có giấu chúng nó cái ǵ không.

Một ông khác: - Nó thấy nó thèm nó cứ về luôn để dân vành ra th́ ông lại phải nuôi báo cô lũ con rơi của nó mất thôi!

-   Ối chà, bụng lép th́ có phô cái l. quắt ra cũng chả đứa nào nó thiết nḥm. Nó về vạch đùi vợ nó có tem gạo ra cứ là phải trắng như thân cây chuối hột ấy chứ!

Th́ ra từ lâu chuyện tṛ với đảng, dân đă quen dùng câu chữ thế này.

Quay đi là phản ứng tốt, chịu thua dân.

Nhưng quay đi rồi lên huyện nói lại chuyện này th́ dở. Bởi lẽ không thể không cho đảng biết thực hư dân t́nh! Sau rồi măi mới thấy có lẽ cái động cơ thúc đẩy nằm trong vô thức lại chính là cái thứ mà bà con thoải mái lôi ra c̣n tôi th́ phải viết tắt ở đây. Cay v́ bị bêu với nó? Như kiểu Đồng Đức Bốn kêu: “Con vợ tôi nó khờ, Xem thơ nó lại úp lờ vào thơ, Con vợ tôi nó ngu ngơ, Xem thơ nó lại úp thơ vào lờ." Hay v́ đạo đức giả: thích nó mà lại làm ra thanh cao?

T ôi về huyện ủy báo lại chuyện. Chả biết sau ra sao nhưng ứng xử của tôi hoàn toàn cộng sản, mọi sự đều v́ lợi ích đảng và đảng viên có toàn quyền đánh giá dân tốt xấu, đảng viên phải có trách nhiệm quản lư toàn bộ tư tưởng, tinh thần của dân.

Một lần tôi kể lại với một cụ bạn chuyện xă viên chửi tôi về “hít cạp váy” đàn bà để vét thóc lúa.

Cụ bạn cười bảo:

-   C̣n nữa cơ. Một năm hai thước vải thô, Làm sao che nổi ǵ ǵ (ten mọt vi toi khong tien noi ra) hỡi em... Mà cái này mới kinh cơ. Dịch lợn rồi tiếp dịch gà, Bao giờ dịch đảng dân ta reo mừng.

Tôi lè lưỡi ra.

Ngày càng hiểu v́ sao phương tây gọi cộng sản là hỗn. Hỗn với tất cả. Như Việt Cộng trèo hỗn lên đầu tất cả hét lớn: “Cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân Việt Nam là nơi hội tụ của ba ḍng thác cách mạng. Lịch sử đă chọn Việt Nam là nơi tập trung của những mâu thuẫn thời đại.” và Việt Nam tự hào là “Ngọn cờ tiên phong của phong trào giải phóng dân tộc trên toàn thế giới.” May mà phải vác rá đi xin gạo tiền súng đạn. Nếu dồi dào hết th́ chết với ông.

Vậy mà tôi đă chứng kiến sự hỗn hào thành văn thành luật đó từng nghiễm nhiên trở thành hào quang chói ḷa trong ḷng dân.

Ở ngay đầu Khai Trí Tiến Đức, mặt sau báo Nhân Dân, hai người đi xe đạp đâm nhau. Vênh vành. Căi cọ kéo dài, để chấm dứt, người bạn của người trong cuộc nhưng yên lành hết bèn tặc lưỡi: “Thôi, lộ bí mật một tí hả, anh ấy đảng viên đấy!”

Thế là xong. Người bị vênh vành lặng lẽ khiêng xe đi t́m chỗ nắn.

Có mặt t́nh cờ lúc ấy tôi đă rất ngạc nhiên về độ nhiệm màu ngang với mật gấu xoa tân vết bầm của lời nói này. Và nghĩ ngay đến một truyện ngắn. Sau khi anh bạn kia giới thiệu tư chất cần được kính nể của đảng viên, tôi liền đến trước mặt người bị đâm vênh vành xe, đưa anh ta ít tiền và nói: - Tôi là đảng, đảng đền cho anh đă bị thiệt, anh hăy cầm lấy tiền này đi sửa xe. Anh đảng viên đâm xe dân bèn đến vặn tôi: anh cho xem bằng chứng anh là đảng viên đi nào. Tôi nói: tôi là đảng dân, đấy, bằng chứng đây, anh xem bà con đây có tán thành việc tôi làm không?

Đồng thời tôi cũng nhớ tới Kabir, nhà thơ Ấn Độ 500 năm trước từng viết: “Ở trong nước, khát nước, con cá cần sự hướng dẫn nghiêm túc và thành tâm (để uống)...”

Cá khiêm nhường, nhỏ mọn như thế mà chú ư tu dưỡng đến cả hành vi bản năng nhất. Thế nhưng tôi? Nh́n người, nói với người, cư xử với người., tôi đều hỗn xược. V́ chủ nghĩa đă trao cho tôi nghĩa vụ cầm cân nảy mực, vạch lối chỉ đường, quản lư giáo dục cho dân.

*  * *

T ôi thường trú được vài tháng th́ Hoàng Tùng gọi về. Bảo tôi đưa hai nhà báo T rung Quốc vào Vĩnh Linh.

Đang Nghị quyết 9 băo táp, Hoàng Tùng cho Hồng Hà, Phan Quang đi Bắc Kinh để lấy thẻ Mao - nhiều. Nay cho tôi đi với nhà báo Mao - ít, ông muốn nhân dịp này tẩy bớt cho tôi cái tiếng phản động xét lại. Phải tư cách chính trị thế nào mới được tháp tùng các đồng chí Trung Quốc chứ!

Lúc ấy Johnson vừa cho máy bay đánh ba căn cứ hải quân và một kho dầu của ta sau vụ tàu ta và USS Maddox và USS Turner Joy đánh nhau.

Đi th́ thích nhưng cũng khó chịu cái đầu. Đoàn nhà báo Trung Quốc đến đâu cũng được đặc biêt trọng vọng. Dù chỉ đón tiếp ở chặng dừng chân cũng lại y lệ diễn ra một cuộc ca ngọi Mao Chủ tịch sáng suốt đă vạch mặt tên phản bội Khơ mà lúc ấy có tên Thằng Trọc. Trong bữa tiệc quá thịnh soạn của Bộ tư lệnh Quân khu 4, tướng N. L. người Tày liên tục nâng cốc với phó tổng biên tập báo Giải phóng quân Trung Quốc hô đả đảo Thằng Trọc dữ đến mức ngỡ lên cơn mê sảng. “Các đồng chí Trung Quốc hăy yên tâm. Chúng tôi luôn ở bên các đồng chí. Chúng ta là chiến hữu chung chiến hào! Đả đảo Thằng Trọc!”

Tôi thấy La Liệt, chủ nhiệm khoa báo chí Đại học Nhân Dân hơi khép mắt lại, quay đầu đi. Sau này, Cách mạng văn hóa ông bị đấu khốn khổ.

Hôm sau, qua một băi biển rất đẹp ưng ửng hồng khêu gợi ven đường số 1 quăng dưới Đèo Ngang, Quảng B́nh, tôi hỏi nhà báo nhà binh: - “Anh nom băi biển kia giống cái ǵ?” Rồi nói luôn” mei ren di da tuei, đùi mỹ nhân!.”

Ghẹo ông nhà binh thích Việt Nam nện Mỹ. Ông lầm ĺ quay đầu đi. Mỹ nó xâm lược thế kia mà c̣n đùi mỹ nhân với vế mỹ nhân

Đêm đầu tiên ở nhà khách Đồng Hới bị băo lớn. Mất điện. Gió quật đùng đùng và sóng biển gào thét. Phạm Phú Bằng vốn trọng t́nh hữu nghị nên ngủ chung pḥng với hai đồng chí Trung Quốc. Sợ dột, anh dậy ḷ ḍ t́m đèn pin. Nằm buồng bên tôi bỗng nghe tiềng hét thất thanh: “Shei? Ai? Lai ren a. Người đâu?” Phú Bằng sau nói anh lạnh tóat người. Bật đèn pin, anh thấy đồng chí nhà binh bạn co rúm lại ở một góc. Hồi chiều đoàn vừa nghe hai phó bí thư tỉnh ủy Đặng Tất và Cổ Kim Thành nói người nhái Sài G̣n đă có lần lội vào tận đây.

Tôi viết một kư về đầu cầu Hiền Lương: Nghe ba người đàn bà bờ Nam vỗ quần áo giặt bên sông, và trong ống nḥm thấy các bọt xà pḥng trôi man mác, tôi buồn, nghĩ giá như chúng dạt sang đây mà xem bọt xà pḥng Mỹ khác bọt xà pḥng Trung Quốc ra sao để rồi tôi chợt lại thấy hết sức ân hận, giống một đứa con về bên giường mẹ đau yếu do chính ḿnh đă có lỗi gây nên. Bảo Định Giang không đăng cũng chẳng đáp.

Về lại Hà Nội đúng lúc xảy nhiều sự kiện lớn. Diệm chết, Kennedy bị ám sát, Khroutchev bị đảo chính. Và sự kiện được đón nhận tưng bừng nhất là T rung Quốc nổ quả bom nguyên tử đầu tiên. Báo Nhân Dân ca ngợi nó là “bom đạo đức, bom văn minh.” Tôi cho vài người biết là theo báo Time th́ Mỹ đă cho Tiền Học Thâm, đại tá gốc Hoa ở Bộ quốc pḥng Mỹ - từng tham gia Kế hoạch Manhattan làm bom nguyên tử của Mỹ - hồi hương với hơn một tấn tư liệu khoa học.

Tháng 7 tôi đi thường trú Thái B́nh th́ đầu năm 1965 Hoàng Tùng gọi về. Anh không muốn tôi lâm măi cảnh bị hai kiện tướng Mao - nhều Phan Quang, Hữu Thọ hành tỏi kiểu coup bas, - đ̣n bẩn, (chắc anh cũng nghe thấy chuyện phê b́nh tôi bắt anh làm bồi săm), anh cho tôi một việc thích hợp: viết hồi kư và do đó - Hoàng Tùng nhấn rơ - anh chỉ làm việc với tôi. Anh bảo tôi viết một cơ sở thời bí mật để kỷ niệm Đảng. Hoang Tung khong the’ quen toi vơi anh tưng hau như the nao, trươc het ơ mon che Mao xenh sang. Anh thừa hiểu: không biết lủi giỏi hay kịp chùi mép, tôi không thể sống sót.

Cuộc thanh lọc nhân sự ở trận đấu xét lại vừa qua thực chất chỉ là công tŕnh kiểm tra chất lượng miệng và lưỡi của đảng viên: có giỏi uốn và khéo liếm sạch nhẵn không mà thôi. Nhận thức này đă là cơ sở để cho tôi kết luận đảng không cần đạo đức mà chỉ cần nhất trí, do đó làm đảng hư hỏng đi như sau này tôi khai lúc bị thẩm vấn...

T ôi về Cổ Loa. Ở bài này, tôi viết cả những giọt sương đêm rơi góp lặng lẽ vào ḷng Giếng Ngọc một cái ǵ “Cổ lai thánh hiền giai tịch mịch.” Nơi ngổn ngang sử tích này đă khai thông lối cho hư vô ngấm vào tôi. An Dương Vương mat ngoi va con gai, My Chau mat bo va chong, Trọng Thuy mat vơ va bố. Một hiện trường toàn mất mát lớn kiểu Shakespeare. Hai triều vua đều Hán chiếm nước ta nhưng ta lại yêu ông Hán đến trước, ghét ông đến sau. Yêu ngoại tộc như yêu ḿnh chẳng phải là hư vô đó ư?

Đa ky duyet cho đang, Hoàng Tùng lại bảo tôi làm việc khác...


 

Chương hai lăm

ó là viết Nguyễn Đức Thuận, tù Côn Đảo vừa ra Bắc.

T ôi đón Nguyễn Đức Thuận đến báo và cùng với Hoàng Tùng tiếp anh. Hai người xưa cùng tù Sơn La. Thuận bị đưa ra Côn Đảo, cùng công voa với Trần Độ nhưng đến Hoà B́nh, Độ được lệnh vượt ngục. Tùng nói theo chỉ thị Trung ương, báo Nhân Dân lo cho anh một hồi kư về chiến đấu trong tù, báo phân công anh Trần Đĩnh viết giúp anh...

Sau tôi biết giữa lúc tôi cùng Ḥang Tùng tiếp Nguyễn Đức Thuận, Mao - nhều ở cơ quan x́ xào dữ lắm. “Lại cho viết nhân vật anh hùng th́ c̣n ra làm sao? Ông này nói ở trường đảng Nguyễn Ái Quốc hay lắm! Phải kén người tử tế viết ông ấy chứ.”

Tôi tiễn Thuận về, đến Cửa Nam, Thuận nói sau khi ra tù, anh dưỡng bệnh ở Cam - pu - chia, chủ tịch Hội văn nghệ giải phóng L. V. S. đă viết cho anh một hồi kư cho nên không cần phải viết thêm nữa. Khiêm tốn, Thuận không muốn làm om x̣m quá về bản thân. Nhưng chắc cũng do anh không tin tôi viết được. T ôi đâu có nếm cơm tù, đ̣n tù như L. V. S..

Tôi nói tôi không viết cũng không sao nhưng anh muốn kiếu th́ nên đề nghị với T rung ương. Thuạn xin kieu nhưng

sau đo đa phai nghe Le Đưc Thọ, chanh trum to’ chưc va To Hưu chanh trum tư tương, hai ngươi cung vơi Hoang Tung, chanh trum bao ch í duyet trưc tiep hoi ky nay. Trong mắt các vị, tôi viết hồi kư th́ ít người b́. Luc ay đang trong thơi ky đang tham tra thơi gian tu, Thuạn cung kho long bương. Ten sach tưa la “Bat Khuat” la do To Hưu đạt.

Sao lại dính Lê Đức Thọ? V́ ông phải lo đến mất c̣n của đảng bộ miền Nam đang trong cơn tơi tả, rồi lại phải lo bảo đảm tư cách chính trị của các nhân vật quan trọng xuất hiện trong hồi kư. Ai ra tù cũng đều phải đ́nh chỉ sinh hoạt đảng chờ thẩm tra. Và ông muốn mượn Thuận kích tinh thần đảng viên trong Nam đang sa sút đáng sợ.

Ở đây tôi muốn nói một chuyện. Cuối 2004, chị Phương Nhu, vợ Nguyễn Đức Thuận, đưa tôi xem một bài của Trần Bạch Đằng in trong một quyển sách nói ông “không bằng ḷng tinh thần đề cao cá nhân” của Nguyễn Đức Thuận, ông đă nói với Nguyễn Văn Linh, bí thư xứ ủy lúc đó và Linh “tán thành” ông. Chỗ này không sao. Đó là ư nghĩ của ông Bạch Đằng. Vấn đề ở dưới đây. Nó đụng đến sự thật và ḷng trung thực. Bạch Đằng viết ông ta là trưởng tuyên huấn miền, ông đă “có bản thảo hồi kư này ở trước mặt” và ông “rất lấy làm lạ tại sao (ông) phản đối mà nó cứ được in ra và c̣n in rất nhiều nữa là khác.” (Tôi nhấn mạnh.)

Tôi hỏi chị Nhu có cần tôi viết thư cho Trần Bạch Đằng không? Chị nói thôi, chỉ cần tôi xác nhận giúp chị rằng hồi kư của Thuận là do T rung ương và cụ thể là Lê Đức Thọ, T ố Hữu, Hoàng Tùng quyết định từ đầu đến cuối. Toi đa viet. Noi ro ngay tư đau Thuạn đa xin kieu. Do đó tôi không hiểu cái việc Trần Bạch Đằng viết ông “rat lay lam lạ” ve chuyen ong đa phan đổi ma Bat Khuat van cư đươc in vang te. Lam trương ban tuyen huan mien ma Tran Bạch Đang khong biet rang khong phai anh at ơ nao cung ra lẹnh cho in Bat Khuat đươc. Và in rất nhiều và bắt thanh niên cùng quân đội cả nước học tập rộng răi nữa. Và gă nào xui Song Hào mua cho quân đội 160.000 quyển trong tổng số phát hành 210. 000? Là cấp dưới nhưng ông Bạch Đằng lại coi ông là người tối hậu quyết định những ǵ thuộc về tư tưởng, tuyên huấn vậy. Thật ra ông Bạch Đằng chỉ cần minh bạch một chút tí teo rằng “bản thảo ở trước mặt ông,” bản thảo ông cho khai tử kia là bản của L. V. S., nha van giai phong th́ ong se khong phai trut bat b́nh phi than thanh vao sach, len an Nguyen Đưc Thuăn, lam kho ba Thuan goa va cac con cua ong ba.

Sáu Thọ, Tố Hữu, Hoàng Tùng, những cấp trên của Bạch Đằng chắc chắn không có gửi bản thảo của tôi vào để xin Bạch Đằng tối hậu quyết định rồi cũng chắc chắn không phải cho xuất bản lén lút sau lưng Bạch Đằng.

Tôi kể ra ở đây chuyện này v́ lẽ thấy Trần Bạch Đằng luôn xuất hiện với diện mạo một nhà tư tưởng dạy bảo mọi người sống và chiến đấu.

Xin thêm một chuyện minh họa chút nào quan hệ Sáu Thọ và Trần Bạch Đằng. Sau 1975 ít lâu, một lần Sáu Thọ mời vợ chồng Trần Bạch Đằng ăn cơm. Sáu Thọ bỗng nói: “Nghe đâu cậu dạo này ăn nói lộn xộn lắm phải không?” Trần Bạch Đằng dĩ nhiên dạ thưa đâu có ạ. Sáu Thọ bèn quay sang nói với vợ Trần Bạch Đằng: “Cău nay ơ gan bon toi th́ kha chư ơ xa la de hư...” Lửng lơ con cá vàng. Nhưng hôm sau Trần Bạch Đằng liền khăn gói ba lô lên vai ra Chu Van An Ha Noi song bon nam rong phong tranh... hư hỏng.

Khi chia tay ra Bắc, T rần Bạch Đằng tâm sự với nhà văn A. Đ. Sau đó A. Đ. ke lai cho Nguyen Khai va Khai cho toi hay. Khai con cho hay mot lan Tran Bach Đang hoi Khai cap g ,

Khai noi đại ta thí Đang noi: “Ơ, ơ dươi toi nhieu đen the' cơ nhỉ!”

2004 hay 2005, My tuyen bo giup Viet Nam chong bẹnh AIDS. Tran Bạch Đang viet bai đang bao Phu Nư phan đoi, noi ong nhuc vơi chuyen nay. Toi viet cho ong - nhơ bao Phu Nư đưa họ - noi “ong thay nhuc hơi ít va qua muọn. Toi tư lau đa thay nhuc ca ve ngheo nan lạc hạu. v. v. Trong viec tư thien nay neu ong thay nhuc thạt thí nen xin chính phu tư choi My giup đe’ nhương ong đưng ra keu gọi nhưng ngươi giau trong nươc, trong đo co ong, quyen tien chưa lay cho dan ta. Bệnh Nam hăy chữa bằng tiền dân Nam.”

*  * *

Viết “Bất Khuất” tôi không kư tên. Nhiều người nói v́ tôi là xét lại. Tôi không thể nói rơ lúc ấy tôi không kư v́ không muốn Hoàng Tùng, người muốn kéo tôi ra khỏi hang hùm những Mao - nhều Phan Quang, Hữu Thọ bị nói này nói nọ. Và không chỉ không kư. Tôi đă từ chối tất cả các nơi mời tôi đến nói chuyện về quyển hồi kư. Kể cả những lần Hoàng Tùng, Nguyễn Đức Thuận ở bên cứ vun vào. Lư do là tôi không thích om x̣m về chuyện viết quyển sách này. Viện văn học mời Nguyễn Khải, Hữu Mai và tôi đến nói kinh nghiệm viết “người thật việc thật.” Một hôm gặp nhau trên đường Hoàng Hoa Thám, Hữu Mai hỏi tôi nói chưa, tôi bảo không. V́ sao? V́ không thích nói dối. Tớ không thích nói dối ḿnh ghi lại như cỗ máy từng chấm phẩy, chấm câu của người kể là anh hùng.

Tâm linh sâu xa có lẽ đă cảm thấy cái sự tầm phào rồi th́ phải.

Không chỉ thế, tôi đă ủng hộ gần hết nhuận bút.

Một hôm, sách sắp phát hành, Trần Thế Tuấn, biên tập viên nhà xuất bản đến bảo tôi: - Anh Thuận muốn cúng hết nhuận bút của anh ấy cho Mặt trận Giải phóng miền Nam nhưng nhuận bút của người kể th́ ít lắm.

T ôi nói ngay: - Th́ đổi nhuận bút tôi sang làm của anh ấy, tôi đă lĩnh một ít lo cho vợ con sơ tán, vậy xin hăy coi là tôi đă lĩnh hết phần.

Thuận lái Volga đến báo rủ tôi cùng đến kư tên váo Sổ vàng Mặt trận Giải phóng. T ôi xin kiếu.

-  Nhưng có tiền của anh mà, mà tiền của anh là chính chứ!

-  Thôi anh kư cả cho là được rồi mà.

Vài anh em lúc ấy bảo với nhuận bút thường t́nh lĩnh được, tôi mua bay hai căn nhà hai tầng ở phố Huế. Thép Mới ở Bê (B, miền Nam) ra bảo tôi: - Tiền mày gửi khéo nứt mẹ nó cả ngân hàng rồi đấy nhỉ?

T ôi cười.

*  * *

Lê Đức Thọ trực tiếp làm việc và làm việc nhiều với tôi về hồi kư này. Hay gọi lên. Co luc toi ngơ toi la mot nga đi la đe’ ong tat vao kiem chut ǵ đo khac vơi nhưng cai ong luon tâm ḿnh ở trong. It ra ong con nghe đươc cai giong đieu ong ́t nghe thay ơ quan than quen thuọc. Hay chuỵện phiếm. Có hôm cả quyết: thằng tù nào nói vào tù không khai là nói phét. Tơ noi đay coi như tong ket, co bang chưng. Thằng nào cũng khai. Da thit chư sat vơi đong cho ǵ ma no quang vai cưt vai đái ra lại không đau, mà đau lại không khai. Van đe la ơ khai lam hai nhieu hay ́t thoi.

Thế là vấn đề nảy ra từ đây: ai xac nhạn thang tù khai hai nhieu hay ́t? Cuối cùng lắc hay gật do một người: Lê Đức Thọ!

Ân oán đều ở một tây. Dĩ nhiên lúc đó tôi chưa lần ra điều này.

Một lần Sáu Thọ nói đừng tưởng nhà văn các cậu mới là kỹ sư tâm hồn nhá. Bọn tổ chức chúng tớ cũng kỹ sư tâm hồn. Tớ nói này, sáng chủ nhật nào chúng nó cũng đến ngồi đầy ở pḥng khách tớ, có đứa đem cả vợ đến, mất th́ giờ nhưng sau nghĩ ra mới biết chúng nó đến cốt là để ḿnh nhớ tên, nhớ mặt, ở đâu khuyết người th́ ḿnh nhớ nó ḿnh đưa nó vào đấy. Thế nên trông thằng nào là phải biết bụng nó thích ǵ, muốn ǵ, kỹ sư tâm hồn đấy chứ là ǵ nữa? Hay như vợ con ḿnh. Bà Chiếu lúc mới lấy nhau, ḿnh mời bà ấy sô cô la bà ấy chê, lại tưởng bà ấy cảnh vẻ nhưng rồi sau mới biết tạng bà ấy không thích của ngọt.

Hoang Tung hay hoi toi ong Sau noi ǵ. Rat hon nhien toi ke lai. Ca chuyen thang nao tu cung khai. Bao khong la noi phét Bảo có lúc phởn lên tôi đă định hỏi: “Thế Bác nhà ḿnh th́ sao?” Mot lan Hoang Tung tum tỉm bao toi len ong Sau tân ǵ th́ tán chứ đừng tán chuyện sợ vợ. Sợ vợ, tôi hỏi lại? Hoàng Tùng nói, tối nào đi ngủ ngài cũng phải mắc màn. Vợ trẻ lại đẹp mà...

Một lần Thọ khoác vai tôi đi ṿng quanh sân. Nói: - Cậu viết giỏi lắm, tớ rất thích. Không ở tù mà viết y như thằng đă ở tù, y như thằng đă bị xăng - tân nó tẩn. Nhiều nhà văn tên tuổi viết không bằng cậu đâu. (Ông kể tên một lô ra nhưng tôi kể theo th́ tôi là thằng ngu!) Tớ sẽ nhờ cậu viết hồi kư cái đoạn tớ chuẩn bị tổng khởi nghĩa rất hay. Tơi đay tơ se lay cậu theo sang Paris đàm phán, làm báo cho đoàn ta...

Nếu như không có vụ chống đảng lật đổ, nếu như đầu những năm 1990, Lê Giản không nói cho tôi biết Lê Đức Thọ đă ra lệnh thủ tiêu mười mấy cán bộ đảng viên Trung Quốc, chắc có nhiều khả năng tôi sẽ viết hồi kư cho Lê Đức Thọ.

Ca ngợi người đă giết bố vợ tôi, ông ngoại con gái tôi, ca ngợi đao phủ đàn áp “xét lại.” v. v. Tôi sẽ đeo nỗi nhục đó ra sao?

Hú vía!

*  * *

Nguyễn Đức Thuận được chọn viết hồi kư v́ đảng đang cần giáo dục tinh thần bất khuất, tiết tháo cộng sản trong lúc chính sách của Ngô Đ́nh Diệm tố Cộng, xé cờ búa liềm, xé ảnh Hồ Chí Minh gọi là ly khai tỏ ra lợi hại. Có thể nói lúc ấy đảng bộ miền Nam đă tan vỡ lớn. Không thế mà đại tá Lam Sơn theo Sáu Thọ vào Nam đă phản lại. Nấp trong Sở thú Sàig̣n, chỉ bắt Nguyễn Đức Thuận.

Thêm nữa, đảng đang chuẩn bị đánh Mỹ ở cả nước, cần ra Bất Khuất rồi phát động thanh niên, quân đội học tập để đề cao tinh thần hy sinh, chịu đựng gian khổ, hăng hái lên đường vào chiến trường. Ba thế hệ đẻ vào những thập niên 40, 50 và 60 đều học mệt.

Theo lời Hai Khuynh, cựu bí thư Sóc Trăng rồi thư kư Nguyễn Văn Linh và cuối cùng tổng biên tập báo Đại đoàn kết th́ lúc đang rầm rộ li khai, xé cờ, tố Cộng (chính đảng viên tố cáo cộng sản), Lê Đức Thọ ra một nghị quyết h́nh như là BCT/01 nói phàm đảng viên li khai, chào cờ, tố Cộng là phải khai trừ. Nhưng bí thư Trung ương cục miền Nam (Cục R) Nguyễn Văn Linh thảo một nghị quyết (h́nh như số 03) chủ trương ai khai báo để tổn thất nghiêm trọng cho đảng và quần chúng th́ mới bị khai trừ.

Cho nên một hôm Lê Đức Thọ bảo tôi rằng, Hai Khương, cũng nguyên phó bí thư Xứ ủy, sắp ra Hà Nội, có lẽ cậu phải kư tên cậu để nếu Hai Khương chửi Thuận đă phê phán nó li khai th́ cậu đứng ra nhận hết thay cho thằng Thuận. Khương là người ở trong tù tranh luận với Thuận về ly khai hay không đấy.

Hai đ eu bi thac mac nhieu ơ hoi ky la viec Thuan đưng đèn mấy ngh́n oát và nhịn uống 18 ngày. Tôi đă phải nói cái này là do Sáu Thọ. Bắt phải giữ bí mật thủ đoạn của anh chị em tù. Cạu viet la khi bat đưng đen, hai canh sat trong nhom tra tan thương bo đi th Thuan lien lan ra chan tương, thằng cảnh sát c̣n lại không thể vào ôm tù để giữ cho đứng đèn tiếp cho nên chỉ chửi bới với đấm đá thôi, cậu viết thế chúng nó rút kinh nghiệm đem trói gô thằng tù vào ghế đặt vào dưới đèn th́ có chết chúng nó không? Con khi tu tuyet thưc thí nha tù cấm uống nước, lúc ấy anh em tù thường muợn cớ đi làm cỏ vê ném vào cho những bao bố tẩm đẫm nước. Thọ bảo cậu viết thế nó rào nghiến dây thép gai lại th́ đám tuyệt thực chết hết!

Thanh minh v́ đó là sự thật. Và nay ở đây, tôi cũng muốn phơi trần ra một sự thật nữa tôi dần dà thấy: T ôi bồi bút thực thụ. Bồi bút nên biết là sai vẫn nghe theo! Thà nhận dốt khoa học c̣n hơn.

Một đồng đội quan trọng của Thuận trong Chuồng Cọp là Phan Trọng B́nh. Anh rất ngay thẳng, bảo tôi trong tù bọn ḿnh đâu có dám nh́n vào mặt chúng nó (chúng nó bảo thế là nhận diện mai kia trả thù), bọn ḿnh đều để râu tóc bờm xờm bù xù che kín cả mặt, thậm chí có cả anh bôi cứt đái lên người cho chúng nó sợ bẩn không đến đánh. Nhưng tôi, lời Phan Trọng B́nh, xem kịch Nguyễn Văn Trỗi về đă bị mất ngủ cả đêm. Chúng tôi làm cho ḿnh xấu xí, bẩn thỉu, không dám cả nh́n mặt chúng cho khỏi bị đ̣n là đúng hay hiên ngang quắc mắt chửi lại địch đôm đốp như Trỗi trên sân khấu là đúng? Sau những dây phút hiên ngang anh hùng ban đầu rồi đầu hàng, thương tâm lắm...

Về Sài G̣n sau 1975, Phan Trọng B́nh đă viết chạy dài hết hai trang giấy khổ giấy học tṛ ḍng chữ: Tôi, Phan Trọng B́nh ra đảng!

Anh bảo tôi: - Không thể ở lại thêm dẫu chỉ một ngày.

B́nh đă leo đến bên chảo ch́ rực lửa của tôi ở tận tầng 5 Nhà in báo Nhân Dân để “thông báo rằng tôi đă lấy vợ và cái sự anh thương mà lo cho tôi th́ nó ổn!”

Đă lâu trước đó, một hôm chị Kỳ, vợ Văn Tiến Dũng nói cho vợ chồng Nguyễn Đức Thuận, Phan Trọng B́nh và tôi hay “các anh ở trên” đă mai mối mấy đám cho B́nh. Nào là con gái chị Th., 28 tuổi, nhưng có cái phốt vướng với một tây văn nghệ sĩ tập kết. Nào là Nguyễn Thị Hằng, cô gái bắn máy bay nổi tiếng đẹp ở cầu Hàm Rồng. Cô này quá trẻ và lại sợ người ta dị nghị tuy biết trách nhiệm ḿnh là phải chăm sóc anh B́nh. Tôi sau đó có bảo B́nh rằng có tuổi lại tù đày, sợ cái khoản kia không hợp với vợ quá trẻ.

Tất nhiên lúc khuyên B́nh điều này, tôi không thể biết rồi B́nh sẽ xin ra đảng c̣n Hằng th́ đường mây thăng thiên vào Trung ương đảng và nội các.

Viết Bất Khuất, cố nhiên tôi không kể chuyện Thuận nói trong khi đánh anh, nhiều cảnh sát gầm lên: - Thế này cũng chưa ác bằng thằng Lư Bá Sơ của mày đâu. Những cái này là chúng tao học của thằng Sơ đây. Th́ ra tra tan la mon khoa hoc va nghe thuat co t nh chan hoa giai cap, cách mạng với thực dân đế quốc, quốc gia với cộng sản đem truyền cho nhau.

T ôi cũng không viết như Thuận nói, rằng trừ khi địch tra tấn ra c̣n nói chung cơm ăn nước uống của tù rất khá. Mỹ cho mỗi tù mỗi ngày một đô - la ăn uống cơ mà. Thuận đă so sánh cụ thể: - Ra đây tôi thấy cơm vụ trưởng không bằng cơm tù chúng tôi những ngày không bị đánh đạp. Lại việc nhà báo Mỹ vào thăm tù xong viết bài lên án chính phủ Diệm.

Mọt chuyen tu Con Đảo noi len sư phưc tạp cua con ngươi. Mỹ Điền bảo tôi: - Ḿnh có ông bạn Tám Lái cũng tù Côn Đảo. Tám Lái nói trong tù anh em yêu thương nhau rất cảm động. Ch́a thân ra hứng đ̣n cho đồng chí, nhường nhau từng mẩu khoai ḿ. Nhưng khi nhà tù cho ra ngoài sản xuất cải thiện đời sống, tức là mỗi người bắt đầu có thu nhập riêng th́ liền ghen tức nhau, tranh từng cục phân bón mà choảng nhau. Tây nó nói đúng; l' homme n 'est ni ange ni bête, con người chẳng phải thánh thần mà cũng chẳng phải thú vật.

Có một chuyện nghĩ đến tôi lại ân hận. Một hôm sách đă đóng gáy, chỉ c̣n chờ dán b́a, Sáu Thọ cười cười bảo tôi mang một quyển sang cho Trường Chinh. “chết, quên mất anh Năm, thôi, cậu đưa bảo anh ấy duyệt nhé.”

Truờng Chinh nhận sách, cầm xem, giở vài tờ rồi nhíu mày hỏi tôi: - Chỉ c̣n dán b́a là xong?.

-  Vâng. - Tôi cố nói càng ngắn càng tốt.

-  Thế th́ đưa tôi duyệt làm ǵ? Ngộ tôi không bằng ḷng ba trang mà bỏ đi th́ các anh có thể để trắng tinh ba trang như bị kiểm duyệt được không?

Bài học cuối cùng về báo chí xuất bản anh cho tôi đây. Từ bài học đầu “ngày sinh nhật” đến bài học này đă gần ba chục năm. Mà khoảng tôi xa cách anh có lẽ c̣n gấp ba thế!

Tôi vẫn nói cụt lủn: - Vâng, anh Thọ bảo mang sang cho anh duyệt.

-  Thôi được, anh để đấy tôi xem...

Mối thất t́nh của tôi lớn quá. Gặp lại Trường Chinh tôi chẳng thấy gợn một xúc động nào. Anh khen hay chê cũng thế cả thôi.

Dắt xe ra tới cổng, tôi bỗng nghe thấy Trường Chinh gọi ở sau lưng. Anh đă ngồi ở ghế đá gần cầu thang tam cấp, dưới một bóng cây, ôm trong ḷng một cháu bé một hai tuổi.

-  Anh Trần Đĩnh, cháu đích tôn này! - Trường Chinh cười rạng rỡ.

Tôi lệt xệt chân cố thong thả dắt xe quay lại. Đến trước mặt Trường Chinh, tôi cúi xuống nh́n cháu bé nói lửng khửng:

-  Hơi xanh, thôi ạ, chào anh tôi về.

Lại lừng khừng dắt xe ra cửa thật chậm. Ư là tôi chán anh lắm.

Bây giờ, ở trang giấy này, tôi thành thật xin lỗi người ông và người cháu đích tôn. Tôi đă phản ứng sặc mùi cộng sản: oán hận dai bền. Hôm ấy T rường Chinh có t́nh người hơn tôi. Nay tôi thật ḷng xấu hổ. Nhất là khi đọc Cioran: “Hận thù có thể khiến con người dũng cảm nhưng chỉ bao dung mới làm cho con người có đạo đức.”

T ôi quay về thuật lại chuyện gặp T rường Chinh với Sáu Thọ.

Lê Đức Thọ cười như không có ǵ đáng ân hận hết: - Th́ đa noi la quen mat anh ay ma.

Nhưng nay Trường Chinh biet sơm th́ đe’ lam ǵ?

Ba chục năm trước, ở An toàn khu, chân Núi Hồng, T rường Chinh truyền cho chúng tôi kinh nghiệm giữ vững khí tiết cách mạng. Cốt tử là không lùi. Lùi rồi là lùi đến hết. Các anh đă đọc “Khi chiếc yếm rơi xuống” của Trương Tửu chưa? Đấy, người đàn bà chống cự măi nhưng khi đă để cho yếm tụt ra rồi th́ thôi mất sạch.

Tôi nhớ. Người kể chắc quên.

*  * *

Viết Bất Khuất tôi đă được hưởng không khí ca ngợi đặc biệt. (Tôi đi đường vẫn thấy người ở trên hè thân thiện chỉ vào tôi cười nói ǵ với nhau. Kiểu như phụ nữ chân dài, ṿng một khủng bây giờ.) May sao toi luon cam thay ơ sau tham mính mọt tính y lạ: tôi muốn lánh cái không khí này. Và quả là tôi chưa hề vênh váo.

Nhưng Trần Dần khen th́ tôi thích. Đêm 29 Tết, theo lệ, đen nha Hoang Yen an nhạu, tren đương đạp xe ve, qua Chơ Mơ, đa rat khuya, mưa lat phat, ngươc gio bac đương ray xe điện có lúc như thủy tinh, T rần Dần bảo tôi:

-  Mày viết cái Bất Khuất ấy, tao thích cái grammaire...

Tôi mừng. Dạo đó, chúng tôi đang say sưa với cấu trúc luận, tín hiệu học th́ grammaire, mẹo viết là tất cả. Hăy để cho chữ phát nghĩa trong cấu trúc mới, trong gá ghép mới giữa chữ với chữ. Trần Dần đă dịch un blanc cheval ra thành một con trắng ngựa.

C̣n nhận xét của Nguyên Hồng, Tô Hoài cũng thú vị. Chúng tôi uống bia Thủy Tạ, quầy cô Dinh Gốc Liễu. Nguyên Hồng bậm môi vuốt râu nói: - Mày, Trần Đĩnh à, mày có tâm hồn, mày có nghệ thuật nên mày viết cái ấy cho Thuận rất hay. Luc co rươu Nguyen Hong thương bi cao giong.

Tô Hoài tủm tỉm: - Hay ch ính ví no đa keo tai cac vi len cho cao ngang vơi no chư no đe'ch cui xuong đe’ kính ghi, của này mà bẩm anh, em kính ghi anh đây th́ hỏng.


 

Cuối 2002, Trần Thế Tuấn, biên tập viên nhà xuất bản làm hồi kư Thuận ṃ đến nhà tôi. Mấy chục năm xa rồi. Té ra rồi Tuấn cũng lao đao. Bị nghi là chịu ảnh hưởng xét lại của tôi và kỳ thị, Tuấn bèn xung phong vào B5, vùng giới tuyến ác liệt. Tôi nghe mà thấy rợn. Nếu Tuấn vào B5 mà hi sinh th́ chắc tôi ân hận lắm. Nay anh làm thơ. Có in sách. Sống ở Sài G̣n.

Thoi du sao, ơ Bat Khuat, toi đa bo qua đươc nhe nhang hai cưa ai danh lơi.

Tôi vẫn mong rồi có một quyển sách của thật tôi, của chính tôi.

Viết Bất Khuất, tôi không một lời chửi Mỹ, trong khi đặc trưng của văn học cách mạng là phải t́m mọi dịp lên án nó, thằng đế quốc kẻ thù của loài người và nhân dân Việt Nam. Ngược lại, tôi đă tước bỏ hết mọi màu sắc, mùi vị đề cao Trung Quốc ở trong cuốn sách. Với cây bút của tôi, Nguyễn Đức Thuận không c̣n tôn thờ Lôi Phong, Lưu Hồ Lan nữa. Trước khi làm việc với Nguyễn Đức Thuận, tôi đă bỏ ba buổi nghe hết băng ghi âm bài nói của anh ở trường Nguyễn Ái Quốc. Rồi sau đó có một buổi làm việc khá căng với anh. Tôi đưa ra ba ư kiến: một, viết hồi kư của anh, tất nhiên tôi tôn trọng sự thật anh đă trải nhưng tôi được độc lập xử lư kinh lịch của anh theo nhận thức và cảm xúc của tôi và anh hăy yên tâm, tôi đă làm như thế khi viết cho Phạm Hùng, Lê Văn Lương, Bùi Lâm; hai, nghe anh nói ở Nguyễn Ái Quốc, tôi thấy anh chỉ nhấn đến tinh thần quyết tử nhưng theo tôi, chúng ta cần ca ngợi cả tinh thần quyết sống, bởi nếu chỉ quyết tử không thôi th́ có lẽ chúng tâ sẽ giống như lính Lê Dương, tôi cần nói rơ như thế với anh v́ tôi sẽ hỏi anh nhiều cái về đời sống t́nh cảm yêu ghét của cá nhân anh (chính với tinh thần này mà tôi đă viết Phan Trọng B́nh có thói quen rằm nào cũng cố nḥm trăng sáng qua mái nhà tù); ba, anh nói mỗi khi gần bên cái chết anh lại thấy Lưu Hồ Lan đứng ở trên đỉnh vinh quang chói ḷa giơ tây vẫy và anh th́ cố gắng trườn lên, theo tôi như thế mà vào sách th́ không ổn một chút nào. Hiểu chuyện Thuận trong lúc thập tử nhất sinh thấy Lưu Hồ Lan như tấm gương sáng cũng chỉ là sản phẩm của tinh thần noi gương, học tập Trung Quốc mà xưa nay đảng ra sức giáo dục cho toàn đảng mà thôi, tôi nói hơi mạnh: - Tôi nghĩ ở các bộ mặt Việt Nam, chúng ta không thiếu h́nh tượng anh hùng để học hỏi đâu. Vả chăng tại sao chúng ta không đề cao một anh hùng Việt Nam cho nước ngoài cũng học tập chứ? Kết quả Vơ Thị Sáu đă ra mắt thay cho Lưu Hồ Lan trong Bất Khuât.

(Năm 2008 trong một quyển sách xuất bản về Nguyễn Đức Thuận, người tâ đă đăng một bài của Nguyễn Đức Thuận viết năm 1964: “Sống như Lôi Phong, chết như Ruồi Trâu, Vơ Thị Sáu.” Theo Bất Khuất, biên tập viên mới chỉ thay Lưu Hồ Lan bằng Vơ Thị Sáu chứ chưa tước bỏ Lôi Phong...)

Một điều cần nói nữa: 1965, viết Bất Khuất tôi ngỡ lên án việc đày đọa con người. Th́ hai năm sau nổ vụ án xét lại và tôi là nạn nhân.

Và tôi bắt đầu lờ mờ nhận thấy ngoài bồi bút, tôi mang hai bộ mặt lệch nhau: om x̣m ở tư cách kẻ lên án và câm nín với vai tội phạm bị đàn áp man rợ của chính bản thân.


 

Chương hai sáu

C

on gái tôi ra đời lúc 3 giờ 15 phút chiều. Đúng 3 rưỡi, Tuyết Minh, vợ Lê Vinh Quốc, bí thư đảng ủy Bệnh viện C điện thoại báo tin cho tôi ngay. Chị bị đưa về bệnh viện C làm bí thư đảng ủy v́ tội “bỏ Tổ quốc” của chồng.

Sáng sau tôi vào thăm. Con gái nằm ở một pḥng tập trung nhiều cháu sơ sinh khác. Hồng Linh bảo tôi nom con xấu lắm. Mắt sưng như hai quả nhót c̣n môi th́ như có hai con đỉa bám vào. Tôi không thấy sao hết. Vừa mừng vừa thẫn thờ. Thương con rồi sẽ chịu đựng bom đạn ra sao.

Đến trưa, tôi rủ Trần Châu tới Bách hóa Tràng Tiền mua cái chậu tắm tráng men trắng tinh cho con gái. Hai anh em sắp bước xuống đường sang bên hè nhà Lafont Lacaze xưa, tôi chán nản nói: - Je maudis la guerre, elle abrutit l' homme. Ḿnh nguyền rủa chiến tranh, nó vũ phu hóa con người). Nói tiếng Pháp như sợ có người nghe thấy. Chiến tranh đang là nguyện ước nung nấu sôi sục, rủa nó là nguy hiểm. Phẩm chất cao quư nhất bây giờ là dám đánh nhau, hy sinh tất cả mà.

Lúc ấy giữa ngă tư rộng vắng trưa hè, tôi thấy bơ vơ lạ lùng. Tôi không thích Mao, mặc dù ông người Hồ Nam, cũng là con cháu của Thần Nông, cụ năm đời của Lạc Long Quân đẻ ra vua Hùng, mặc dù trong con gái tôi có một nửa máu Hán, tôi ngờ ông ta ầm ầm phèng la cổ động cho việc mở cái ṣng bài máu này là có dụng ư thâm hiểm không thể nói ra, cái dụng ư mà lúc ấy tôi ngu không nh́n ra nổi. Cứ ngỡ ông bảo vệ nhắng chủ nghĩa. Ông thiết cái miếng cho dân tộc ông chứ đâu phải là giữ cái tiếng trong sáng cho Mác, Lê-nin. Anh nào ngây ngô th́ mắc bả ông.

Sáng hôm sau Mỹ ném bom kho xăng Đức Giang.

Con gái tôi ra đời trúng vào vận hội “ngh́n năm có một” quạt nga đe' quoc đau so nen rưa tọi trong khoi lưa!

Nghe Nguyễn Thành Lê, phó tổng biên tập nói đến chữ “cơ hội ngàn năm” trong cuộc họp nghiêm trọng và lặng như tờ của ṭa soạn đêm hôm thông báo Việt Nam chiến tranh với Mỹ, tôi hết sức phản cảm. Ôi, chiến tranh mà là cơ hội ngh́n năm có một! Và tôi liền nghĩ ngay: ư này chắc chắn của Mao Trạch Đông!

Ngay hôm sau, Mỹ ném bom kho xăng Đức Giang, trận bom đầu tiên vào sát Hà Nội. Tôi tự rủa thầm: Đúng là ghét của nào trời trao của ấy! Anh ghét bom đạn th́ đó, cho anh nếm mùi ngay sau hôm con anh ra đời!

Cháy rần rật mấy ngày. Khói đen đầy trời. T àu sân bay Mỹ Constellation ở cách Đức Giang 150 dặm (240 km) mà trông thấy khói đám cháy.

Tối tôi đến Kỳ Vân. Th́ báo động. Hai đưa xuong đưng ơ ngơ hông nhà. Tôi hỏi làm thế nào cho đất nước khá ra chứ cứ vác rá đi xin về đánh nhau măi hay sao?

-  Kinh tế tự do th́ khá!

Tôi nh́n anh. Kỳ Vân cười: - Nông dân vừa được giải phóng đă tước luôn ruộng đất và cùm ngay chân tay họ ở trong hợp tác xă. Nghe Mao nói tiến lên hợp tác hoá không được chậm như bà già bó chân mà. T àu nó bảo sao là bào hao làm vậy. Đánh Mỹ là gây đại loạn như Mao hô để cho Trung Quốc được nhờ mà. Cách mạng là đại lọan, không phải là ăn tiệc, nhảy đầm nhưng Mao vẫn ăn tiệc, nhảy đầm.

Nh́n khói đầy trời, tôi rất chán, tự nhiên đâm ra tầm thường muốn bên xứ sở của Mao cũng khói bom dầy đặc thế này.

Sáng sau vào bệnh viện thăm vợ con. Gặp báo động - ngày mười mấy lần báo động. Tôi đứng ở bậc lên xuống ṭa nhà chính bệnh viện sát đường T rường Thi. Dưới bậc tâm cấp là một dẫy hầm gạch nửa ngầm nửa lộ có nắp bê tông. Các cô y tá theo nhau khiêng từng cáng lội xuống hầm ngập nước đến đầu gối, hơn một chục cháu sơ sinh nằm ngang thân cáng, những mảnh gạc nhuộm mầu cỏ úa phủ kín đi tất cả. Ngỡ như đang cố t́nh từ bỏ con, tôi rớm nước mắt nh́n đám rước nhếch nhác những thiên thần giấu mặt thiêm thiếp hưởng cơ hội ngh́n năm có một trong tiếng vo ve của đám mây muỗi bé xíu, những con muỗi cũng lần đầu ra trận.

Để lên dây cót cho dân Hà Nội sau trận bom Đức Giang, ta làm một cuộc thị uy sức mạnh bằng hạ uy thế kẻ thù: tổ chức toà án nhân dân xét xử phi công tù binh Mỹ tại sân vận động Hàng Đẫy. Trước đó cho áp giải tù binh đi diễu qua nhiều đại lộ. Đồn rằng đây là sáng kiến của Tố Hữu. Khi Mỹ ném bom Thanh Hóa và đe ném Hà Nội, Tố Hữu nói một câu xanh rờn chủ nghĩa lạc quan cách mạng: Ra đây, giỏi th́ cứ ra đây, xin mời, sẵn sàng đón đây, nào! Tôi rất khó chịu nghe báo Nhân Dân truyền đạt hào khí này.

Chiều hôm ấy, hai ba ngày sau bom Đức Giang, Nguyễn Tuân và tôi ra Cổ Tân uống bia. Chợt người ào ào từ sau Nhà hát lớn chạy tới. Giải tù binh! Chúng tôi bèn về quán bia ngă tư T ràng Thi - Quang T rung, chỗ sau này là nơi bán vé của hăng Air France. T́nh cờ Tô Hoài cũng vừa đến. Cùng lúc, đoàn tù binh hiện ra ở đầu ngă tư công an Hàng Trống.

Khoảng hai trăm tù binh phi công Mỹ xếp hàng đầy hết ḷng đường đi tới. Quần áo bà ba mầu xám khói nhạt. Tôi giật ḿnh: tất cả đoàn người bị trói kia sao quá giống hệt nhau? Ở chiều cao, ở khổ người, ở dáng đi, ở nét mặt, ở tư thế và thần thái. Lầm lũi ngửng đầu nh́n thẳng vào cái không gian bao quanh đằng đằng sát khí và tiếng la ó. Thoáng rất nhanh tôi ngỡ xem một tập quần tượng đài di động được một đạo diễn tài ba điều khiển. Nhà đạo diễn đó là ư thức về giá trị tự thân. Và rất nhanh lại nghĩ ai đó đă dựng nên tập thể điêu khắc này để đối lại tượng đài Nạn nhân các trại tập trung Quốc xă.

Dân hai bên đường ḥ hét, đánh đấm, ném đá. Những cái đầu tù binh quay ngoắt tránh đá, tránh đấm rất nhanh. Những con mắt không một lúc nào cầu van, nao núng...

Ba chúng tôi đứng lặng trên hè. Tương quan sức mạnh quá chênh nhau tự nhiên làm se ḷng. Đoàn tù binh đă đến đoan cuối, chợt Tô Hoài nhào xuống đường, nhảy vội lên đấm một cái trượt vào mặt một người tù binh đi ở ngoài cùng.

Anh trở lại, tôi hỏi khẽ: - Đánh người ta làm ǵ?

-   Xung quanh căm thù như thế chả lẽ ba đứa ḿnh đứng yên? - T ô Hoài che miệng tủm tỉm cười.

Toi biet anh muon tranh đon dư luăn cho ca ba. Anh rất hiểu đời. Anh biết cần yên để viết, chớ trêu ngươi, trêu là toi sự viết đấy. Trên cái bàn con con rất thấp của anh ở ngay bên trái cửa vào nhà, cạnh bức chân dung anh do Nguyễn Sáng vẽ

-   mà bàn tay rất được chú ư đặc tả - anh để tấm huân chương kháng chiến chống Pháp trong khung kính. Cười bảo tôi: - Công an đến thấy th́ đỡ lôi thôi.

“T oà án nhân dân” kiểu cải cách ruộng đất kịp thời giải tán ngay sau cuộc bêu tù binh. Sài G̣n đe trả miếng y như thế. Cũng bêu tù Việt Cộng. Thế giới tố cáo Hà Nội vi phạm luật quốc tế về tù binh. C̣n tù binh Mỹ về trại nhất tề tuyệt thực.

Sau ta đưa họ đến giam ở gần những trọng điểm hoặc sơn cầu Long Biên để Mỹ không dám đánh phá. Mấy cô diễn viên trong Khu văn công đến biểu diễn cho các mâm pháo gần nhà máy điện Yên Phụ về nói: Đang hoá trang cho tiết mục sắp diễn cứ thấy, hế lô hế lồ gọi. Nh́n sang bên nhà máy điện th́ thấy mấy chú Mẽo bị giam trong đó. Các chú bám mép tường nhoi lên gọi, vẫy, hôn gió. Đồ qủy, vào tù c̣n hám gái thế chứ lại.

-   Mà phải là gái đẹp và gái chiến thắng cơ, - tôi nói.

Phải nhận là Mỹ kỳ quặc! Sau khi b́nh thường hóa bang giao năm 1995, bổ nhiệm đại sứ đầu tiên sang mà kén một tù binh cũ từng bị giam sáu năm rưỡi ở Hà Nội. Không ngại mất thể diện ư? Mà ông đại sứ vừa sang là te te lao xuống ngay Hải Dương t́m cảm ơn người du kích năm nào bắt được ḿnh.

Và ông ta th́ mới giải lời thề để từ căm thù Việt Nam chuyển sang hữu ái, thân thiện với ngay những người từng đă hành hạ ông cực kỳ độc ác.

*   * *

Suốt 1966, tôi bận với Bất Khuất. Ngoai lam viec vơi Thuan, con gap khoang bon chuc anh chi em tu như Phan Trọng Bính, Trần Quốc Hương, chị Khánh Phương... Nghe anh Bưu, que Hoai Nhơn, Bính Đinh ke’ đơi anh, tôi vưa ghi vưa khoc rong. Xen giữa là những chuyến thăm vợ con sơ tán trên tận Ca Sơn, Chợ Đồn, Phú B́nh, Thái Nguyên. Cụ Bồ râu năm cḥm như sóng dào dạt cho muợn một góc vườn hoang để

Linh tự tay dựng lấy một gian lều. Cái lều này một tuần liền trống hoác, Linh chưa pha tre kịp để đan cửa. Con cụ Bồ đi lính vào Bê. Cụ th́ thào: - Đài ta chỉ thấy nói nó chết... nhưng mà đánh nhau th́ cũng như xay lúa ấy chứ anh nhỉ, cả hai má cối đều cùng ṃn chứ phải không anh? Lâu quá chẳng thấy thư thằng con tôi...

-   Cụ ơi, má cối cũng có số. T rời thương th́ rồi về.

Có chuyện trời thương thật. Máy bay Mỹ một hôm ầm ầm bay qua, rất thấp. Có lẽ nḥm xem các băng rôn lính Trung Quốc căng trắng sườn đồi: Kháng Mỹ viện Việt, Đả đảo đế quốc Mỹ. Linh vội bế con gái nhảy xuống hố cá nhân ở đầu giường. Chợt Linh giơ con gái lên trên miệng hố và theo bản năng tôi vội đỡ lấy. Linh đu người lên mặt đất. “Rắn! Ḅ vào chân Linh, c̣n ướt đây này.” Tôi nh́n xuống. Một con rắn lục dài khoảng 25 phân đang ngóc đầu. Trời lạnh có lẽ nó rơi xuống hố ngủ đông.

Và con cụ Bồ về thật. Gần vĩ tuyến, đi cùng hai anh lính th́ bị pháo 105 li bắn. Một quả pháo nổ bên cạnh. Hai anh đi đầu và đuôi chết, ḿnh con cụ Bồ sống.

Chủ nhật 22 tháng 4, tôi đến thăm mẹ vợ chữa lao ở bệnh viện Thái Nguyên sơ tán về giữa rừng Phúc Trừu vùng chè Tân Cương. Vừa đến chân dốc thấy bệnh nhân ngồi chồm hỗm trên đỉnh đồi đồng loạt nh́n tôi cười th́ ngờ ngay là có tin xấu. Quả vậy. Mẹ Linh chết thứ Sáu, ngày 20, bệnh viện đoán con rể Chủ nhật lên thăm nên hoăn chôn.

Cùng bệnh viện làm biên bản trao nhận các thứ sơ sài c̣n lại của người chết. Lật chiếu đầu gường thấy tờ giấy bạc năm đồng gấp tư như một chúc thư tối giản gửi lại, tôi bật khóc. Kiên cường sống, kiên cường chịu đựng, chống đỡ rồi nghèo đói, hoạn nạn tay trắng vô cố nhân ra đi.

Tôi mang về cho Linh một hộp sắt chữ nhật cũ đựng ít đồ khâu trong có một hộp sắt nhỏ tṛn mầu đỏ trước đựng thuốc ho pastille và một chiếc kéo mạ kền xinh xinh. Nh́n hai cánh kéo, tôi nghĩ đến một thế đứng ba lê. Cho rằng mẹ cất riêng vào đấy để thỉnh thoảng mở ra nh́n cho đỡ nhớ con gái. Lần trước tôi lên, mẹ hỏi: “Linh rồi đẻ con gái hay con trai?” cái cười quá hiền lành. Như lép vế nữa, không biết tại sao... hay người ốm nặng đều thấy kém phận như thế?

Rời bệnh viện sau khi chôn cất, tôi về tới lều nhà th́ trời xẩm tối. Má nói ǵ? Linh hỏi. À, má lại hỏi rồi đây Linh đẻ con trai hay con gái. Má có vẻ yếu đi, tôi nói.

Tuần sau, đúng ngày Quốc tế Lao động, tôi đạp xe lên. Thấy dân chạy đông bên đường kháo: - Đánh nhau ầm ầm. Mấy cái máy bay rơi, tâ lại tưởng nó nên cứ vỗ tây hoan hô. Ai ngờ ta. Mấy anh lái cháy ra than cả. Tôi là lạ v́ nghe trong lời nói như có vẻ cười cười. Giống các bệnh nhân cười khi tôi đến bệnh viện th́ lại gặp mẹ đă chết.

Chập choạng tối tới nhà. Linh đang ngồi làm cá trước lều. Những con cá lành canh bé tí teo. Linh khẽ lấy hai ngón tay nặn ruột cá. Những mảnh vẩy li ti lấp lánh - mà tôi nghĩ là chất liệu của các v́ sao sớm trên kia - lẫn vào những bọng ruột nhỏ như chiếc đầu kim mọng đỏ. Tôi ngồi xuống bên. Như linh tính báo trước, Linh hỏi khẽ:

-  Má làm sao phải không?

-  Má mất rồi. Ngày 20 tháng 4 tây.

Một tiếng “ớ!” Bàng ḥang một tiếng. Như túm níu hẫng phải một cái ǵ. Rồi hai ngón tay dừng nặn. Những vẩy cá chợt càng lấp lánh, các đầu kim mọng đỏ càng bụ hơn, bóng đẹp, tṛn xoe hơn, nữ trang hơn. Rồi rơi lên tất cả những lấp lánh chất liệu của sao, của những nụ hoa đỏ bầm là hai giọt nước mắt. Hai giọt nữa. Hai giọt nữa... Trong vắt. Nhỏ nhoi. Không một tiếng kêu. Không một tiếng nức nở. Im lặng ḥan toàn. Thanh lọc.

Hai tháng sau cháu ngọai của bà ra đời là gái. Linh thích chữ Mây. Co giư cho ten thuan Viet, toi ben đem Ang. Cháu sống ở vùng Chợ Đồn, Ca Sơn, Phú B́nh, Thái Nguyên hơn một năm trời. Cho tới lúc nghe mẹ nói ông trăng ḱa th́ ngửa mặt lên cười. Biết ngửa mặt nh́n trời nữa khi nghe nói máy bay. Lúc ấy không cười mà hơi rúm người lại quờ quờ hai tay giơ về phía mẹ.

T ôi rất buồn bảo Linh: - Từ bé đă thế này th́ dân ta giỏi sợ nhất thế giới rồi đây.

Cách Trường múa sơ tán nửa cây số, quân đội Trung Quốc kháng Mỹ viện Việt đóng khá đông. Người con rể thứ hai của má Linh, anh em cọc chèo với tôi lúc đó ở đơn vị này. Cái ǵ run rủi khiến Lương Cơ Văn ở Phúc Kiến lại về quanh quẩn ở cả đây khi mẹ vợ chết? Sau này Cơ Văn bảo tôi: Chúng em sang thấy người Việt Nam khổ quá..., em vẫn dấm dúi cho họ. Có người nhận c̣n chắp tay vái.

Lương Cơ Văn không biết dân Việt sau này nhất tề nói quân Trung Quốc mượn cớ chống Mỹ sang vét về nước kho vàng châu báu ông cha ngày xưa chôn giấu lại. Đào công sự trong ḷng núi là để moi vàng. Không, c̣n chôn giấu súng ống ở dọc hai bên đường họ mới mở để pḥng sau này cần đến th́ móc lên dùng với ta.

Dân, tai mắt của đảng nhưng khác đảng. Không biết “bốn phương vô sản đều là anh em.” Mà có biết th́ cũng không dại tin như đảng.


 

Chương hai bảy

Đ

i từ nửa đêm ở Chợ Đồn Con, Phú B́nh, Thái Nguyên, chỗ vợ con sơ tán, mờ sáng ngày 28 tháng 7 năm 1967, qua phà Đông Xuyên sông Hồng, tôi đến ngay báo Nhân Dân. Rất sốt ruột. Muốn gặp Châu. Muốn xem anh đă b́nh thường lại chưa. Mấy hôm trước tôi rủ anh xem “Chiến tranh và Hoà b́nh,” phim Liên Xô chiếu nội bộ ở Viện bảo tàng cách mạng. Ghét Liên Xô, ghét “hoà b́nh,” người xem chửi cả cụ Lev T olstoi, “Sao cai bon nay chung no sơ chien tranh đen the' chứ nhỉ, lại đem chiến tranh ra dọa ta nữa.” Nhưng Châu rất đăm chiêu, không để ư tới những cái đó. Lát sau thấy vẻ anh vẫn nghĩ ngợi, bồn chồn, tôi hỏi có chuyện ǵ th́ anh nói có chuyện hơi lôi thôi, anh vừa bị mất mấy đoạn trích biên bản hội đàm mới đây của Đảng cộng sản Trung Quốc và Việt Nam. Mất kèm cả cái quần lụa của vợ.

Tôi nói ngay: - Kẻ trộm rồi. Neu la cong an th́ ho cư viec đưa lệnh khám nhà rồi bắt luôn đi thôi chứ việc ǵ phải bày chuyện ăn trộm?

-   Hoàng Minh Chính bảo công an lấy, - Châu nói. - Ừ, Đĩnh thử đến Chính nói là kẻ trộm xem.

Sớm hôm sau tôi đến Chính. Cửa ra vào hành lang đóng, không muốn gọi ầm, tôi leo lên nóc bể nước rộng bằng hai gian pḥng, toan mượn nó đi qua dẫy cửa sổ hành lang, ở trước buồng nhà sư Thiện Chiếu bên cạnh nhà Chính. Ai ngờ mái tôn ọp ẹp, tôi bỗng hoá thành tên trộm trong một phim gián điệp kẻ gian hài. Loảng xoảng thanh la chũm choẹ kinh kịch diễn ngoài trời có đến ba phút. Ngay cạnh day nha trung đoi ĺnh bao ve tru sơ Quoc hoi ben kia đương kiem theo doi Ch ́nh va sư Thien Chieu.

Chính bảo tôi dứt khoát là công an lấy rồi. Tôi đă bàn với Châu, bảo Châu nếu họ hỏi th́ cứ nói là đến tôi chơi, khi tôi đi rửa ấm chén pha nước, Châu thấy trên bàn có tài liệu hay th́ lấy về xem xong trả sau, sợ muợn tôi không đưa v́ là tài liệu tuyệt mật.

Biên bản này là một trong vài phần tử quan trọng cấu thành vụ án chống đảng, lật đổ, tay sai nước ngoài... Nhưng bản thân nó th́ rất hay: cho thấy Bac Kinh va Ha Noi bat đau mau thuan nhau ve hai van đe. Mot la Đang cọng san Trung quoc cho rang My the' nao cung đanh Trung Quoc va khi ay Lien xo se nhat đinh theo My đanh hoi; do đo hai, Viet Nam can đanh đen cung chơ ngh đen đam phan. Stalin tưng khuyen đưng vươt Trương Giang Nam ha nhưng Trung Quoc không nghe. Không nói ra nhưng ngụ ư Việt Nam dừng đánh là nó sẽ rảnh tây đánh Trung Quốc dữ, vậy hăy ra sức phên giậu khỏe vào cho tôi.

Con nay hot v́ Cach mang van hóa ngay them roi bet, trie’n vong nguy hie’m, Le Duan khong dai het long nghe đai hău phương nưa ma muon quay lai vơi “hai vai hai gánh ân t́nh” nen đap lai rang thư nhat, nếu Mỹ đánh Trung Quốc th́ Liên Xô nhất định giúp Trung Quốc chống Mỹ. The' la het theo Mao coi Liên Xô là phan thung, đau hang My bo rơi Viet Nam cho

My xam lươc như hoi Họi nghi trung ương 9. Và thứ hai, Việt Nam đánh đến cùng nhưng vẫn cần vừa đánh vừa đàm.

Một cuộc họp vậy là vô cùng quan trọng, theo chúng tôi. Một khe nứt ngoài sức tưởng tượng! Ngày nào ai nói vừa đánh vừa đàm, ai nói Liên Xô cũng bênh Trung Quốc mà chống Mỹ th́ cầm chắc chết. Nay lại ch ính la Bọ chính tri. Thay đổi quả là nhanh gọn. Trước kia ai li khai Liên Xô, tổ quốc của cách mạng vô sản thế giới th́ chết, ai dè đến Nghị quyết 9 chưi Lien xo phan đọng lại la tuyet vơi cach mạng. Dân từ đó đẻ ra câu: sáng đúng chiều sai đến mai lại đúng. Và ông Trung Quốc bà Liên Xô, ông nhảy dây, bà đá bóng. Lộn tùng phèo hết.

C̣n tại sao biên bản này đến tay Châu? Mỗi Trung ương ủy viên có một bản. Ung Văn Khiêm cho Thiện Chiếu mượn. Thiện Chiếu đưa cho Chính. Chính chép lại những đoạn cốt yếu rồi đưa Châu. Th́ lộ từ chỗ Châu. Sau này khi đề nghị xóa án cho vụ xét lại, Nguyễn Trung Thành bảo tôi đó là do đặc t́nh nó báo. Và, cũng theo Thành, nhờ cú bố trí “đánh cắp “tài liệu và cái quần lụa “hoả mù” này, Lê Kim Phùng đă được T rung ương cấp cho cái nhà rất sang, số 3 Lư Thường Kiệt, bên cạnh nhà Vũ Đ́nh Huỳnh. (Năm 1995, theo Nguyễn Trung Thành gợi ư, “Phùng thích anh đấy, anh có khi vận động được Phùng ủng hộ tôi,” tôi đă đến đưa thư động viên Phùng nên cùng Thành xin Trung ương xem lại vụ án. Nhà quá đẹp, Trung Thành thêm một đời hàm bộ trưởng nữa cũng chưa chắc có nổi. Nhưng Phung đa theo Nguyen Đính Hương khang đinh lại vu an xet lại.)

Thiện Chiếu ở cạnh buồng Hoàng Minh Chính xem vẻ ư hợp tâm đầu với nhau. Em trai nhà sư, Mười, học lư luận hội họa ở Liên Xô, chuyện với tôi cũng ghè Mao ra phết. Thế nhưng Thiện Chiếu lên tên phố c̣n Chính th́ rẽ xà lim.

Thật t́nh lúc nghe Châu nói cũng như sau khi đến Chính, tôi không hề lo. Du cong an co lay nưa thí cung chí la đe’ đe cho sợ. Chuyen bat bơ, thu tieu đang vien la cua Stalin, cua Mao, khong the’ xay ra ơ Đang cọng san Viet Nam von gioi xue xoa để được tiếng thuận ḥa. Toi chí giam tin yeu Cu Ho ví cho rang Cu xoang, chiu thua roi thoa hiep vơi Le Duan, Le Đưc Thọ ơ Họi nghi trung ương 9 bơi co le Cu nghí tha đang xọc xẹch con hơn đe’ mat đang. Toi van tin Le Duan, Le Đưc Thọ sau Nghi quyet 9 quyet đinh cho Cu nghí họp Bọ chính trị “v́ lư do sức khoẻ” đe’ roi sau sang Trung Quoc chưa bẹnh la thạt tính!

Nghi quyet 9 đa cơ ban thoa man yeu cau cua Mao: bỏ Liên Xô, ngả hẳn theo Mao, phát động chiến tranh bởi” thiên hạ đại loạn, Trung Quốc được nhờ “(hay nôm na là chúng mày chết cho ông sống) nhưng Việt Cộng triệt hạ phái hữu quá chậm! Đến tháng 6 - 1967, tất cả những Lưu Thiếu Kỳ, Đặng Tiểu B́nh, gần hết Bộ chính trị và 11 nguyên soái đă bị Mao bỏ tù th́ ở Việt Nam, tuy nằm ở Bắc Kinh, Cụ Hồ vẫn nguyên thanh thế chủ tịch nước có thơ gưi đong bao, bọ đọi va đạc biet Giap van đay đạn danh hieu, chưc vu, quyen lưc tưc la sung van ơ trong tay Giap ma vơi Mao th nong sung đe ra tất cả! Tóm lại Duẩn chưa thâu tóm được toàn bộ quyền lực và như vậy khả năng phản đ̣n của xét lại Viet Nam con lơn, kha nang Viet Nam ngưng đanh My van co, bai ban cua Mao qua chiến tranh Việt Nam (chứ không phải chiến tranh lục địa - Đài Loan) đe thương lương ngang thưng vơi My khong thanh.

Đến đây xin kể một vụ động trời mà sau này Nguyễn Hưng Định, thư kư của phó thủ tướng Lê Thanh Nghị, một người trong cuộc thuật lại với tôi. Theo lơi Đinh thí luc ay Ha Nội hết nhẵn tên lửa. Do tên lửa Liên Xô gửi choViệt Nam qua đất Trung Quốc đă bị Trung Quốc giữ lại đ̣i khám và “áp tống” sang Việt Nam. Biết Trung Quốc muốn đánh cắp bí mật làm tên lửa, Liên Xô phản đối. Cuối cùng, 28 Tết âm lịch Đinh Mùi, Cụ Hồ đành cử Lê Thanh Nghị sang cầu khẩn Mao cho gặp. Nghị nói thưa Chủ tịch, lẽ ra Hồ Chủ tịch chúng tôi sang gặp Chủ tịch nhưng Hồ Chủ tịch chúng tôi sức yếu không thể đi. Mao bèn hỏi: “Sao mà yếu?” - “Dạ, Hồ Chủ tịch chúng tôi quá lo lắng v́ máy bay Mỹ đánh phá ác liệt mà chúng tôi th́ hết tên lửa do Trung Quốc và Liên Xô chưa thoả thuận được việc chuyển tên lửa.” Mao nói ngay: “Ồ, tưởng ǵ chứ thế th́ dễ.” Quay sang Chu Ân Lai: - “Tổng lư giải quyết việc này để cho Hồ Chủ tịch chóng khoẻ lại.” Chu nói: - “Chủ tịch đă chỉ thị th́ chẳng khó khăn ǵ.” Nói đoạn quay sang Nghị hỏi tắp lự: - “Cách mạng văn hoá chúng tôi ngày ngày rầm rộ như thế sao báo chí Việt Nam lại im?” (Khổ, báo chí Việt Nam mà đưa tin th́ bằng đem xấu xa của đại hậu phương ra bêu với dân ư?) Nghị giải thích thế nào Định không nói mà tôi cũng không hỏi, sợ anh giật ḿnh ngừng chuyện.)

Tiếp sau đó, Chu nói: “Sáng mai ở Thiên An Môn hàng triệu Hồng vệ binh chúng tôi biểu dương lực lượng ủng hộ Việt Nam đánh Mỹ đó, xin mời phó thủ tướng và các đồng chí đến dự.”

Đă phóng cây lao đánh Mỹ của ông anh đi rồi th́ phải theo lao thôi! Cái phận nhờ vả mà! Không dự th́ không tên lửa bắn máy bay!

Sáng sau đến nơi, không thể không kinh ngạc trước cảnh tượng Hồng vệ binh bao la, sôi sục. Đầy đất là người ḥ la, rợp trời là cờ xí vùng vẫy, biểu ngữ... Sau phút kinh ngạc th́ đến phút kinh hoàng. Có rất nhiều biểu ngữ các tiểu tướng Hồng vệ binh chăng lên ở trước mặt các quan khách Việt Nam đến dự đề rằng: Đả đảo Vơ Nguyên Giáp, phần tử xét lại thối tha, tay sai của Liên Xô phản động! T ôi hỏi Định: - “Đoàn tâ bỏ về chứ?” - “Bo th́ ngươi ta lap tưc bo het cac thư chi vien.” Tôi nói: - “Thế nào trong thư khố của Đảng cộng sản Trung Quốc chả có phim ảnh ghi lại cảnh thày tṛ các ông đứng trên lễ đài vẫy tay hoan nghênh các biểu ngữ đ̣i đánh đổ Vơ Nguyên Giáp. Hễ cần dí điện ta họ lại x́ các ảnh ấy ra.”

Sáng hôm sau, theo lời Định kể, Lê Chung Thủy, tham tán quân sự ở đại sứ quán tâ đến nói Giáp ở trong nước điện ra yêu cầu đại sứ tâ phản đối Trung Quốc có bài báo viết Vơ Nguyên Giáp âm mưu lật đổ Cụ Hồ! Nghị bàn với Lư Tiên Niệm. Lư bảo nên để Lư nói lại với Bộ tư lệnh Hồng Vệ binh rút bài báo đi. Thật ra ban ch ́ cot cho mot đon xay xam đe’ hai ma doc long theo thoi. Ca ngh́n nam kinh nghiem Thien trieu um doa hau quoc, Bac Kinh thưa bua phep.

Và theo tôi, bắt đầu sợ Trung Quốc tânh bành v́ Cách mạng Văn hóa, Hà Nội có cơ bị bỏ bơ vơ giữa “chợ”. chien trương, Le Duan đa nay y mau chong giai phong mien Nam bang mot cu đanh co t nh quyet đinh hy vong qua đo thoat sớm được cuộc đại hỗn loạn của đại hậu phương và thế là Duẩn xóa ngay kế hoạch của Vơ Nguyên Giáp chỉ đánh Tây Nguyên lấy thanh thế rồi rút, biến ư đồ duy ư chí Tổng tiến công - Tổng nổi dậy Tết Mậu Thân thành mục tiêu chiến lược. Nhưng đanh manh th co kha nang My nhay ra ngoai Bac, vậy phải tính đến khả năng vời đến quân chí nguyện Trung Quốc vốn luôn đóng chực ở biên giới - sẵn sàng can thiệp theo thỏa thuận từ đầu của cả hai bên. Muon the phai co the chap lơn nop gap Bac Kinh. Vu an xet lai ra đơi! Tháng 2 - 1968 đánh, tháng 7 - 1967 bắt mẻ đầu tiên.

Lê Duẩn bản thân đă từng mấy phen bị Mao dí điện. Một lần mời Duẩn xem một phim thời sự giới thiệu thế giới đả đảo xét lại th́ giữa trận băo ầm ầm trên màn h́nh bỗng hiện ra mắt băo êm ả: đó là cảnh Hồ Chí Minh ôm hôn Kossyghine đầu năm 1965 ở Hà Nội, khi ông này sang hứa cho Việt Nam tên lửa. Sau đó lại ầm ầm như sôi đả đảo xét lại. Xem, Bác Hồ của các đồng chí oọc - giơ việt vị như thế đấy!

Và 1967, Duẩn phải ngồi chơi xơi nước khoảng một tháng “làm Câu Tiễn” ở Bắc Kinh - lời Duẩn nói với anh em trong đoàn - rồi Mao mới cho gặp. Lư do: chuan bi đanh Tet Mạu than, Duan đi Lien Xo lo lot trươc roi mơi đao Bac Kinh. Không ngờ đại hậu phương bắt ne bắt nét luôn - a, chơi hai mang hả?

Sang gap, toi chieu đai. Chiêu đăi đại yến xong đến chiêu đăi tinh thần. Mời Duẩn xem một phim hoạt h́nh dài: Chú bé kiêu ngạo. Đến đây, Duẩn khẽ chỉ thị anh em ở lại làm Câu Tiễn c̣n ḿnh th́ cáo mệt về nghỉ.

Ở lần Duẩn gặp phải hai phen “câu Tiễn” này, Mao đă nói với Duẩn rằng cách mạng Việt Nam muốn tiến lên th́ phải làm như cách mạng Trung Quốc. Nghĩa là hạ phái hữu xuống, đưa phái tả lên. Phái hữu ở Việt Nam đại khái như Vơ Nguyên Giáp, phái tả ở Việt Nam đại khái như Nguyễn Chí Thanh. Cụ trưởng t́nh báo Lê Trọng Nghĩa nói với tôi, Duẩn có báo cáo lại ở Bộ chính trị (Nghĩa thường xuyên được ngồi đó để cần th́ cung cấp thông tin cho Bộ chính trị) nhưng Duan noi (ng̣ai miệng) đấy là ư bạn, c̣n ta th́ cứ đoàn kết chống Mỹ.

Những chuyện trên đây Lê Trọng Nghĩa mắt thấy tai nghe tại chỗ. Anh kể với tôi.

Tháng 6 - 1967, Mao hạ Lưu Thiếu Kỳ, Đặng Tỉểu B́nh, gần hết Bộ chính trị cùng 11 vị nguyen soai roi thí ơ Ha Nọi, tối 6 tháng 7, th́nh ĺnh sau bữa cơm Giáp mời Thanh ăn trước hôm Thanh đáp máy bay qua Cam - pu - chia về Rờ, Thanh đột tử. Cán cân tả hữu ở Việt Nam đột ngột lệch hẳn về “phái hữu” (khiến cho trong điện chia buồn, Bắc Kinh đă viết: “Xin các đồng chí chớ đau buồn nhiều” mà sau đó Nguyễn Tuân hỏi tôi: “ông thay cau phan ưu nay co lạ khong?” Mao Trach Đong con đ ch than đen đai sư quan ta ơ Bac Kinh phung, đieu Mao khong lam khi Cu Ho chet. Mao có thể nghi ngờ cái chết của Thanh. Bữa ăn bí mật đến mức phải đưa người ở Cục t́nh báo đến chụp ảnh mà Bắc Kinh chẳng lạ ǵ cục trưởng t́nh báo Lê Trọng Nghĩa vừa mới theo lệnh Lê Duẩn có động tác tiếp xúc với C.I.A Mỹ để chuẩn bị đàm phán với Mỹ.

Nguyễn Chí Thanh, “đại diện phái tả”chết trước Tết Mậu Thân nửa năm là giọt nước làm tràn li. Thanh chết mồng 6 th́ 28 tháng 7 - 1967 bắt bốn xét lại đầu tiên trong có Hoàng Minh Chính, Hoàng Thế Dũng, Phạm Viết, Trần Châu.

Lê Trọng Nghĩa cho rằng trước khi có Tổng tiến công, Tổng nổi dậy, Lê Duẩn đă cho Tổng tiến công, Tổng nổi dậy ở Quân ủy trung ương và Bộ tổng tư lệnh. Như sau:

Tháng 9 Giáp th́nh ĺnh đi Bratislava “dưỡng bệnh” - cuộc xa xứ này để bù vào sự vắng mặt măi măi của Nguyễn Chí Thanh -, Lê Đức Thọ vào Quân ủy trung ương, thế lực Thọ hùng mạnh lên nhiều. Tháng 12, Nguyễn Văn Vịnh ra khỏi Quân ủy trung ương, thôi chức trưởng ban thống nhất và bị quản thúc. Tháng l - 1969, chánh văn pḥng Bộ Tổng tư lệnh Hiếu Kính (v́ đeo kính), chánh văn pḥng Quân ủy trung ương, Lê Minh Nghĩa bị treo gị và chịu sự điều tra thẩm vấn của Cục bảo vệ quân đội. Rồi tháng 2, vừa nổ súng Tết Mậu thân, đến lượt Lê Trọng Nghĩa, Đỗ Đức Kiên. Trong ṿng sáu tháng người ta dọn sạch các trợ lư đắc lực của Giáp. Nhưng rồi Tết Mậu Thân thua thiệt, cần đến Giáp, người ta lại đành để cho Giáp về nước.

Diễn tiến ở Hà Nội có khác Bắc Kinh. Bộ trưởng quốc pḥng Bành Đức Hoài bị sờ đầu tiên, măi đến tháng 6 - 1967 Bắc Kinh mới quật ngă Lưu Thiếu Kỳ, Đặng Tiểu B́nh và 11 nguyên soái. Ở Việt Nam, đầu tiên Cụ Hồ ngồi chơi xơi nước và chữa bệnh, Trường Chinh sớm khuất phục nhưng Duẩn ṃ đến Giáp sau cùng.

C̣n một điểm khác Việt Nam đặc biệt nữa: ấy là Đặng Tỉểu B́nh rồi đă lật lại ván cờ đế tiến hành một cuộc “xét lại” long trơi lơ đat co ten la khai phong, cai cach minh oan phuc hoi danh dư cho cac nan nhan ch́nh tri nhưng đam xet lai ơ Viet Nam th́ van hoan toan đem toi. Việt Cộng tính cho vụ án xét lại “chết ch́m” v́ nó gồm có Hồ Chí Minh, Vơ Nguyên Giáp cùng nhiều đại lăo khai quốc công thần.

Dưới thời tổng bí thư Lê Duẩn, người từng cùng trong trung ương với những Hà Huy Tập, Lê Hồng Phong, Nguyễn Thị Minh Khai và chắc từng nghe không ít những lời các vị này phê phán Hồ Chí Minh, Trường Chinh, Vơ Nguyên Giáp, ba anh hùng làm Cách mạng tháng Tám và thành lập Việt Nam Dân Chủ Cộng Ḥa, lu mờ đi.

Phải nói rơ là lúc nhiều điều trên đây đang diễn ra, tôi vẫn mơ hồ.


 

Chương hai tám

M

ơ hồ v́ như đă nói: tôi không h́nh dung nổi trong đảng lại có đàn áp đảng viên khác quan điểm. Thêm vào, tôi vẫn đi làm, tôi vẫn ra vào nhà Lê Thanh Nghị, Nguyễn Đức Thuận, vẫn nói với anh chị em cơ quan kinh nghiệm viết, vẫn đưa Tô Hoài đến nói cách ghi nhật kư với anh chị em phóng viên. v. v.

Đầu 1967, Lê Thanh Nghị nhờ tôi viết hồi kư. Tôi đă từ chối v́ sau khi xin phép “sát hạch” trí nhớ của anh, thấy anh không nhớ ǵ chi tiết cả. Và nữa, tôi không thể làm việc theo cách Nguyễn Hưng Định, thư kư của anh, nói rồi anh ngồi bên gật đầu chứng thực. Năm 1960, tôi đă rút được khỏi việc viết cho anh nhưng lần này Hoàng Tùng bảo cố viết cho ông ấy, công ông ấy đi khuân các thứ về chứ không th́ cả nước đói ḅ ra. Nhưng tôi không thể chiều ḷng anh được và tôi thật t́nh áy náy.

T ôi dạo ấy cũng từ chối viết hồi kư cho Nguyễn Duy Trinh. Nguyễn Tuân bảo nên viết cho ông này rồi bảo ông ấy đưa đi thăm mộ cụ Nguyễn Du ở Tiên Điền. Tôi nói Xuân Diệu đi về đă than thở với tôi rằng chúng nó phá sạch hết mộ “tên quan phong kiến” mất rồi, chẳng c̣n ǵ của Nguyễn Du ngoài “xè xè nấm đất bên đường.”

Nhưng tôi đă nhận viết báo cáo cho Lê Thanh Nghị đọc ở Đại hội anh hùng chiến sĩ thi đua toàn quốc. Nghị đă mời tôi dự cả các cuộc họp của Ban thi đua mà anh chủ tŕ, coi tôi như một thành viên thường trực nhưng không chính thức. Do đó tôi làm việc có đến hàng tháng ở nhà Lê Thanh Nghị. Và phạm tội hút lại thuốc lá tôi đă cai năm năm. Bởi Nghị khoe thuốc Xiongmao Gấu Trúc này là Cụ Mao hút và tôi không muốn thua kém Mao.

Viết giúp Lê Thanh Nghị, tức là viết ca ngợi anh hùng, thỉnh thỏang tôi lại lởn vởn nghĩ tới câu “Thảm thay cho những đất nước có quá lắm anh hùng!” của một nhân vật trong kịch Bertold Brecht. Tôi rất thích một nhân vật nữa của Brecht. Anh tâ đánh cược với chủ nhân một con mèo xem ai cho mèo tự nguyện ăn được mù tạc. Chủ mèo ôm mèo vuốt ve rồi quệt mù tạc vào miệng nó. Nó cào trả rách tay. Đến lượt kẻ ra cược. Hắn nhét một cục mù tạc tướng vào đít mèo và mèo liền phóng ra nằm ở một góc “tự nguyện” liếm ngon lành. Anh hùng và tự nguyện, hai điều cơ bản này ở Việt Nam rất sẵn.

Phan Đăng Tài phụ trách thư viện cùa báo khi lo đem thư viện đi sơ tán đă cho tôi toàn tập kịch Berthold Brecht. Và một từ điển Pháp - Trung.

Có mấy chuyện khá ấn tượng thời gian này. Trong mấy ngày cùng Nghị, Trần Danh Tuyên, Nguyễn Văn Tạo duyệt thông qua các anh hùng chiến sĩ, bỗng một sáng Tuyên ầm ầm (bao giơ cung đung đung đi am am đen va nhoen nhoen cười) bươc nhao vao cao giong noi: - Thằng này anh hùng được rồi. Bên an ninh nói thời kỳ ở Nhật nó không làm cái ǵ cả.

“Thằng này” là Lương Định Của.

Tuyên vừa dứt lời th́ máy bay Mỹ ập đến ném bom kèm theo tiếng pḥng không bắn rung nhà và cửa kính lên. Không kịp báo động. Tuyên leo lên đi văng Nghị và tôi đang ngồi ở trên, co cẳng toan nhảy qua cửa sổ. Định nhoài vội ra giữ Tuyên lại: - Đây là tầng hai, anh nhảy th́ chết.

Đúng là trong gang tấc!

Sang ay, mọt “thằng” len đai vinh quang, mọt anh suyt hạ

thổ.

Nhà Lê Thanh Nghị có một hầm bê tông cốt thép kiên cố, cửa hầm bằng thép. Nguyễn Lương Bằng ở truớc cửa nhà Nghị không có hầm kiên cố bằng nên lúc báo động dữ vẫn sang tránh nhờ hầm nhà Nghị. Một lần cả bà Trinh, vợ ông cũng sang. Tôi nói anh chị khiêm tốn, giản dị quá th́ chị cười: Tiêu chuẩn mà. Nhà tôi đi xe ca (sau gọi xe búyt) thăm các cháu sơ tán đă bị anh Tố Hữu phê b́nh là vi phạm nguyên tắc, không giữ ǵn vấn đề bảo mật. Tôi không hiểu chị nói ra để chế giễu nhà thơ hay để tự phê b́nh. Tôi nghe nhà văn N. K. (không phải Nguyễn Khải) tả cảnh sinh hoạt như công chúa, hoàng tử của ba đứa con nhà thơ sơ tán về chỗ bí thư Hải Hưng Lê Quư Quỳnh.

Hom hop cuoi cung, Ban chuan bi Đai hoi anh hung chien sí thi đua đen Phu thu tương duyet dien van toi viet cho Le Thanh Nghị. Đến câu “tuy chiến tranh ngày một ác liệt, đời sống nhân dân vẫn được giữ vững,” trong sau bay vi khach mơi đen dư gop y co ba vi cư khang khang đoi sưa thanh “đơi song van khong ngưng đươc cai thien” v́ nói “đời sống được giữ vững” là “phản ánh không đúng hiện thực vĩ đại mà đảng đă tạo nên ở trên đất nước ta.”

Ba vị đó là H.C., tướng tuyên huấn quân đội, L.X.Đ., vụ trưởng tuyên truyền Ban tuyên huấn và L.B.T., Việt Nam thông tấn xă. Các vị thi nhau phản đối” nhận xét thieu ch́nh xac nay.” Hăng ngỡ như các vị có thể bác bỏ cả ư của nhau tuy giống nhau. Tôi xê ghế đứng lên. Định ngồi cạnh hỏi đi đâu, tôi nói to: - Đái!

May sao phó thủ tướng đánh giá đúng cái tài ra nước ngoài xin lương thực, vải vóc, xà pḥng, tetracyclin, bông băng cứu thương, thượng vàng hạ cám. v. v. của ḿnh. Chỉ nói dối ở mức ít nhất là nhận đời sống vẫn không ngừng được cải thiện

T ối khai mạc, T ố Hữu được cả Đại hội ḥ ầm ầm đ̣i ngâm thơ, Tố Hữu tủm tỉm ra trước micro. Cụ Hồ đỏ au như ông Tiên, giơ tây đe trước: - Cấm ngâm thơ về Bác!

Cả hội trường liền vang lên như sấm: - Ngâm “Sáng tháng năm.”

Nghe Bác ngh́n điều nhưng việc ngâm ngợi Bác th́ kiên quyết không nghe Bác! May là ở trong vấn đề dân chủ c̣n sót lại được cái điểm cơ bản này chứ nghe Bác hết th́ có lẽ gay. Thế là T ố Hữu theo đa số tuyệt đối thắng thiểu số tuyệt đối bèn ngọt ngào “chút ḷng con nhỏ lên thăm Bác Hồ.”

Lúc này, Bác Hồ trong ḷng Tố Hữu đă nhạt, so với Lê Duẩn. Nhưng muốn được các anh hùng chiến sĩ thi đua yêu mến, ông vẫn cứ “Người là cha là Bác là anh.” Tôi không thể không nh́n Cụ Hồ. Mặt đỏ au, Cụ nom có vẻ c̣n tiên cốt hơn nhiều. Sức mạnh thơ ca thêm rượu thuốc làm nền cất cánh quả là lớn.

Sau đó Cụ Hồ ra nói. Khen dân tộc, đất nước, mọi ngành mọi giới của tâ đều anh hùng. Cuối cùng khen chính phủ tâ “anh hùng dứt" (nhất). Bao nhiêu chính phủ trên thế giới theo nhau đổ nhưng chính phủ ta xưa thế nào th́ nay vẫn y như thế.

Hội trường vỗ tay như sấm. Sướng quá. Đứng trên đầu chúng nó!

Ngồi trên gác ở chỗ nhà văn nhà báo, tôi nói to cho xung quanh nghe thấy: “Xét theo tiêu chuẩn lâu bền th́ ta mới anh hùng hạng ba! C̣n thua chính phủ Tưởng Giới Thạch bền từ 1927 và Franco từ 1936.” cố không nói AQ. H́nh như sau này khai cung có nói.

T ôi thật t́nh phản cảm với việc nống nhau lên bằng cách tự vỗ ngực ta đây hơn hết. Câu tôi nói - cùng với động cơ nói nó - đă vào biên bản khai cung ở Vụ bảo vệ Ban tổ chức. Ư thức rơ là ḿnh đă góp xây dựng cho họ một quan niệm đúng về khiêm tốn cộng sản.

*  * *

Trở lại chuyện mơ hồ. Mơ hồ đến độ công an bám đuôi mà măi mới biết, ngay sau tối đầu tiên đến chơi nhà Phạm Viết, tháng 11 năm 1964.

Sáng đó, dắt xe ra hè đi làm, vướng chơng nước chè vợ Lê Thọ, chánh văn pḥng báo Nhân Dân, tôi phải ṿng ra đầu chiếc ghế băng dọc lề đường. Sợ đụng ai, tôi nh́n xuống để tránh th́ thấy một người chạc tuổi tôi mặc áo đông xuân cổ lọ mầu tím than, ngoài là một vỏ áo bông cùng mầu ngồi đó. Anh ta ngước nh́n tôi. Cái nh́n truợt hơi dài trên mặt tôi. Xe đến quá nửa Hàng Thiếc, đường đông chật, tôi chợt cảm thấy nằng nặng ở sau gáy. Khẽ líếc ngoái lại: anh bạn cổ lọ đông xuân! Tôi dừng lại, dắt xe lên một quầy hàng bày đúng ba ngọn đèn dầu hỏa làm bằng nguyên liệu quư hiếm lúc đó: hộp sữa ḅ. Nh́n vào cửa kính thấy anh ta rẽ về Hàng Nón bên trái. Tôi đổi hè, dắt xe đi ra đầu phố, ở đầu Hàng Mành, anh bạn đang đứng trước một bà bán khoai sắn luộc, cạnh mấy em bé gái đi học. Tôi lẳng lặng đến đằng sau anh ta, khẽ đập vai hỏi: - Sao xe không biển số?

-  À, à..., - anh tâ giật ḿnh, xe mới mua.

-  Mới mà đă róc hết sơn à?

Tôi vừa dứt lời, anh ta liền quăng ḿnh lên xe phóng. Tôi đuổi theo. Với cái vốn tiểu thuyết trinh thám Anh, Mỹ, Pháp đọc có tới hàng trăm quyển làm lực đẩy bổ sung. Ra tới Nhà thờ Đức Bà, anh ta rẽ sang báo Nhân Dân rồi đổ dốc Bảo Khánh ra bờ hồ quặt sang Hàng Hành, băng qua Hàng Gai lao lên Lương Ngọc Can đạp thẳng lên Hàng Cá và quẹo gấp vào bên phải, băng qua Hàng Đường sang bên Ngơ Gạch. Tôi cáu kỉnh dừng lại. Một đoàn tàu điện đi tới. Về cơ quan, tôi báo Nguyễn Thành Lê là công an vừa theo tôi và thế là phạm pháp, tôi sẽ kiện, đề nghị Thành Lê kư tên đóng dấu vào đơn chứng nhận tôi là người của báo. Thành Lê nói là kẻ xấu thôi. Tôi cứ đơn. Gửi Sở công an. Vẽ hai lộ tŕnh bị theo và đuổi lại. Lập trường rơ ràng, lộ trinh theo bám tôi mầu xanh c̣n lộ tŕnh tôi đuổi mầu đỏ.

Một lần khác, vào khoảng đầu 1967, đến Phạm Viết, tôi thấy mấy anh Kỳ Vân, Lưu Động, Hoàng Thế Dũng, Trần Châu đang cười cười hơi lạ nh́n qua cánh chớp cửa sổ trông ra đường. Bảo công an chờ suốt hai tiếng đồng hồ ngoài kia, nay chả lẽ cả lũ kéo nhau ra sao? Tôi mở cửa đi ra. Thấy một chị đứng dắt xe dưới gốc cây trước cửa nhà Phạm Viết, túi quàng ghi đông như kiểu cán bộ. Tôi đến nói: - Chị ạ, họ sắp giải tán rồi, chờ làm ǵ nữa.

Lam ra ve khinh kh ́nh trươc lơi le cua đưa vo van hoa ghẹo phụ nữ (xấu), chị ta lên xe đi.

Một lần th́ tôi hơi chợn. Đó là sau khi Trần Châu đă bị bắt vài ba tháng. T ối đó, tôi đến thăm vợ con anh. Khi nghe tiếng tôi nói chuyện với Gia Lộc ở tầng trệt, con trai út Châu reo: Mẹ ơi, bố! Thấy tôi, cháu xấu hổ v́ đă mừng hụt. Tôi cảm thấy như ḿnh có lỗi với cháu.

Không hiểu sao lúc về, độ chín giờ tối, tôi lại đi lối Trần Xuân Soạn - Trần Nhân Tông. Vắng, tối và mưa lâm thâm rét. Bóng cây cao trùm đen xầm lên mặt đường lấp loáng ướt. Quá ngă tư Trần Xuân Soạn - Ngô Thời Nhiệm, tôi bỗng thấy lùi lũi một bóng người đạp ở sau chừng năm chục mét. Đến ngă tư đầu Chợ Hôm - Phố Huế, đụng một đống rác to tướng, tôi vờ dừng lại lấy thuốc lá ra hút, Người theo sau cũng dừng, cũng lấy thuốc hút. Vào nhà Mai Ngữ ở Lê Văn Hưu, tôi thoáng nghĩ nhưng lại vào Nguyễn Du ra đầu Trần B́nh Trọng quẹo sang cổng sau Nhà hát Nhân Dân, nơi Nguyễn Đức Thuận đang ở nhờ tại Nhà triển lăm tổng công đoàn. Tôi dắt xe đến bên cổng giơ tay như để bấm chuông. Mắt ngó sang đối diện. Người theo tôi đang đứng trước chùa Ngọc Liên, gần nhà Hoàng Xuân Tùy. Tính sao lại lọt vào trúng trung khu thần kinh công an. Thế là nhún vai lên xe về thẳng.

Song lần rợn nhất - bắt đầu thấy ḿnh bi quây kín ở trong một mạng lưới bí hiểm - lại là lần từ Hà Nội lên Ca Sơn, Chợ Đồn, Phú B́nh, Thái Nguyên. Nửa đêm hôm qua, Địch Dũng và tôi đạp xe về Chợ Dầu. Vào nhà Dũng vừa đôi hồi, đă thấy vợ anh là thư kư ủy ban xă ra đón khách: đội trưởng dân quân và trưởng công an xă đến xem giấy tờ tôi. T ôi cho là thủ tục an ninh thời chiến. Năm giờ sáng sau, tôi lên đường. Và suốt mấy chục cây số trong mưa sầm sập, duy nhất tôi và chiếc xe giữa đồng đất bốn bề ngằn ngặt nước vắng tanh thế nhưng đến nhà, vừa thay xong quần áo chui vào chăn th́ bộ tam đă đến xem giấy. T ôi vẫn cho là luật thời chiến.

Tôi về Hà Nội. Nguyễn Địch Dũng gọi tôi ra một góc cơ quan khe khẽ bảo tôi: “Tao thương mày lắm, tao báo mày biết, không nói với ai, chết tâo. Công an nó theo mày về tận nhà tao rồi vào bảo vợ tao dắt công an với xă đội vào khám giấy mày. Nói mày là phản động, có âm mưu trốn vào đại sứ quán nước ngoài.” Nghe Dũng mới run. Thế ra sớm sau lại theo đến Chợ Đồn Ca Sơn, Phú B́nh! Mà sao không thấy? Đúng là chỉ có tôi và trời với nước. Hay là điện thoại bảo nhau.

Thẩm vấn, Lê Công Tuấn hỏi tại sao tôi hay đuổi an ninh. Tôi nói: Tôi coi là bị xúc phạm.

Một thời gian an ninh bố trí cả năm liền trên ban công trụ sở của một bộ phận Bộ giao thông chiếu thẳng sang theo dơi xét lại tại báo Nhân Dân. Bảo, kỹ sư giao thông học Bắc Kinh cùng tôi, làm việc ở đó sau này bảo tôi.

Những năm 90, Thắng, một công an khu vực nhờ Quảng, cán bộ Bộ văn hóa cũng ở trong khu văn công, cách nhà tôi chừng trăm mét nhắc tôi cẩn thận: ở trong nhà Hồ Sĩ Đản ngay trước nhà tôi là trạm theo dơi tôi.

*   * *

Quay lại chuyện sáng đó đến cơ quan t́m Trần Châu. Tám giờ sáng cũng không thấy Châu tuy anh mẫu mực về giờ giấc. Đi ra chỗ để xe thấy cái Junior lở ghẻ của anh bẹp lốp nằm đó. Một lát sau tôi đến Phạm Viết. Chương, em Viết mở cửa ra khẽ nói: “Anh Viết bị bắt rồi! Sớm hôm nay.”

Thế là cả Châu rồi. Lúc tôi qua đ̣ Đông Hội trời ửng sáng nhận ra T rà Giang rồi cùng tṛ chuỵện mà bụng dạ th́ cứ bồn chồn là lúc Châu bị bắt.

Chiều đến Phan Kế An báo tin. An nói Alexiev, phóng viên thường trú báo Pravda Liên Xô báo An là bốn nhà báo đă bị bắt. Hôm sau biết bốn người là Hoàng Minh Chính (bị lầm là nhà báo), Hoàng Thế Dũng, Phạm Viết, Trần Châu.

Công an khám nhà. Ngồi thấy cái phích nước nóng, vật đắt giá duy nhất - do tôi mua cho, cùng tủ, quạt - có thể bị rơi, Châu nhổm dậy đỡ. Th́ bị quát: “Ngồi im!” Mới hiểu là đă mất tư cách chủ.

Châu bị bắt hai ngày, tôi đến thăm vợ con anh. Gặp Gia Lộc, cùng nhà, tầng trệt. Lộc kể Lộc leo lên gác ba xem th́ họ đứng đầy cả cầu thang đuổi xuống. Lúc Châu bị giải đi, Lộc chạy ra tận bên xe tiễn bạn. Tớ nhớ cả số cái xe chở nó. Nó mặc một chiếc sơ mi ca rô xanh lá cây, khóac ba lô bẹp. Hai đứa chào nhau.

Tôi nghe xong mệt rũ, nằm xuống tấm cá ngựa một mảnh ván hẹp, đầu gối lên quyển Bách khoa toàn thư Liên Xô ngủ thiếp. Tỉnh dậy gai gai lạnh và buồn. Gia Lộc đến bên chỉ vào chồng đĩa nhạc cạnh đầu tôi nói: - Mày ngủ gối đầu bên cái ǵ biết không? Đĩa “Số phận” của Beethoven.

Ba thang sau, so phạn go cưa. Bắt Gia Lộc.
 


 

Chương hai chín

K

hoảng cuối năm, Lê Đức Thọ gọi tôi lên. Hai người ngồi ngay ở giữa sân, dưới một tấm mái dựng trên miệng hầm ngầm mới xây mà Thọ nói là sâu 10 mét. Dù đang rối bời tôi vẫn không thể không so sánh: h́nh như hầm của Lê Thanh Nghị cũng Bộ chính trị và c̣n kiêm phó thủ tướng chỉ sâu 8 mét. (Tôi đă một dạo xuống ẩn hàng ngày.) Ai quyết định khác biệt về độ an ṭan này?

Tôi mở sổ tay ghi lời Lê Đức Thọ. Lần đầu tiên. Nay là bút sa gà chết mà.

Thọ nói ngay tớ gọi cậu đến để nói chúng nó bị bắt là đúng. Tội chúng nó rất lớn. Chúng nó láo lắm. Liên hệ với Liên Xô thế nào, tuồn tài liệu mật cho Liên Xô như thế nào, cậu biết không, chúng nó đưa cho Lien Xo ca đen Nghi quyet 9 của đảng, chúng nó làm ǵ an ninh ta biết hết. Biet tư nam 1964 rồi cơ. Cậu chớ nghĩ là bắt oan, không, có tội th́ đảng mới bắt chứ! Cậu phải tin như thế. Đấy, cậu trông - chỉ vào tập lịch có ba cái ṿng mạ kền - trong này ghi cac trung ương, bộ trưởng xin gặp tớ đầy ra nhưng tớ chưa gặp, mà lại gặp cậu. Vừa ở Paris về nghe an ninh nói cậu dính vào vụ chúng nó tớ bâng khuâng lắm, tớ tiếc lắm. Cậu biết là tớ định đưa cậu đi theo làm báo cho đoàn ta ở Paris rồi, nay cậu như thế này, tớ tiếc lắm. (Tôi nói: - Cảm ơn anh.) Tớ đă nói là tớ mến cậu v́ cậu trẻ, cậu có tài, cậu ngay thẳng cho nên từ lâu rồi tớ đă có ư nhắm cậu nhưng thế nào cậu lại... Nhưng không sao. Tớ nói cậu có ghi đây. Là cậu không làm sao cả. Nếu cậu bị làm sao th́ cậu viết thư chất vấn tớ tại sao tớ là người cộng sản mà lại nói năng bất nhất. Bây giờ tớ nói với cậu để cậu nhận ra và cậu yên tâm ng̣i bút của cậu vẫn là lợi khí của đảng, đảng vẫn tận dụng lợi khí của cậu nhưng cậu phải giữ cho ḷng dạ trong, tư tưởng sáng. Cậu chán lắm, gặp chúng tớ th́ cậu tỉnh nhưng gần chúng nó cậu lại tối, thôi, từ nay không gần chúng nó nữa. (Ke’ mot lo toi cua anh em, ca quan he nam nư, luc đuc...) Tơ noi cău ro la trươc sau tơ luon chu y bảo vệ t́nh hữu nghị Việt - Xô và bảo vệ cán bộ. À, về bảo thằng Phan Kế An là nó láo lắm, nó thậm thụt với Liên Xô thế nào chúng tớ biết hết. Nhưng nó cũng cần phải tu tỉnh, đảng vẫn dùng. Từ khi bắt chúng nó, ngày nào Cherbakov đại sứ Liên Xô chả ba bốn phen đ̣i ta thả. Nhưng tâ độc lập chứ.

Chưa biết câu này chỉ cốt nhằm khẳng định xét lại là tây sai Liên Xô, tôi nghĩ nhanh trong đầu: - Bênh bọn tôi phản đối chiến tranh th́ tại sao 1965 Kossyghin lại sang viện trợ máy bay, tên lửa đánh Mỹ?

Chẳng hiểu sao không nói câu này th́ tôi lại nói: - Thưa anh, anh vừa nói là an ninh biết họ bậy bạ từ những 1964 và anh th́ trước sau bảo vệ cán bộ và t́nh hữu nghị Việt - Xô thế th́ sao ngay từ đầu năm 1964, anh không gọi anh em lên ch́a bằng chứng ra th́ có phải ngăn chặn được hậu quả đáng tiếc bây giờ không.

Định nói ǵ, Thọ chợt nghiêm giọng: - Thôi cậu về đi, tớ bận lắm. Nhớ là tư tưởng trong, ḷng dạ sáng th́ ng̣i bút vẫn là lợi khí của đảng. Và nhất là không có gặp đứa nào của bọn chúng nó nữa.

T ôi thấy ngay ḿnh hớ. May chưa nói nốt là để đến bây giờ mới bắt th́ dễ bị coi là như có ư nuôi cho họ mắc tội thật nặng để rồi trị. Đồng thời thầm hỏi tại sao lại dặn không gặp nhau nữa? Tôi chưa biết đảng sẽ c̣n bắt thêm vài đợt.

Một thắc mắc: Nghị quyết 9 như chúng tôi học th́ có ǵ quan trọng lắm mà “xét lại” phải gửi cho Liên Xô? Nói thế để có cớ bắt thôi. T ôi quên mất Kỳ Vân đă bảo tôi là phần 2 của Nghị quyết nói muốn giải phóng ḿền Nam th́ phải đánh Mỹ và muốn đánh Mỹ th́ phải chống Liên Xô đầu hàng cấu kết với Mỹ.

Lúc ấy chưa nhận thấy rơ bắt xét lại là một thế chấp về ḷng trung thành nộp Bắc Kinh. Để đừng dắt em vào chợ rồi lại bỏ bơ vơ.

*  * *

Vừa về đến cổng cơ quan đụng ngay phải Hoàng Tùng. Co le co y chơ đe’ biet ket qua toi gap Thọ. Anh hỏi, như thở đánh phào: - Sao?

-    Anh Thọ bảo không sao cả. (Nói đúng tinh thần Sáu Thọ.)

-    Lại c̣n không sao nữa! (Buông ra cụt lủn như vậy rồi Hoàng Tùng hầm hầm quay lưng đi thẳng.)

Và từ đấy quay mặt hẳn. Phản ứng đầu tiên của tôi là nản. Hoàng Tùng ngờ tôi bịa à? Không nghĩ trong cuọc lung suc xet lại phan đọng, nay la luc Hoang Tung can biet ro them ve toi. Co the’ anh đa loang thoang nghe bao Nhan Dan co mọt chi bọ chong đang. Và không chừng từ sáng anh đang hy vọng tôi đă khóc nhận tội với Sáu Thọ - như thế tôi sẽ nhẹ tội và anh sẽ nhẹ gánh liên lụy - nhưng thấy tôi vẫn bảo tôi “không sao” th́ anh vạch rơ ranh giới với tôi từ nay là hay hơn cả.

Anh và tôi hẩu nhau ở quan điểm, ít nhất là chế Mao, nhưng nay thấy tôi nước đă ngập đến cổ mà vẫn ngoan cố nói” không sao” th́ anh phải đoạn tuyệt với tôi thôi. Thật đáng tội nghiệp cho con người. V́ tôi không kể cụ thể những lần Thọ gặp tôi nên anh không biết Sáu Thọ có con mắt khác như thế nào đối với tôi.

Mới cách đây nửa tháng, tôi thăm vợ con sơ tán trở về, Nguyễn Địch Dũng nói mấy hôm nay Tùng hay xuống nḥm vào buồng cậu như có ư t́m. Toi nghĩ chac la lam th́ HoàngTùng tḥ đầu vào nḥm thật rồi đi.

Lát sau, tôi lên gặp Ḥang Tùng. Anh vui vẻ nói tôi vừa đi kỷ niệm Cách mạng tháng 10 Nga với anh Duẩn về có mấy cái biếu anh. Đây, đôi kính râm và hai chục ống thuốc Campollon của anh c̣n con búp bê Nga th́ cho con bé nhà anh.

Tôi cảm ơn và nói: - Tôi cũng cần xin lỗi anh v́ trong khi anh đi vắng, Ban tổ chức trung uơng có bảo tôi viết kiểm thảo về quan điểm. Tôi cần nói là trước sau tôi không lừa anh Thọ và anh. Nghĩ thế nào tôi đều nói ra, các anh thấy cả.

Hoàng Tùng trầm giọng nói: - Thế này người tâ lại nói tôi đây. Người ta vẫn kêu tôi cưng chiều anh. Nhưng đối với anh tôi hoàn toàn dựa vào ḷng thành của người cộng sản, tôi thấy anh có tài, ngay thẳng cho nên hay giao việc quan trọng cho anh.

T ôi tin điều này Hoàng Tùng tâm thành.

Tháng 8, Tường Vân nhờ tôi dẫn đến gặp Hoàng Tùng hỏi chuyện chồng chị là Trần Châu bị bắt, Tùng nói đảng thấy mấy tướng nói nhăng th́ bắt cho sợ rồi tha thôi chứ cộng sản nào lại đi bắt cộng sản? Hoang Tung cung như bao nhieu uy vien trung ưong khac đeu bat ngơ trươc vu an nay. Đoàn tàu rẽ đột ngột khối anh loạng choạng.

Luc ay toi khong nghĩ noi ta can mọt the' chap nọp Trung Quốc, tỏ ư cùng T rung Quốc tung bay trong biên đội đánh phá xét lại mà bằng chứng quan trọng nhất là quyết đánh Mỹ đến người Việt Nam cuối cùng. Và chắc Mao vẫn chưa hài ḷng: vụ án này - co ma so X77 - mang tên Hoàng Minh Chính th́ c̣m nhom quá. Lẽ ra phải là tên cốp chính cống cơ. Phai vai nam sau, toi mơi nhạn ra tĩnh chat con tin nay cua vu an.

1956 - 1957, Nhân Văn - Giai Phẩm là bàng chấn của Chống hữu bên Trung Quốc nhằm đàn áp tự do ngôn luận. Mười năm sau, 1966 - 67, vụ “xét lại chống đảng, lật đổ, tay sai nước ngoài” là bàng chấn của cuộc vận động nhằm sắp xếp lại thế trận làm tan phe cộng sản măi ḱm hăm Trung Quốc ở vị trí phó tướng và thay đổi cục diện thế giới có lợi cho Trung Quốc.

T rong vụ này có thể nói Việt Cộng đă hăng hái dọn đường cho Trung Cộng.

*  * *

Người đầu tiên chết trong tù là Phạm Viết. Bẹnh tim cua anh von rat nạng. Tôi đến thắp hương. Me anh rau rĩ ke’: - Len nha tu Phu Sơn chon no, nhĩn no nam đay, toi khoc con ơi ngay hoạt đọng nọi thanh gian kho la the' ma con van yen lanh thĩ nay con lại bi đang cua con bat con tu tọi roi chet. Ông coi tù bảo cụ khóc sai rồi, chúng tôi đưa anh ấy lên đây để bảo vệ cho anh ấy. Tôi lại khóc: - Vang, khoc the' nao cho vưa y đang th́ xin viết cho tôi đọc.

Phạm Viết ở trong Ban quân sự Thành ủy Hà Nội họat động bí mât ở trong thành. Anh đă có công cứu giáo sư bác sĩ Đặng Văn Chung thoát chết. Chuyện thế này: hồi 1946, 47, giáo sư Đặng Văn Chung bỏ kháng chiến về Hà Nội, mang theo hai cô y tá. Thành ủy quyết định tử h́nh ông v́ tội đảo ngũ về đầu hàng địch. Phạm Viết đă can ngăn. Anh nói bác sĩ có về thành th́ cũng là chữa bệnh cho người Việt Nam. Nhân tài chết th́ thiệt cho dân cho nước. Thành ủy đă hủy án tử h́nh này. Và Phạm Viết đă chết v́ tim ở trong tù, không được Đặng Văn Chung chữa chạy như ư nguyện của chính bác sĩ giáo sư.

Trong vu an xet lai, phải nói tới các chị. Chị Tề, vợ Vũ Đ́nh Huỳnh; chị Mỹ, vợ Đặng Kim Giang; chị Sơn, vợ Bùi Công Trừng; chị Minh Quang, vợ Minh Việt; chị Oanh, vợ Lưu Động; chị Lan, vợ Kiến Giang. v. v.

Chị Thảo, vợ Lê Trọng Nghĩa, rửa bát ở mấy nhà ăn quốc doanh suốt từ Tràng Tiền đến Cửa Nam và Ga Hàng Cỏ lấy tiền nuôi con và gửi cái ǵ đó cho chồng. Người ta thẩm vấn chị.” chui vào đảng để nhằm cái ǵ?”

-  A, the' sao cac anh khong hoi thơi Phap thơi Nhat nhưng lần tôi chui vào Hỏa ḷ tiếp tế cho tù cộng sản th́ là để nhằm cái ǵ? Toi hoi luc ay cac anh ơ đau?

Hồng Ngọc vợ Hoàng Minh Chính ba lần nuôi chồng tù tâ. Bị khai trừ khỏi đảng, bị buộc về hưu sớm. Tội: không đấu tranh giáo dục chồng, Hoàng Minh Chính! Dạo Chính tù lần hai, một hôm tôi đă thốt lên: - Bà giỏi, nuôi chồng tù vất vả (cơm hai mẹ con toàn rau muống luộc mà cứ mời tôi cùng ăn) ma van khoe chư khong th́ khon. Chị vạch chân tóc: - Nhuộm đây này! Du co the' nao, đàn bà con gái cũng không được phép tiều tụy. Toi ke’ qua nhe, gao nươc, thưc pham, đương sưa, bao Lien Xo, đu cac thư, roi thuoc men gưi cho ong Ch́nh la hết nhẵn!

Một vài lần chị muốn tôi viết giúp chị hồi kư. Không làm được, tôi rất ân hận. Tôi c̣n quá vất vả với việc của tôi. Co đem sap giao thưa, theo y chi, toi đa đạp xe ra đe’ cung chi đi quanh Hồ Gươm chen nhau với người.

Sau này theo Chính sang Mỹ chữa bệnh, chị bảo tôi: “Tiếng là đi Mỹ nhưng toàn quanh quẩn trong bệnh viện.” Hồng Ngọc quá nhiều buồn khổ. Như nhiều bệnh. Tôi cảm ơn chị đă chọn tôi làm người tâm sự. Một hôm, trong bữa ăn vợ chồng con gái út chị mời mấy giáo sư Trần Hữu Tá, Lê Minh Ngọc và tôi, Hồng Ngọc giới thiệu với mọi người: “Trần Đĩnh là người bạn thân nhất của tôi.” Phải nói rằng tôi hết sức cảm động. Một lần nữa nói như thế trong bữa ăn mời tôi có bà thông gia của tôi, em gái Chính, và ba con gái Hồng Ngọc.

Và con của các anh chị. Bíết bao cay đắng, tủi hổ, thiệt tḥi. Tôi khó quên chuyện lúc mấy người công an đẩy Vũ Đ́nh Huỳnh đi, anh đề nghị: - Các đồng chí cho tôi vào hôn mấy cháu bé.

-  Thằng phản động, ai đồng chí với mày hả?

Huỳnh sau này bảo tôi: - Mật thám Tây đến bắt không vô văn hóa như vậy.

*  * *

Cac đơn thư khieu kien cua cac chi Te, My, Hong Ngọc... đa đươc biet nhieu ơ trong va ngoai nươc. Toi muon trĩch ơ đay đơn ngay 8 - 5 - 1981 cua Nguyen Thi Ngọc Lan, ngươi me tu cua hai tre thơ, ngươi cung Phạm Viet lam nen cạp vơ chong tu xet lai duy nhat, coi như mot ưu ai cho cap vơ chong tu duy nhat vĩ “chong đang,” cho hai ngươi bạn mọt thơi gian dai toi ngay ngay than thiet chuyen tro. Đơn nay la mọt trong hon 70 đơn chi gưi cho tư Le Duan, Le Đưc Thọ, Phạm Van Đong, Phạm Hung, Vo Nguyen Giap... đen Bọ ch ĩnh tri, Ban bĩ thư, ủy ban thương trưc Quoc hoi, Toa an nhan dan, Hoi lien hiep phu nư. v. v. Va đeu bi lơ. Nguyen Thi Ngọc Lan hoc trương Tay Albert Sarraut, hoat đọng ơ nọi thanh Ha Nọi tư 1948. 1950 vao Đang cơng san Đong Dương va ba lan bi giam cam tra tan, Ngọc Lan con hien cho Nha nươc mot ngoi nha 250m2 ơ 169 Ba Trieu, Ha Nọi do bo' me chia cho chi tư 1945, mot ngh́a cư yeu nươc va cung la the’ hien tâm long khong mang danh lơi. Đau 1953, chi đươc to chưc đong y cho sang Phap hoc va chưa bẹnh nhưng van tiep tuc họat đọng. Đen giưa 1954 đươc gọi ve đe’ chuan bi tiep quan Ha Nọi. Chưa lấy Viết, Lan đă đi dự các hội nghị của Hội đồng ḥa b́nh thế giới ở Helsinki (Phần Lan), Stockholm (Thụy Điển). Cuoi cung day tieng Anh, tieng Phap ơ Đai hoc sư pham ngoai ngư Ha Noi.

Tôi không thể không nói nhiều về Phạm Viết. Dươi đay la nhưng đoan tr ́ch đơn Ngọc Lan ma toi co vinh dư cam giư:

“Chong toi bi bat khoang mươi ngay (luc đo toi đang day học ơ nơi trương sơ tan) th́ đen lươt toi bi bat trong khi đi ơ Hang Bai. The' la toi khong đươc can dăn hai đưa con thơ dai cua toi lơi nao va cung khong đươc phep nhơ cay ai giup toi nuoi nang, day do cac chau. Cac chau con nho dai bong bơ vơ như tre bo coi, lac long như chim non mat to’. Moi khi nhơ lai canh đau thuơng nay toi lai khong cam đươc nươc mat.”

“Toi bi giam hai nam rươi. V́ ly do ǵ? Ong Le Thanh Tai noi vơi chong toi rang toi co nhieu hanh đọng nguy hai cho Đang va Nha nươc, hoi ơ Phap toi đươc t́nh bao Phap huan luyen, toi lam tay sai cho ba Frida Cook, đang vien cọng san Anh, chuyên gia tieng Anh ơ Đai học sư pham va la ba giao cua toi, nhưng theo ong Tai th́ ba ch́nh la t́nh bao Anh. Luc đo cac đang cong san Phap, Anh ung ho Lien Xo chong Trung Quoc đeu bi tâ coi la tay sai cua đe' quoc hoac tay sai cua Lien Xô.”

Ngươi ta bat Ngọc Lan đe’ lay ban” Phe phan chu nghĩa giao đieu ơ Viet Nam “do Minh Viet viet nhơ Ngọc Lan đanh may. Tin lơi họ, Ngọc Lan lay đưa va the' la mang tọi danh cat giư “Cưong lĩnh chong Đang.”

“Toi bi giam ơ Hoa Lo va Trai giam quan phap Bat Bat đang đang hang nam khong đươc thư cho chong con, khong đươc gap họ. Biet bao noi lo au day vo toi: ai nuoi dạy con toi, ai bao ve tĩnh mạng cho cac con nho dại cua chung toi giưa luc bom đạn, chong toi bi bẹnh tim nạng, mọt mĩnh mọt xa lim, luc len cơn đau đọt ngọt thĩ keu ai cap cưu?... Hanh hạ vạt chat khong đang sơ bang hanh hạ tinh than. Toi đa song nhưng nam thang khung khiep trong nha tu. Bon bưc tương vay k n, khong bong ngươi, tieng ngươi. Gap ngươi hoi cung thĩ toan nhưng lơi mơm cung, truy ep, đe dọa.” và vu cáo. Nguơi ta dưng Pham Viet thanh mot ten phan quoc xau xa khien cho Ngoc Lan đa nay y đoan tuyet va cong an lien nhanh nhau “tiet lọ” vơi Phạm Viet.

(Co mọt chi tiet cau hon rat hay cua Phạm Viet va Viet ke’ với tôi: Luc ay, Ngọc Lan đi cai cach ruọng đat ơ cau Phu Lương, Hai Dương. Mọt bưa mưa trang đat trơi, đang họp, Ngọc Lan đươc nhan co ngươi can gap gap. Phạm Viet, can bọ noi thanh suot ch n nam khang chien, thương binh gay đui, co tay va vơ mat ca chan đa mươn xe hơi cua bạn phong xuong tĩm. Và cầu hôn: - Em lấy anh không?)

Trở lại lời Ngọc Lan: “Đau 1970 ra tu roi, toi van khong đươc viet thư, tiep te' cho chong. Cam thay tĩnh mạng anh bi đe doa, toi gưi nhieu đơn thiet tha cau khan ong bọ trương Nọi vu Tran Quoc Hoan cho ba me con toi đi tham anh, neu tôi không đươc đi th́ cho em chong toi đưa đi. Hai chau be tĩ cung phai viet đơn len xin ong Tran Quoc Hoan hay thương cac chau ma cho cac chau t nhat mot lan vao tu om ap bo cua cac chau. Đa phai mat hang nam rong nhưng lơi cau xin thương tam cua cac chau be bong mơi đươc chap nhạn. Em anh Viet xin phep theo me con toi đe’ giup đơ va bao ve tren đương nhưng khong đươc. Ba me con chung toi treo đèo lọi suoi len Yen Bai tham anh Viet. Phai leo nhưng cai doc cao hang cay so, cac chau met qua nam vat ra đương keu khong đi đươc nưa. Cưc nhọc như vay ma ch ́ đươc tham anh Viet đung mọt giơ. Cac chau xin ngh ́ đem lai vơi bo cung khong đươc.”

“Toi xin phep noi rang chung toi đa bi đoi xư ha khac hơn nha tu đé quoc. Lê-nin bi tu van nhạn đươc sach bao, thư tư, vơ Lê-nin đươc cung song vơi chong ơ nơi tu tọi. Đang vien Đang cọng san Nhạt Ban đang tu van đươc gưi thư ra chao mưng đoan đại bie’u nươc tạ sang tham Nhạt. Con chung toi? 'Giai quyet nọi bọ' la như the' đay?”

“Lan cuoi cung toi tham anh la ơ nha tu Thai Nguyen, cung ch́ trong choc lat. Va roi chong toi chet ngay 31 - 12 - 1971. Anh khong đươc v nh biet me gia, vơ yeu, con dai. Oi đau thương biet chưng nao! Luc ay Đang chưa khai trư anh. Vạy la Đang đa nơ đe’ mọt đang vien chet trong tu tọi.”

Lan hai chau be theo me đay xe đạp tho nạng qua đi tham bo, cac chau tạng bo h́nh thu ĺnh Da đo Toketo chong Da trang xam lươc. Me th́ tạng nam toc rung trong hai nam rươi tu ma me nhạt roi vuot chai, tet lại. Sau mọt thơi gian, Bọ cong an gọi Ngọc Lan đe'n tham van tại sao dam tạng chong h́nh anh mọt ngươi cam vu kh́? - Dạ, truyen h́nh ta đang chieu phim Toketo cua Đong Đưc, cac con toi chung lay thư chung th ́ch nhat ra tang bo. Sau nay khi thu dọn đo đạc cua nguơi chet, Ngọc Lan không thấy nạm tóc và món đồ chơi này. Cho rằng hơi hướng vợ con đă giúp Phạm Viết thêm sức mạnh chống chọi,họ bèn tịch thu luôn.

“Chong toi chet roi van khong đươc yen. Đau nam 1979, khi toi va hai con len Thai Nguyen boc mọ, đưa hai cot anh ve que ngọai thĩ đa bi giư lại ơ đon cong an gan thi xa Thai Nguyen ca mot buoi roi phai nop may chuc đong phat vi canh.”

“Tren đương đưa xương cot Phạm Viet ve Mọc Ch ĩnh Kinh, toi va hai con con bi chạn lại may lan hoạnh sao quan loe? Sao ao hoa? - Dạ, đay la thư bạn be va họ hang ben Phap gưi ve cưu te'. - Khong biet, nọp phạt. Tai họa đeo mai lay chong toi.”

“Chung toi tin yeu đang, tin yeu chu nghĩa cọng san, tin yeu Lien Xo chu trương chung song hoa bĩnh nhưng oi phi ly đen cung cưc! Công bang ơ đau? Ngươi ta len an vơ chong toi la 'gian điep cua Lien Xo' thĩ nay ngươi ta lại xưng xưng len noi: Đoan ket, hơp tac vơi Lien Xo la van đe nguyen tac va la mọt đieu kien quyet đinh thang lơi cach mạng nươc ta.”

Câu nay la cua phan đọng xo xien ư? Không! Ngọc Lan dan xa luạn bao Nhan Dan 4 - 7 - 1980. Có xă luận này v́ 1978 ta đá Bắc Kinh, kư hiệp định tuơng trợ Việt - Xô và tháng 2 - 1979, Trung Quốc “xâm lược” ta. (Dân đă tổng kết đảng là tổ sư “sáng nắng chiều mưa,” dân mà theo th́ dân bỏ mẹ!)

Ngọc Lan không biết Nghị quyết Lê Đức Thọ kư khai trừ Lê Trọng Nghĩa viết: Lợi dụng chức vụ cục trưởng t́nh báo, Lê Trọng Nghĩa đă cung cấp tin tức sai lệch ḥng lái đảng ta bỏ đường lối cách mạng của Trung Quốc để theo đường lối xét lại phản động của Liên Xô.

Co le v đa dan xa luan đe moc may đang tưng quay sang hung han chong Lien Xo roi lai quay lai coi Lien Xo la hon đa thư vang cua đang cach mạng ma mọt thơi gian dai Ngọc Lan không được qua một đồng lương, hang bao nam chi va hai con song vơi 35 đong trơ cap.

Mọt sang giưa 1982, Ngọc Lan đến nhà tôi. Tĩnh cơ Thiet Vu ơ đay. Nghe chuyen chi, Thiết Vũ nói lại với Việt Phương. Việt Phương đă “chạy” cho chị lương hưu. Cao hơn 35 đong. Và c̣n dặn: - Trường hợp Trần Đĩnh th́ chịu, quá tầm can thiệp của ḿnh.

(Trần Châu ra tù làm thợ ở xưởng gỗ Quốc Oai, mỗi tháng chỉ 13 đồng. Bao năm sau, được tin sẽ có lương hưu, anh chắc sẽ được tính theo lương nhà báo. Lầm! Lưong công nhân bậc 1, đến 2009 mới lên triệu rưởi sau nhiều lần nâng chung. Tôi th́ hai triệu. Như phần lớn anh em “xét lại.” Nói chuyện lương ra nghe nó tồi tàn. Nhưng có nói chỗ tồi tàn này ra mới thấy tầm thù dai hận sâu của bộ máy.)

Trước khi “xet lại” bi bat nưa thang, vợ chồng Phạm Viet va toi đa khao Ky Van, Minh Viet, Tran Chau, Lưu Đọng, Hoang The' Dung mọt bưa. Buoi toi rat vui ơ nha bo me Ngọc Lan tai Pho Hue đo đa hoa thanh đai hoi ban đao phan đong. Hỏi cung tôi, người ta truy tối ấy bàn những âm mưu ǵ? C̣n ngoi nha ay, sau trung bom My sap.

Vơ con sơ tan, Phạm Viet bẹnh tim khong the’ xa bẹnh vien nen ơ lại. Nhưng tói anh kho thơ, toi thương đen ngu cung đe’ co the’ gọi xich lo đi cap cưu. Hai đưa chung man nhưng Viet nga lưng ơ chiec ghe' gap ke tren giương, toi nam ben. Ngươi ta đa tra hoi am mưu “ban bạc lạt đo” cac đem đo.

Nay Ngọc Lan ngoai hai tieng Anh, Phap con dạy ca Esperanto. Chi tiec mai cuon tư đie’n Viet - Anh soạn ơ trong tu, viet tren giay bọc keo đa bi ngươi ta lay khi ra tu. Trong tu chi hay hat bai Ru con “em nhơ tơi chang” va bi cam vĩ no la lươt, lang mạn. Nói thế chứ chả lẽ bảo cấm phản động nhớ phản động.

*  * *

2007, Ngọc Lan đến ở nhà mới ở Tây Kết, ven sông Hồng, tôi phôn mừng, nói: - Không biết sợ sao mà dọn đến ở chỗ T ây nó Kết?

-   Ô, th́ đảng kết với Tây rồi chứ nhỉ? - Ngọc Lan cười hỏi lại. Nay Nhật và Hàn Quốc bằng ḷng cho hàng chục ngh́n lính Mỹ vẫn đóng lại ở hai nước này mà ta không chửi nó xâm lược.

-   Nhờ ta diễn biến ḥa b́nh được họ, tôi nói.

Đến nay đă hơn bốn chục năm, khi chuyện với tôi về Phạm Viết, Ngọc Lan đều khóc.
 


 

Chương ba mươi

Đ

ầu tháng 8 - 1968, giấy mời của Ban tổ chức trung ương gọi tôi lên 8 Hoàng Hoa Thám, dốc Ngọc Hà, ngay sau dẫy chuồng cọp Bách Thú, gần nhà Bảo Đại xưa và nhà Bùi Công Trừng. Trần Trung Tá, vụ phó bảo vệ và Lê Công Tuấn tiếp. Bảo tôi về thu xếp quần áo đi kiểm điểm chừng mười ngày. Xe của Ban tổ’ chức sẽ chờ tôi ở cổng báo Nhân Dân. Nhớ lại Địch Dũng nói họ từng bảo tôi sẽ trốn vào đại sứ quán nước ngoài, tôi hỏi các anh không sợ tôi trốn ư?

Tôi về 86 Hàng Đào. Từ ngày sắp đẻ con gái, tránh bom, vợ chồng tôi về ở đây. Căn buồng của tôi ở Nguyễn Thiệp, gần cầu Long Biên một lần bị hơi bom thổi tung khóa, cửa xệ xuống. Tôi về xem đă thấy chị Nguyễn Đức Thuận mau chân tới trước thăm thú. Tôi bảo chị việc tôi đi và nhờ chị nhắn Linh hộ. Chị nói khẽ: - Không sao chứ? Lâu nay sáng sớm nào chị cũng thấp thỏm nghe xem có tiếng xe hơi nào đi đến trước nhà.

Ra lại báo Nhân Dân đă thấy Lê Công Tuấn và Côn chờ trên chiếc com - măng - ca. Đến Khu văn công Mai Dịch, xe dừng lại. “Anh vào chào chị và cháu đi,” - Tuấn nói.

Chuẩn bị trận T ết Mậu Thân, hễ vơ đánh bung đâu th́ văn đến múa ca đấy, Hồng Linh solist, - độc vũ, đă được điều về Nhà hát Giao hưởng - Hợp xướng - Nhạc Vũ kịch Việt Nam.

Linh tiễn ra xe, rất b́nh tĩnh. T ôi dặn có thể đi tuốt luôn, không phải mười ngày như người ta nói. Dặn những việc cần làm khi tôi đi, nhất là khi đi măi. Rồi Linh cũng đă bị Trần Trung Tá hỏi han mất hai buổi.

Xe chạy tiếp. Đến Phố Gạch, rẽ trái. Đến xă Cần Kiệm, huyện Thạch Thất, chân chùa Tây Phuơng, nơi một bộ phận của Vụ bảo vệ sơ tán. T ám năm trước, khi viết tiểu sử Cụ Hồ tôi đọc nhật kư Vũ Kỳ đă biết Cụ từng từ Chùa Thày chuyển đến Cần Kiệm trước khi lên Bất Bạt vượt Trung Hà lên Hưng Hóa sang Phú Thọ. Chả hiểu sao chiều tối đầu tiên ở đây, nghĩ đến chuyện này tôi lại buồn vớ vẩn: Bác cũng đă ở đây mà Bác chẳng bênh ǵ tôi.

Lê Công Tuấn và Côn làm việc với tôi. Chữ “đi kiểm điểm” cũng có cái hay: làm cho tôi nói năng tợn tạo hơn. Măi sau mới biết là một cuộc thẩm vấn lấy cung. Tôi đặt phương châm: nghĩ ǵ th́ cơ bản cứ nói thẳng, c̣n làm ǵ th́ có thể giấu, tùy cơ ứng biến, tránh đả kích cá nhân lănh đạo. Tuy không hoàn toàn tin hẳn, tôi vẫn nhớ câu Lê Đức Thọ nói cuối năm ngoái: Cậu không làm sao cả, tớ nói cậu có ghi đây, nếu cậu làm sao th́ cứ viết thư chất vấn tớ tại sao người cộng sản lại nói năng bất nhất? Ít nhất nó cũng làm tôi vưng vững dạ. Toi con tin ong tư te'.

Tuấn có một cái cười đầy gia công. Nghĩa là chế biến công phu - luôn giữ cho mép sẵn sàng nhếch lên khinh khỉnh, nghi ngờ. Thao nao sau nay thay Nguyen Trung Thanh phu trach cái nhiệm sở nắm toàn hồ sơ lư lịch của đảng viên, cán bộ trung cao cấp. Nhưng toi lại thay cai ve đo la dau hieu cua mặc cảm về một khiếm khuyết, chẳng hạn văn hoá, lư luận.

*  * *

Vào đầu, Tuấn nói trước khi làm việc với anh, chúng tôi đă nghiên cứu ngôn luận của anh về đảng. Anh nói về đảng rất xấu, có thể nói là đểu nữa. (Vĩ the' Tuan đa phai khinh kh nh lai, nhech mep len thương trưc chang?) Anh đến đây không có nghĩa là chỉ đến đây, Tuấn nói. Anh Thẩm đă ở đây và nay th́ đang ở tù. Con luc nay anh ơ đay thĩ anh Lưu Đọng cũng kiểm điểm ở Sở công an Hà Nội. Cuối cùng nói để anh rơ là trong đám bị tù có nhiều đứa tội không nặng bằng anh đâu, chắc anh cũng biết như thế.

Tôi nói tôi không có mưu đồ chính trị. Nhưng dân ta có câu “có gan ăn cướp có gan chịu đ̣n,” thĩ tuy khong an cươp, khong mưu toan lạt đo, chong đang nhưng toi cung song phang san sang “chịu đ̣n” nếu tôi làm cái ǵ sai trái. Đay, toi đa chuan bi the' nay: vào tù, ra đảng, mất việc và đi khỏi Hà Nội. Đấy, từng cái, hay tổng cộng cả bốn, sẵn sàng.

T ôi không bốc đồng, không cải lương. Mà muốn nhân dịp cho họ thấy giá trị tinh thần tôi. Thứ nhất tôi ṣng phẳng. Thứ hai, về chủ nghĩa tôi hiểu nh́ều hơn và đúng hơn họ. Thư ba, pham chat toi xưng đang qua. C̣n về t́nh cảm với đất nước với nhân dân th́ đừng ai mong bắt bẻ tôi. T óm lại tôi muốn tỏ cho họ thấy tôi tốt - cộng sản chân chính - hơn họ.

Ngoài ra, trong sâu thẳm có một cái ǵ thuộc tính nết, thuộc tạng người, có lẽ bốc đồng. “Hiên ngang” cung la co ư thách họ thử sức tôi xem. Họ sẽ biết là tôi không sợ bạo quyền mà chỉ sợ tự ḿnh hạ thấp nhân cách ḿnh.

Thuở bé ở trường học, chơi tṛ phá tổ ong. Một bạn giả làm tổ ong úp mặt và tay lên tường cho chúng tôi đến đập mạnh vào người, ong sẽ đuổi cấu. Hôm ấy Phạm Mộng Mai làm ong. Lớn hơn tôi ba bốn tuổi, trắng hồng, đẹp như con gái, chuyên cùng Thái Ly đóng Hai Bà Trưng ngồi kiệu uy nghi trong đám lính chúng tôi vác sào nứa diễu hành hào hùng bên dưới. Lần ấy, Mai chỉ nhè đuổi bắt tôi. Cuối cùng tôi bị don vao hanh lang cut tren gac hai ngoi trương bo' Phan The' Van mơ, ma Mai th́ đen gan, tay tho ra mua, chọc, cười khoái trá. Tôi leo lên lan can buông ḿnh xuống. Cái mũ cát rơi lộc cộc xuống trước. Và lại lo nó bẹp, sẽ bị ông nội tôi mắng. Cảm giác người lắc lư va trái đập phải trong khi rơi rất lạ. Tập tễnh suốt mười ngày liền. Ông nội phải bóp lá chè tươi cho. Lạ là không hối hận. Mộng Mai sau là tỉnh đội trưởng Hà Bắc. T́nh cờ đọc cáo phó tôi biết Mai đă chết.

Lại một lần. Một tối sáng trăng vằng vặc, mẹ và anh em chúng tôi nằm hóng mát trên sân thuợng. Mẹ bỗng trách bố. Và trách đúng. Tôi tự nhiên đi ra vạt tường hông nhà đứng trên đó nh́n xuống Vườn Đoan, khu đất hoang mấy trăm mét vuông đầy cây ṿi voi cạnh nhà lúc này đang quăng quắc sáng. Đầu nghĩ rất nhanh và người chợt nhẹ nhơm: nhảy! Th́ mẹ khẽ gọi: - Đĩnh! Tôi đi trên mép tường trở lại chỗ nằm. Mười hai tuổi. Phang phat mọt khao khat đươc tranh xa đau buồn. Sau này lớn khôn th́ nhận ra đó là lần thứ hai mẹ cho tôi ra đời. Không có cái giọng đặc biệt mẹ th́ có khi...

*  * *

Tuấn hỏi, Côn ghi. Cạnh bàn làm việc, dưới gầm bàn thờ nhà chủ là một ḥm tôn to. Tuấn chỉ vào nó: - Trong này nhiều cái liên quan đến anh lắm. Anh có muốn xem ảnh anh ngồi với Trần Châu ở nhà Phạm Viết không? Hay là ảnh ḿnh anh đi ở đường?

Đầu tiên phải ghi ra một bản tên tất cả bạn bè. Tuấn cầm xem, lược đi quá nửa. Bạn văn nghệ đều được loại khỏi sổ đoạn trường, trừ Huy Vân, đạo diễn điện ảnh và Phan Kế An. Ngày hai buổi hỏi đáp. Lần lượt khai quan hệ với từng người.

Tại sao quen? Ai giới thiệu (có khi dùng chữ “móc nối”)? Gặp nhau bao nhiêu lần? Gặp th́ nói những ǵ, bàn những ǵ với nhau? Hỏi moi hỏi móc, hỏi vặn hỏi vẹo, hỏi đi hỏi lại, hỏi cho kỳ ra câu trả lời mà hai người cho là được.

Đạc biet trong ca nươc ch ĩ co mọt “chi bọ xet lại” ơ bao đang. Trong một thông báo, Lê Đức Thọ đă nêu ra tội ác ghê gớm này. Lúc nghe, tôi đă nghĩ chả trách “đầy nhà vang tiếng ruồi xanh “và “người nách thước kẻ tay đao” ào ào như sôi. Toi đa bac ket luạn nay nhưng Tuấn, Côn im lặng.

Tôi khó chịu nhất v́ cảm tưởng bị nghi là giấu diếm, trong khi tôi chủ trương không giấu. “Cái buổi sáng anh và Huy Vân ngồi với nhau lâu ấy là bàn ǵ, trước khi bắt Trần Châu ít ngày? Tôi gợi ư nhá: bàn một cái rất quan trọng, vừa là quốc tế lại vừa cả trong nước...” Thầm nghĩ th́ cái ǵ bọn này bàn mà chẳng dính trong nước với quốc tế. Nhưng hỏi và nghĩ hơn một ngày vẫn mờ mịt. “Gợi ư thêm để anh nhớ nhé, buổi ấy anh và Huy Vân ngồi uống cà phê ở bán đảo công viên Thống Nhất... ”

T ự nhiên xào xạc trong đầu gió thổi, lá reo và nước hồ xôn xao và trong ḷng thênh thang. Huy Vân và tôi ngồi bàn luận cả buổi sáng rất vui nhưng bàn cái ǵ th́ chịu không sao nghĩ ra nổi. Như đùa. “Lạ thật, trí nhớ của anh ghê lắm cơ mà, tại sao lại không nhớ nhỉ,” - Tuấn nói. Tôi cuối cùng đành khất, nhớ ra sẽ nói sau. Ma lại cư nhơ đen mọt cau cua Virginia Woolf: “Đieu ma bạn chơ ơ mọt ngươi song cung vơi bạn la ngươi ay giư cho bạn ơ đươc mưc cao nhat cua bạn.” Ngươi ay vơi toi hien nay la cac anh chi em đang bi tu.

Sau này gặp lại Huy Vân đă ra tù, về lao động ở nhà máy gỗ Ninh B́nh cạnh sông Vân và gần núi Con Lợn (het con lơn đat đe’ danh tien ma toi cư coi la di vạt cua chu be Đinh Bọ Lĩnh) tôi đă hỏi lại. Huy Vân bữa ấy nghỉ Chủ nhật, lên thành phố Nam Định chơi. Đến trước cổng tỉnh ủy, t́nh cờ thấy tôi đang sắp đi vào - lấy giấy giới thiệu xuống huyện viết bài - Vân gọi rất to: Trần Đĩnh! Tôi quay lại. Huy Vân măng - tô san cười toét, răng rất trắng. Hai đứa kéo nhau la cà miết. Huy Vân bảo à, hôm ấy chúng ḿnh nói đến chuyện hội đàm hai đảng ta và Trung quốc, nhớ không? Thế là xổ ra cả một cuộn phim về cái buổi sáng tưng bừng ấy. Nhớ như in. Chúng tôi bảo nhau: các cụ khiếp Cách mạng Văn hóa rồi. Nghe theo nó, đanh My ma nay no loan the nay la co cơ bi no đem bo chơ. Cho nen cac vi mơi khong tan thanh Tau noi My nhat đinh đánh Tàu và nếu xẩy ra chiến tranh th́ Liên Xô nhất định theo Mỹ đánh hôi. Bat đau ngoanh lại vơi Lien Xo roi đung không? (T ôi lúc ấy đă ph́ cười v́ con mắt Huy Vân làm kiểu Việt Cộng ngoái líếc Liên Xô nom rất xỏ lá; miệng th́ nói: Dạ, em muốn tục tái lương duyên ạ, anh nhận đi cho em nhờ, anh ơi, em chán thắng anh hai rồi, nó xui em đá anh nhưng t́nh em với anh c̣n nặng nên em chỉ đá tí ti anh thôi!”) Cạu nhơ trong họi đam Tau con khuyen đanh đen ngươi Viet Nam cuoi cung th́ cac vi lại noi se vưa đanh vưa đam. Xuong xe ghe chưa, trươc kia đưa nao noi đam la bo me! Cậu đồng ư không? Cứu ta lại hóa ra là Cách mạng Văn hóa! Hăi lắm rồi. Bên ấy nó mà tan hoang th́ Việt Nam thành cám. Đúng đấy, không có Cách mạng Văn hóa khéo ta đánh sang đến Thái Lan, Phi - li - pin, gọi la đi E, đi Ep, F. Ầy, ông Lê Liêm đưa tớ đọc. Hôm ấy Huy Vân bảo v́ cả nước phải học tập Bất Khuất nên nó mới không bắt mày.

Huy Vân rớm nước mắt nói tao về Hà Nội, nhớ con quá, chỉ mong có tiền mua một cái piano cho con Châu, ừ, toàn ngủ vườn hoa Hàng Đậu, cách nhà ba chục mét, vợ cấm cửa. Chốc lại rón rén đến nḥm qua cửa đóng, nhỡ đâu thấy hai đứa con gái. Không dám gọi. Có tội với đảng là anh mất sạch hết mà.

Huy Vân sau này vuợt biên hai lần. Lần đầu bị bắt ở trong Sài G̣n. Tha ra được một thời gian lại vượt. Bị bắt ở mạn Móng Cái với L., một cô bạn gái làm báo. Giam ở nhà tù Tân Lập, Yên Bái. Rồi chết. Một thân một ḿnh. Giấy báo tử gửi về người anh ruột ở Quảng Xương, Thanh Hoá. Tôi rất thương anh bạn xấu số. Mọt dạo, hoi 1973, 74, mọt vai anh em cung tu đa nghi anh la tay sai cong an! Tôi kịch liệt căi. Một vài tin đồn nữa về Huy Vân, tôi đều thẳng thắn hỏi và khi Huy Vân thanh minh th́ tôi tin. Khi biết anh chết, tôi rất buồn. T ôi bảo Minh Việt: - Chúng ta phải chịu một phần trách nhiệm. Biết đâu thấy có anh em nghi ngờ nên Huy Vân muốn bỏ đi! Lúc chưa bị bắt, Huy Vân và Phạm Kỳ Nam tranh nhau làm phim Bất Khuất, giục tôi viết kịch bản. Tôi đùa: Dựng làm ǵ? Chỉ toàn tiếng đánh chửi, kêu khóc trên màn ảnh đen ng̣m ấy mà.

*   * *

Trong thời gian hỏi cung, tôi đă có lúc suưt điên. Trời nóng, nhà thấp hướng Tây, cứ bị vặn vẹo măi tôi bực. Một chiều gió tây, đang cáu chợt thấy người tự nhiên như phồng nở ra, nhẹ bẫng, có thể cất bay. Một ư nghĩ vụt lồng vào người như một làn gió: nào, cầm lấy phích nước nóng kia liệng một cái ra sân, ra góc bể nước mưa có những mảng rêu rất mát kia ḱa, đấy, tiếp theo là gạt tung hê bàn nước, giấy tờ này ra theo nốt rồi nhún ḿnh nhảy một cái ra... nào... Tôi ra khỏi cơn dụ dỗ đó thế nào không biết. Chợt như ở đâu trở về. Bàn tay đang ch́a về cái phích.

T rưa nóng khó ngủ, tôi đến với thiền địa.

Đó là mảnh đồi vắng gần trước cổng nhà Tuấn, Côn. Một giao thông hào rất sâu gẫy khúc chạy giữa một rừng cây thưa. Đạc biet đương be la mọt cay chi chi luon rĩ rao gio rat thanh cao như nhơ đa ơ mọt kh ĩ quye’n trong lanh khac. Tôi đến nhặt hạt chi chi về làm quà cho con gái mà tôi nhớ nó như có lửa đốt ở trong ḷng, như có muối tra vào mạch máu. Hạt chi chi mịn bóng một mầu đỏ thắm sơn mài hoành phi cung đ́nh vùi trong đất son. Mỗi khi rúc trong giao thông hào moi bới hạt chi chi, tôi lại tưởng đang nằm trở lại vào bọc ối mẹ từng bao che cho cũng êm ả như thế, khi tôi thấp thỏm chờ đợi một cái đời bên ngoài rồi sẽ đến với tôi. Cam giac nhơ va than th ĩet vao soi đa lại song dạy. Nhơ tơi nhưng lan vay đon Phap, nup dươi ho ca nhan mơi đao gap sưc nưc mui đat đa, mui co tươi đưt re, nghe tieng bom hay đạn phao rĩt len lao xong xọc xuong. Gia như tach biet đươc ra vơi cai đơi ma toi đa bi đay vào này. Cai đơi nay kho noi chuyen vơi no qua. No đau co cho noi?

Không hiểu sao hễ bắt đầu cảm thấy hơi mát ở hai vách hầm tránh bom tỏa ra ôm lấy tôi, tôi lại lẩm bẩm hai câu thơ của W. Ernest Henley I am the master of my fate, I am the captain of my souỉ,” Tôi là chủ nhân của số phận tôi, Tôi là thuyền trưởng của tâm hồn tôi.” Một Ernest nữa, không phải người Anh, cũng hay chuyện tṛ với tôi trong ḷng hầm: Ernest Hemingway. Tôi cũng nhớ đến Nieztshe nói: “Là người phê phán, anh không thể là người của bè nhóm.” Không, tôi phê phán tư tưởng Mao hiếu chiến là để có một đảng theo đúng học thuyết cộng sản khoa học yêu ḥa b́nh..

Tôi đă nhặt gần bốn ngh́n hạt chi chi. (Nay c̣n mấy chục đă hoá màu nâu xỉn.)

Nghe thấy tiếng nước đổ vào thau đồng cạnh bể nước, tôi lại vào với keo vật tiếp, gói chi chi trong túi áo ngực như chiếc bùa hộ mệnh con gái đưa cho.

Những đêm trăng tôi chơi trốn t́m với đám trẻ con chín mười tuổi. Chạy cười rinh rích các sườn đồi, những bụi mây với những đọt non nhú ló trong trăng như những ṭa tháp

Chàm nguy nga đan bằng những lạt ngà chuốt mỏng, những ṭa tháp long lanh bí ẩn khiến nhiều khi tôi muốn đứng im chắp tay lại ở trước chúng. Những khi vô t́nh ẩn đằng sau nhà Tuấn, Côn, tôi nghe rơ thấy bầu không khí thành kính nín thở bên trong nó làm vang thêm tiếng nói Đài phát thanh Bắc Kinh đang giọng mũi khê nặc dạy đi theo Mao Chủ tịch quét sạch mọi tà ma quỷ quái mà đầu sỏ là bọn xét lại Lưu - Đặng.

Xin hăy tin tôi. Giữa trời trăng vằng vặc tôi cười! Tôi thắng! Tôi tự do! Tôi không bị Mao Chủ tịch cầm tù. I' m the captain of my soul. Tôi là thuyền trưởng của hồn tôi.

Không đâu, đừng tưởng bở bạn ơi. Chưa thay khong Mao th́ Mac chư. Mác là bác của bác Mao nhưng uy bác Mao lại cao hơn Mác.
 


 

Chương ba mốt

T

ôi đă cơ bản nói hết ư nghĩ và nhận định của tôi về Đảng. Gan góc này nhờ một phần nghĩ đến bạn bè tù đau khổ hơn: tôi sẵn ḷng chung hưởng cảnh ngộ của các bạn, tôi đang nhờ các bạn để nâng bản thân lên. Nhờ câu của Trần Châu: “Họ sợ tinh thần chúng ḿnh!” nói với tôi một sáng ở sân báo Nhân Dân khi đám xét lại đă bị đánh tan tác, chỉ c̣n hai anh em chúng tôi ở lại đó. Con nưa. Nietzsche noi khi đau kho ngươi ta nh́n thau sư vạt, Toi đa ngh́ v'e cau nay va thay toi nh́n thau roi đay. Ngh́a la toi đung. Phan đoi Mao la qua đung chư! Phản đối bạo lực là quá hay chứ! Cach mạng Van hoa ye’m họ toi rat mạnh kia. Đay, chien hưu ch́ cot đa cung cưc man rơ chưa, đay, Đang ch ́ co lơi ́ch nhan dan ma nay d́m dan d́m nhau trong mau.

Tôi biet mau chot khai cung la tranh chi tiet, chi tiet lam nen nhan vạt van học ma. Khai cung cung the'. Nhưng đoi khi toi thoang co y tra hạn. Khai thạt y ngh́ ve Đang - cố nhiên với một thái độ ra vẻ ân hận - cung la mot cach trut gian.

Toi đa khai va ky vao bien ban rang toi ngh́ Đang đa tha hoá, biến chất, aliéné (viết cả chữ Tây vào biên bản.) Bởi hai nguyên nhân:

Một, đảng không cốt trung thực, chỉ cốt nhất trí. Đảng coi nhất trí với đảng là đạo đức quyết định tất cả. Th́ sẽ đi tới tiêu chuẩn lô gích này: may bung dạ cưt đai ra sao tao bat can, mien may nghe tao la may sạch se, thơm tho con ngươc lại thĩ may toi. Nhất trí, khoản đạo đức xem ra dễ phấn đấu để đạt tới nhanh nhất này mở đường cho dối trá trổ tài. Lẫn lộn nhất trí với trung thành là nguy hiểm. Và nếu cứ trung thành là đúng th́ đă không có chữ ngu trung.

Hai, người phụ trách đơn vị, từ tổ trưởng lên đến ủy viên trung ương quyết định lương cho cấp dưới. Chế độ này chính là nền móng vật chất của “nhất trí,” “ngậm miệng ăn tiền,” chủ nghĩa Mác - xít thành “chủ nghĩa mác - mít,” - cái nồi cơm (tiếng Pháp: marmite) hay chủ nghĩa cơ hội và nịnh bợ.

Tôi nói tôi không thích chiến tranh. Không tất yếu phải đánh Mỹ. Đất nước phải thống nhất, đúng, nhưng có thể lấy thời gian thay cho máu chảy đầu rơi mà thống nhất không? Tôi đă phê b́nh một số ủy viên Bộ chính trị đạo đức giả, liêm khiết vờ, tả khuynh. Người ta hỏi anh đă đặt cho Nghị quyết 9 một cái tên? À, có, là ỉa neuvième dodécaphonie, - Loảng xoảng hưởng số 9, v́ nghe chướng, ngược với Giao hưởng số 9. Tôi bảo khi chịu “điểm chỉ làm bố dượng tinh thần của Loảng xoảng hưởng số 9,” Trương Chinh đa nhạn lay vai tro me Mao thay cho Duẩn để Duẩn rút khỏi cái tiếng tăm bắt đầu nghe không hay này. Trước cơn động đất chính trị bên Trung Quốc và tâm trạng hoang mang của cán bộ đảng viên, Duẩn bắt đầu nói đến vài sai sót của Mao. V́ thế tôi dự đoán và nhận định với vài anh em như Phạm Viết là để giữ uy tín cho ḿnh, Lê Duẩn rồi sẽ sớm bỏ Trung Quốc, sẽ phải đưa các Mao - nhều ra khỏi Trung ương. (Ôi, ngây ngô.)

Tôi không bao giờ nhận anh em và tôi đă lập tổ chức cũng như có âm mưu lật đổ hay làm gián điệp, tay sai của Liên Xô.

Nhưng nhiều khi bị vặn hỏi về hoạt động gián điệp của anh em, (“Anh đến Phạm Viết thấy trà uống nhiều thế mà không lạ ư? Liên Xô cho mới nhiều thế chứ!”) tôi không thể không sửng sốt. Nhưng tôi đă nói: - Nếu biết tiếng Nga th́ tôi cũng làm gián điệp. Để làm ǵ à? Để cho bên ngoài biết thực trạng mà giúp ta thoát khỏi ḱm kẹp của Mao.

Người ta bảo vẽ sơ đồ tổ chức. Tôi vẽ. Hôm sau, Tuấn xem và nói thôi. Đúng, dê đực mà đẻ th́ chúng tôi mới vẽ ra được cái sơ đồ suy luận ra ấy!

Có hai điều khai xong tôi khóc. Khóc thật ḷng.

Một là tôi đă có những ư nghĩ hỗn láo với Cụ Hồ. Cho rằng Cụ đă thua Mao nhưng lại nống Mao - ít lên cho mà tha hồ hợm hĩnh đi vào chủ nghĩa dân tộc sô - vanh ngạo mạn, coi thiên hạ như bèo bọt. Ở Đại hội anh hùng, chiến sĩ thi đua, Cụ mặc quần áo cánh, mặt đỏ au ra ca ngợi chính phủ ta anh hùng nhất v́ bao nhiêu năm mà không thay đổi luôn như các nước khác. Nh́n cái dáng thanh thản tối ấy của cụ, tôi nghĩ cụ có ư mượn tích Gia Cát Lượng đánh cờ trên thành để cho thấy thế trận nhàn trong khi dân lao đao, khốn khổ bỏ cha.

Hai là nói tôi chán nhân dân ta v́ “nhân dân ta anh hùng - không sợ bom đạn” nhưng lại thua Thằng Hèn -. Hèn v́ nhân dân ta khiếp sợ quyền lực, khuất phục từ tổ trưởng trở đi.

Tôi đă khóc v́ thấy như ḿnh thoá mạ bố mẹ. Sao lại bảo nhân dân ta hèn?

Nhưng nhận xét dân ta hèn trước hết là từ thể nghiệm bản thân. Tôi được tiếng ngay thẳng, dũng cảm thế nhưng tôi cũng đă nhiều phen sợ và đầu hàng bạo lực. C̣n xung quanh, trong cán bộ, đảng viên? T ôi thấy người ta quá dễ dàng” sáng ra “để được ùa theo quyền lực, dù quyền lực ấy dối trá, nhổ rồi lại liếm.

Tôi đă nói tôi như bị “thất t́nh” với Trường Chinh. Với cả Cụ Hồ. Tôi từng coi hai vị là tấm gương trung thực. Rồi hai “v́ sao sáng” như lời mẹ tôi bảo tôi ngoan để học tập th́ nay hai “v́ sao sáng” ấy đă mờ tối đi ở trong tôi từ Nghị quyết 9.

T rong “khai cung” tôi đă nói thật hết - của phần ḿnh - chính là để tỏ cho họ thấy con người tôi nó như thế nào. Tôi đă nghĩ nhiều về nguy hại của “nhất trí,” khuôn đúc trí lự a dua, vơ vào, chỉ cốt được khen là trung thành, nhất trí không cần biến hóa, phát triển. Nghĩ như bị ám về tai họa năng lực lănh đạo ngày một teo đi đến mức sau này, một lần Đào Năng An hỏi sao lănh đạo cứ ngày một kém, tôi đă bật nói ngay: - Do nguyên tắc tuyển người thay thế lănh đạo phải theo cung bậc giáng thoái hóa, nghĩa là không t́m người kế tiếp ở trong những cái đầu ngang hàng mà đi đôn lên ở trong đám tay quân hầu đày tớ chuyên ăn theo, nói leo tức là trung thành - bởi đảng không cần năng lực mà chỉ cần ai giỏi bám theo vết xe cũ cho nên kết quả tất yếu sẽ là tay chân thay thế đầu như hiện nay rồi mai kia thay thế tay chân là đuôi. Sau đuôi đến ǵ vén lên sẽ thấy...

Tuấn, Côn c̣n bắt tôi khai “thủ đoạn bôi nhọ, hạ thấp uy thế Mao Chủ tịch.” - Anh đọc báo của bạn chăm lắm mà.

-   Vâng, chăm. Nhưng các anh hỏi để làm ǵ? - tôi hỏi.

-   Trên ban muốn nghiên cứu thủ đoạn hạ uy tín lănh tụ của anh.

A, hay là muốn bao che cả cho Trung Nam Hải? Tôi thầm thấy sướng là sẽ được nói lại chính những điều đảng viên Trung Quốc chửi lănh tụ của họ.

-   À, cái này dễ, - tôi nói. Nhân Dân nhật báo Trung Quốc một dạo đăng công khai các bài bọn xét lại phản động chửi Mao Chủ tịch, đại khái như loạt tạp văn của Đặng Thác trong nhóm “Thôn ba nhà” để công luận phê phán họ. Tôi đọc rồi đem kể thật rộng cho mọi người. Chẳng hạn bài “Bệnh hay quên.” Một người thời xưa đần độn hay quên. Vợ chán quá bảo đi kiếm thày mà học. Cưỡi ngựa, đeo cung tên đi nhưng giữa đường buồn ị. Tụt xuống ngựa ngồi vào ven đường th́ chợt thấy mũi tên ở túi tên ḿnh rơi ra. Bèn hốt hoảng kêu: - Chí nguy! Kẻ thù ŕnh rập. Kẻ thù mọi ngả. Âm mưu khắp nơi. Định chạy trốn th́ trông thấy con ngựa. Mừng quá kêu lên: - A, cơ hội thuận lợi không bao giờ cạn. Vội leo lên ngựa th́ giẫm phải băi cứt của ḿnh. Than: - Bài học lớn đây. Đừng bao giờ chủ quan cho là địch hết hăm hại... Ngựa quen đường cũ quay về. Thấy chồng ở trước cửa, chị vợ rủa: - Gă ngu độn kia, sao mới đi đă về hả? Anh ta trả lời: - Nương tử ơi nương tử, cớ sao ta mới gặp nương tử lần đầu mà nương tử lại nặng lời với ta? Đặng Thác viết ngày xưa các cụ chữa bệnh hay quên bằng đánh một cái gậy vào đầu cho ngất đi rồi hắt một chậu máu chó vào mặt. Tỉnh lại được th́ tốt không th́ thôi. Ngày nay văn minh hơn, chữa bằng sốc điện. Tỉnh lại c̣n nói được tiếng người th́ có thể cho tiếp tục phục vụ.

Tôi c̣n kể cho T uấn một bài nữa. Một cái khe có một thân cây bắc làm cầu. Một gă đă qua được nửa cầu th́ th́nh ĺnh tụt xuống hai tay ôm lấy cây cầu, co chân lên, nhắm mắt lại mà giẫy mà hét: Ôi thậm cấp chí nguy, chí nguy, kẻ thù tứ phía, âm mưu chúng bao phủ đen ng̣m, hăy chống trả. Thật ra cái khe sâu có một mét và trời vẫn nắng, đời vẫn b́nh thường.

Khi tôi giải thích; - Ư là chửi Cụ Mao cường điệu đấu tranh địch - ta, nh́n đâu cũng ra địch để kêu gọi chiến tranh, bạo lực.

Nom cáu ra mặt, chắc chạm nọc, Tuấn ngắt: - Thôi, anh chả cần phải thêm thắt!

Sau này khi Hồng vệ binh đến nhà vây bắt, Đặng Thác đă nhảy lầu. Lúc ấy ông là phó bí thư Bắc Kinh. Nguyên tổng biên tập Nhân Dân nhật báo, sử gia Đặng Thác chủ trương dân chủ ngôn luận rồi bị kỷ luật sau phong trào chống phái hữu. Bành Chân, bí thư Bắc Kinh kéo ông ở báo đảng về.

Có mấy cái mánh giúp tôi vượt qua được thử thách khai cung. Trươc het, như đa noi, tôi luôn muốn được chia sẻ cùng bạn bè đang tù. Nghĩ đến anh chị em là cách tự động viên không được sa ngă. Thậm chí c̣n tự dặn sẵn sàng theo anh em vào tù - mà điều này có khi lại làm cho tôi khuây khỏa. Rồi những lời các nhà văn nói về dũng cảm.

T́nh cờ trước khi đi khai cung, tôi đọc The green hills of Africa, Những đồi xanh châu Phi (hay Across the river and into the trees?) của Hemingway. Ông viết trong đó: Nếu không bị đi đày ở Xi - bia, Dostoievski có khi cũng chỉ là một nhà văn loàng xoàng nhưng rồi ông đă đau khổ. Th́ đúng như Đốt từng nói trước đó: Muốn viết hay, phải đau khổ, đau khổ, đau khổ. (Lúc đọc câu này, tôi đă ngán ngẩm nghĩ ḿnh th́ đau khổ cái ǵ để mà viết được hay đây?. Hemingway viết trong Đồi xanh châu Phi: Nhà văn rèn luyện trong bất công như lưỡi kiếm. (Như thế này tôi đă được trui rèn như lưỡi kiếm chưa?

-    Tôi tự hỏi.). Và một câu nữa ở một quyển khác cũng của Hemingway - h́nh như trong Những ḥn đảo trong hải lưu - “Dũng cảm là trang nhă trước khó khăn...” và một mẩu trong dă sử xứ Daghestan: “Người ta hỏi - Trong thế gian cái ǵ ghê tởm nhất, gớm ghiếc nhất? - Một người run rẩy v́ sợ. Người ta lại hỏi: - Trong thế gian, cái ǵ ghê tởm nhất và gớm ghiếc nhất? -- Một người run rẩy v́ sợ...” Tôi đă thường nhắc thầm lại trong đầu những câu này và tự xét đă run rẩy chưa? Chúng là những người bạn rất hữu ích.


 

Nhưng phải nói rằng c̣n có cả câu của Lê Đức Thọ: - Tớ nói cậu có ghi đây, cậu không làm sao cả, nếu cậu làm sao th́ cậu cứ viết thư chất vấn tớ tại sao là người cộng sản tớ lại nói năng bất nhất? Và tôi nghĩ Lê Đức Thọ đă nói là dao chém cột. Rằm trung thu, T rần T rung T á lên xem t́nh h́nh khai cung của tôi. Chiều hôm ấy, Tá và tôi ra một ven đồi ngồi chuyện. Ven đoi trươc mạt, mọt day hong, qua luc lĩu, xanh cang cang như bang sat tay khien toi nghĩ đen boi canh trang trĩ san khau vơi mau vang ta dương thoi thop buon trong Cậu Vania của Tchekhov tôi xem ở Bắc Kinh. Rồi tự nhiên nhớ con gái suưt bật nấc lên. Tá nói Hà Nội đang có vụ phê phán quyển Cái Gốc của Nguyễn Thành Long. Bài này xuyên tạc đất nước ta hết nhẵn đàn ông, mọi sự vào tay đàn bà tất. T ôi nói thế th́ tội quá cho Long. Hội phụ nữ và Bác Hồ ca ngợi phụ nữ ba đảm đang, trung hậu, kiên cường, Long tin cậy nghe theo. Nay quay ra bảo anh ấy có dụng ư xấu mà đánh là oan cho anh ấy vô cùng. Tá nói anh bảo như thế nhưng với nghiệp vụ của ḿnh, chúng tôi cứ phải cảnh giác, soi vào từng chữ. “Anh là bạn thân của Nguyễn Thành Long?” - Tá hỏi. - Rất thân, tôi đáp. Anh ấy bị là v́ quá tốt với Đảng. Hội phụ nữ và Bác Hồ bảo sao là cứ thế hưởng ứng... Tôi viết Bất Khuất cho Nguyễn Đức Thuận chắc các anh cũng soi từng chữ đấy nhỉ? - Tôi đùa. Lúc ấy chưa nghĩ người ta ngờ tôi đă xúi Long. Cũng không biết người ta xếp loại tôi là phần tử xét lại hoạt động trong giới văn nghệ và Long, chốn tôi thường tới lui đă bị tôi tác động.

Tá ra về mấy hôm rồi tôi mới sực nhớ một lần Tuấn, Côn bảo tôi: anh “họat động” trong văn nghệ sĩ gớm lắm! Lại thấy họ đă đánh giá sai.

*  * *

Trời đă lạnh, tôi nhận được chăn mỏng, quần áo. Và một giấy của Công đoàn báo Nhân Dân chứng nhận tôi là chồng Hồng Linh để tôi kư vào cho Hồng Linh được phá thai. Khi đi thẩm vấn rẽ qua chào Linh, tôi đă dặn Linh làm ǵ nếu xảy ra chuyện này. Chỉ có thể một con, hoàn cảnh của tôi, ai biết thế nào mà đẻ thêm! Linh đă từ Mai Dịch đi xích lô đến tận Chợ Bưởi để nạo thai. Chiều xích lô về. Rét run trên đoạn v'e dai dac vang ngat.

Cung hỏi đă văn. Tôi mượn xe đạp Côn đi chơi loanh quanh một sáng chủ nhật. T́nh cờ đến Hoàng Xá, Quốc Oai lại vồ phải vợ chồng Trần Các đi thăm con sơ tán. Các níu tôi lại ở một quán nước. Anh cho một tin rất hay: Mỹ sẽ ngừng ném bom và ta th́ sẽ ngừng đưa quân vào. (“Co đi co lại the' mơi đươc chư!” - tôi buột miệng nói.) Các hấp tấp nói: “Co, ta phai ngừng đưa quân vào mà.” các không giấu được mừng khi nói đàm phán có thể thành. Cũng rất mừng, tôi bảo anh: - Đàm phán là tốt. Đánh Mỹ mà đằng lưng, đại hậu phương rối như canh hẹ và c̣n chưa biết lành dữ ra sao. Cứ ôm lấy ông anh đa sự này có ngày khốn.

Các nhay nháy mắt ờ ờ tán thành. Bốn năm sau, 1972, anh bảo tôi ở bến tàu điện Bờ Hồ khi tôi đang đi với Lê Đạt: Ông chống Mao là đúng, tôi tin lăo ta là tôi sai. Nhưng tôi trung thực tôi nhận tôi sai. Họ không nhận sai là họ kém tôi...

Về lại Cần Kiệm, tôi bảo ngay Tuấn, Côn là sắp ngừng bom. Tháng 8 ngừng từ Quỳnh Lưu ra. Tháng 11 th́ ngừng hẳn từ vĩ tuyến 17. Không nói đổi lại ta ngừng đưa quân vào, làm như ta thắng. Thế mà Tuấn nhếch mép mỉa mai: - Ông ghê thật, vừa chạy đi một tư mà đă có tin giật gân. Khéo tin đồn nhảm đấy.

T ôi cười: - Lạ nhỉ, báo tin Mỹ chịu ngừng bom là tôi báo tin thắng lợi chứ? Chiến tranh không ra ngoài Bắc, ngoài Bắc mới xây dựng chủ nghĩa xă hội được. (Bụng biết thóp Tuấn mắc nặng quan điểm không đàm phán với đế quốc của Mao)

Hôm sau Tuấn bảo tôi viết một bản nhận xét Hồng Hà. Tôi đă viết. Viết cả chuyện năm 1964, một sáng Thái Duy tức Trần Đ́nh Vân đến báo tôi anh sắp đi Bê th́ t́nh cờ Hồng Hà qua pḥng khách. Vừa đi Trung Quốc với Hoàng Tùng về, thấy Thái Duy, Hồng Hà rẽ vào. Thái Duy nói anh ở nước bạn về chắc là phải có thuốc lá Bắc Kinh mời anh em chứ. Hà đưa ra bao Tam Đảo. Thái Duy lấy hai điếu rồi nói: - Tôi hút một c̣n một để về triển lăm cho anh em Cứu Quốc biết anh Hồng Hà gương mẫu đến thế nào, đi nước bạn mà cứ hút thuốc ta. Hồng Hà đi rồi, Thái Duy nói cha này vờ gỉỏi lắm. Trên rừng anh em đă nói hễ đến sông suối nào phải lội th́ cha xắn quần nhanh nhất, hô lội to nhất nhưng bao giờ cũng qua sau cùng.

The nao may hom sau, đai phat thanh nhac đen Hong Ha, nha bao cua đoan đam phan ta ơ Paris.. Tuấn cười hỏi tôi: - Le ra la ai, anh co biet khong?

-   Là tôi, - tôi nói.

-   Sao anh bíết?

-   À, anh Thọ bảo tôi từ năm 1966.

Lúc ấy chưa biết tờ nhận xét của tôi đă đôn Hồng Hà vào trúng long mạch “nhất trí” mà Đảng cần. Người mà khóc trước đảng bộ và cảm ơn Mao Chủ tịch đă mở mắt ra cho nh́n thấy cách mạng th́ đáng quư lắm. Giá như tôi khen anh th́ chắc Đảng vất anh vào sọt. Mao Chủ tịch dạy đó: kẻ địch chửi ta là khen ta đúng, kẻ địch khen ta là chửi ta sai.

Tuấn lại nói: - Anh Chính Yên hay kêu tiếc cho anh. Chung toi bao anh Ch ĩnh Yen la anh tiec mọt, Đảng tiếc mười.

T ôi thấy hả. Phai tiec chư!

Có một dạo, cơm chiều xong tôi hay ra con đường một ngả lên đường 32 đến Phố Gạch, một ngả về Quốc Oai. Thường thấy một người vung cai vơt nan giang tay dep đe song lua. T ôi nghĩ thời nguyên thủy không chừng những người mới rời đời vượn vẫn hay từ trên đỉnh núi kia, cho nay ngoi 108 vi La han, xuong đay, canh đong la đam lay, các vị bắt rắn nước xé ăn... Thế là chợt ngửi ra mùi nguyên thủy. Mênh mang, thăm thẳm... Vương trên mặt các vị La hán. Một hôm, người vợt châu chấu hỏi tôi: - Sao ngày nào cũng cứ ngồi nói chuyen mai vơi nhau như the' chư anh? Chuyen gĩ san ma noi khong cạn thế?

-   Với nhau nào nhỉ?

-   Đấy, anh nói, một bác nghe, một bác viết hí hoáy.

-   À, tôi báo cáo t́nh h́nh nước ngoài, tôi ở bên đó về.

-   T rước anh đă có một anh cũng ngồi nói như thế. Anh ấy hay thở dài lắm. Tối toàn nằm vắt tay lên trán thở dài. Tĩnh h ĩnh nươc nao ma phai thơ dai?

T ôi cười, không đáp.

Lại nói: - Chúng tôi xung quanh thấy cứ bên nói, bên ghi cả tháng lạ quá nên để ư. Không phải tham ô. Càng không phải Việt gian. Là cái ǵ thế anh? (Cười rất hồn nhiên.)

T ôi hỏi lại: - Thế theo bác th́ là ǵ?

-... Anh ấy à... Anh đừng giận nhá..., có nhẽ là làm giặc.

Thay cai giọng chơt mươt ma, con mat nhĩn chơt cơt gheo, tôi đùa lại: - Thế th́ tôi ăn củ đậu mất.

-   Không, không... Các cụ nói làm giặc với ăn cướp chứ không nói ăn giặc làm cướp. Xưa ơ đay co mot ong gioi chư lam giạc rat noi tieng roi bi chem, (Tôi nghĩ: à, Cao Bá Quát, ông vợt châu chấu ca ngợi “giặc châu chấu”).

Đến đây phải quay về. Không nên kéo dài đề tài này.

Đồng lúa đang tối xẫm xuống, êm ả. Cứ thấy vui vui. Chả lẽ v́ được coi là giặc? Đung, ch́ noi ăn cướp, con noi làm giặc. Làm ăn, hai chữ hay đi với nhau nhưng ở đây rẽ ra và nghĩa có khác. Sắc thái ngôn ngữ hay quá. Làm giặc là hành động có cả chí hướng tinh thần c̣n ăn cướp th́ mục đích chỉ là ăn! Nhưng vừa leo lên con đường đất đỏ rộng thênh thang cả một sườn đồi với những rănh ngoằn ngoèo rất sâu dẫn vào làng, tôi chợt nhận ra ḿnh vui chính là v́ hai câu thơ cuối cùng của Cao Bá Quát chúng cựa quậy trong vô thức sau khi được chữ làm giặc của ông vợt châu chấu gọi nó dậy:

Ba hồi trống giục đù cha kiếp

Một nhát gươm đưa đéo mẹ đời

T́m ra gốc vui th́ lại rơm rớm nước mắt... Hai câu chửi triết học nhất tổng kết nhân sinh đắng cay; hai cau chưi tuc t́u, khinh mạn, ma khoan dung, trọng kiep ngươi nhat, hien đại nhất... Đối thật là hay với cái kiêu kỳ sang trọng Thập tải giao luân cầu cổ kiếm, Nhất sinh đê thủ bái mai hoa. Mười năm giao lưu xa gần cầu mong kiếm cổ, Một đời cúi đầu vái hoa mai. Đi một lúc lại thấy họ Cao là người sớm nhạy bén với Tây phương như Phan Thanh Giản, Phạm Phú Thứ. Cao Bá Quát tự phê phán tích cực hơn. Phủ nhận chữ nghĩa của ḿnh sau khi đi Singapore: Hướng tích văn chương đẳng nhi hí. (Xem lại văn chương ngang tṛ trẻ).

Ừ, h́nh như Cao Bá Quát khởi nghĩa ở Chương Mỹ.

Bữa đầu sơ tán bom Mỹ, Phan Kế An đưa tôi về đó t́m chỗ chạy cho cả vợ con An. An và tôi vào một khu vườn rộng, nắng chấp chới. Cồ cộ bay xè xè, trẻ con reo Cồ cộ bay cao, cồ cộ bay cao và tôi rớm nước mắt, con gái tôi mới nửa tháng, nó sẽ là bạn của những cháu cởi truồng nhảy quẫng theo cánh cồ cộ vàng thẫm màu nghệ già, cái màu khiến các con cồ cộ lần đầu lọt vào mắt tôi hóa thành những sinh vật thời nguyên thủy, cái màu rừng hoang lạ của Gaughin. Mấy hôm sau xe com măng ca cơ quan đưa vợ con tôi về đây, chuyện duy nhất tôi hưởng. X́ xào ngay: - Chống Cụ Mao mà Tamtam vẫn cứ cưng thế. Tamtam tiếng Pháp là cái trống, được mượn chỉ Hoàng Tùng.

Đại khái như thế những ư nghĩ vụn của tôi những khi rỗi răi thư nhàn tại cái nơi giam lỏng tôi.

Sau này hồi 1972, đi thăm vợ con sơ tán ở Chợ Bùng, quê Phùng Khắc Khoan, hay tắt lối qua mấy quả núi đá và một ngôi chùa rất dă sử -- đúng hơn, mấy ḥn non bộ phóng đại lên hàng tỉ tỉ lần -- ở Yên Sơn, Quốc Oai tôi lại cứ nghĩ Cao Bá Quát có lẽ bị tử h́nh ở gần đây. Rồi không ngờ thế nào T rần Châu tù về lại đến ở hẳn đấy hơn ba mươi chín năm và rồi nằm xuống măi măi ở cạnh ngôi chùa hoang vắng, thanh bạch, hư vô đến nỗi làm cho ta chỉ có nh́n nó thôi mà đă ngỡ nhập thiền và biến đi đâu mất - Chùa Ngoài. Quá hay chữ Ngoài.

Tháng 5 - 2012, ngồi trên xe cấp cứu ở bệnh viện Bạch Mai về chốn quê thứ hai của anh, tôi chỉ nắm bàn chân trái của anh: xù x́, mốc meo... Tôi muốn lường được hết gian truân anh đă trải. Những năm gần đây, hễ cầm phone là anh lại nói: “Đĩnh., ḿnh vui lắm... Chả lẽ nói là như ra đời lần thứ hai.” Tôi hiểu. Anh là bên chính. Bên tà đang tháo chạy. Anh li b́. Con mắt nhắm nghiền. Mê rồi. Thở b́nh ô xi. C̣n có trí tuệ hiện ra ở hàng lông mày bạc trắng hơi nhíu lại nghĩ ngợi một ḿnh kia. Anh hay nói những lúc khó khăn ḿnh đều có Đĩnh.

Nhưng lần này anh không thấy tôi ở bên cạnh. Mà ai bảo đây là khó khăn?

Anh Châu, thôi vĩnh biệt. Chúng ḿnh đi với nhau như thế là trọn đời đấy.


 

Chương ba hai

Ị^ồi về Hà Nội. Nhưng con van tiep toi mọt so ngay nưa.

Cái ḥm tôn hôm nay khiêng lên xe nặng quá. Thĩ moi ngươi bạn mọt bien ban khai cung vai chuc trang c̣n ǵ? Cùng Tuấn, Côn, anh tài khiêng được nó lên xe mà thở dốc, tôi xoa vào nó nghĩ thầm: thế nào mà Marx. Lê-nin, Mao, Lưu Thiếu Kỳ, Lukacs, Hồ Phong, Đặng Thác, Jean - Paul Sartre... chọi nhau ầm ầm ở đây, mày vẫn yên ắng chung sống thế này được nhỉ?

Xe thả tôi ở Khu văn công Mai Dịch. Vào buồng. Vắng ngắt. Pḥng học rộng trăm mét vuông trần x́ một cái chiếu mỏng bợt cói ở giữa nhà, một ḥm gỗ tạp Linh mua ở Hàng Ḥm bôi nước màu đỏ ḷe ḷe và một cái trạn hẹp cao ngất nghểu (để tiết kiệm diện tích) Linh tự đóng lấy bằng cái thùng gỗ tạp đại học bên Bắc Kinh cho tôi đựng cơ ngơi về nước.. Ra lại Đường 32, gió thổi mới biết chảy nước mắt từ lúc nào. Hai mẹ con Linh - Mây đến bà cô tôi tại đầu ngă năm Bà Triệu - Nguyễn Du Hà Nội.

Jean Cathala, nhà văn Pháp bị vào trại cải tạo ở Liên Xô rồi sau thành cộng sản nói: Nghe Thorez tổng bí thư, tôi không hay là ḿnh đă phân thân. Từ đấy ở trong tôi có một Tôi Biết và một Tôi Tin. Hom nay toi lạ la hoa ra toi đa biet qua qua nhiều nhưng nào tôi có hay. Khai cung trở về, “cái T rần - Đĩnh

-   Tôi - Biết” vẫn nguyên dấn vốn trong khi “cái Trần - Đĩnh - Tôi - Tin” không hề được phục hồi chút nào nhưng tôi chưa truất được nó đi, vẫn cho nó lái con tàu tôi. Tôi c̣n lụy danh nghĩa đảng viên, điển h́nh của ngu trung. Mà để thể hiện nó th́ phải tuân theo kỷ luật đảng. Cho nên bị đảng đánh đau bỏ bà nhưng anh phải nín thít. Đấy, tướng Giáp, đâu dám kêu oan trước quân đội mà ông là Anh Cả? Thà chịu nuốt đau, thà đóng kịch lạc quan tin tưởng để lừa nhau, lừa dân.

V́ sao? Lúc ấy trong tôi cái “tôi tin” vẫn lớn hơn cái “tôi biết.” Nó chỉ đạo hành vi ngôn từ của tôi th́ tôi mới được là đảng viên và là đảng viên th́ tôi mới có Quyền Lợi. Đúng, ít nhất là được quyền lănh đạo, giáo dục và quản lư quần chúng

-   nghĩa là thuộc tầng lớp tinh hoa ở trên dân. Giải phóng con người là một thứ ngoa ngôn sặc mùi tâm thần. Giải phóng cho bản thân b́nh đẳng với dân c̣n làm không nổi, nói ǵ giải phóng loài người?

Xuống tàu điện đi bộ từ Cửa Nam về nhà bà cô. Mọi người đang ăn cơm tối. Đứa con gái một mẩu ngoan hiền ngồi bên mẹ. Tôi đeo ba lô đến bên cháu trước tiên. Cháu ngước mắt nh́n. Tôi chợt thấy ngay tôi thua đứa con hai tuổi rưỡi về cường độ kinh ngạc cũng như về chiều sâu ngóng chờ. Tôi đưa hai tay lên ấp hai má nó. Thế là bật ra cơn lũ quét. Mănh liệt, nức nở. Nghe rơ tiếng kêu bất b́nh bênh vực bố, nghe rơ tiếng phản kháng chống lại một vắng hụt không có giải thích, không thể giải thích, tiếng bục phá của một dồn nén, một thua thiệt lâu nay phải ḱm giữ trong câm lặng, trong lo lắng. Cũng cả một tiếng reo khe khẽ trước một kết thúc hằng khao khát.

Sáng sau, tôi bế cháu vào báo Nhân Dân, cơ quan tôi đă làm việc ở đó hàng chục năm trời, cái nơi mà tâm thức tôi vẫn coi là một chốn quê, một góc nhà.

Tôi chưa hiểu ḿnh chung t́nh với họ là ḿnh ngu dốt! Sao họ - những người coi khinh con người, số phận con người - lại chung t́nh với những kẻ họ cầm giữ làm công cụ được?

Đang họp toàn cơ quan. Hội trường đầy người. Các cái đầu quay ra nh́n tôi rước con lên vai cho nó cười khanh khách vờn túm các rễ đa loà x̣a cách đó mười mét. Lễ hội nhỏ mọn của đứa bé thành vấn đề!

Hôm sau, tôi đến làm việc liền được Lê Điền thay mặt Ban biên tập, đảng ủy và chi bộ Ban thư kư chính thức phê b́nh tôi hai điều: một, không thấy tôi ăn năn hối cải mà lại đến đùa vui trước tập thể để tỏ cho tập thể biết là ḿnh coi thường mọi sự; hai, xa lánh anh em, không chịu gần để nhận sự giáo dục.

Tôi ngồi nghe. Không hề tức. Mà lại thấy hơi hài kịch. Nên đâm ra nghĩ lan man tới năm 1953, thường vụ tỉnh ủy Nam Định, Lê Điền chân ướt chân ráo lên báo đă khẩn khoản nhờ tôi “lớp đi trước” mách bảo cho kinh nghiệm làm báo. Tôi đă mách.

C̣n mách cho cả cách yên thân. Trước khi đi học nước ngoài, tôi bảo anh cách trốn cải cách ruộng đất. Lê Điền vốn là địa chủ.

Tôi hỏi Lê Điền nói xong chưa rồi nói: - Tôi trước hết không đi đạo nên không biết ăn năn hối cải. Tôi lại càng không phải là diễn viên để tŕnh làng một cái mặt mếu máo (bụng nghĩ chắc Lê Điền phải nhớ tới Hồng Hà mếu máo lần họp đảng bộ xua quét xét lại). C̣n cậu bảo tôi tránh anh em? Cậu có nhớ cách đây mấy tháng, cậu t́m tôi nói khẽ là cho ḿnh lánh Trần Đĩnh từ nay không? Ai cũng tránh tôi v́ sợ mà lại đ̣i tôi gần? Cậu có nhớ cải cách ruộng đất, địa phương cho người lên lôi cổ thằng địa chủ Đỗ Huy Định (tức Lê Điền) về đấu rồi may lại ngừng cải cách ruộng đất không?

-    Thôi, thôi, anh T rần Đĩnh, tôi rút ư kiến, tôi cũng sẽ tŕnh bày lại với chi bộ ư kiến của anh.

Mười sáu mười bảy năm sau, khi về hưu, Lê Điền là tổng biên tập báo Đại Đoàn Kết. Sau bữa cơ quan liên hoan chia tay, anh đi bộ dọc Vơ Thị Sáu đến nhà tôi ở Nguyễn Thông, gần ga xe lửa Ḥa Hưng, Sàig̣n. Vừa ngồi xuống ghế, liền nói: Tôi về hưu rồi, anh Đĩnh ạ. Mắt thế là rơm rớm ướt rồi nghẹn ngào nói tiếp: Từ nay tôi sẽ không c̣n bạn, tôi biết. Ở ta, khi đang có quyền th́ c̣n bạn bè chứ khi hết quyền th́ sẽ vắng lặn. Tôi mong anh vẫn gần tôi.

Không ai hiểu thân phận bèo nổi mây trôi bằng các đảng viên cộng sản nắm chức trách

Thật t́nh hôm Lê Điền thay mặt các thứ phê b́nh tôi, tôi đă định hỏi Lê Điền: - “Cậu có nhớ lần cậu sang lớp tổng kết cải cách ruộng đất ở sáu xă huyện Đại Từ báo tớ về đi học ở nước ngoài, tớ đă bảo cậu hăy đưa vợ con trong vùng chiếm đóng ở Nam Định lên xă B́nh Thuận đă cải cách ruộng đất để tránh bị đấu tố không?” Nhưng hôm ấy tôi không kể công này ra v́ thấy làm thế th́ hèn hạ!

Chuyện xui Lê Điền trốn cải cách ruộng đất rồi tôi không nhắc với ai nữa. Không ngờ cuối năm 2012, gặp tôi ở nhà con gái út Hoàng Minh Chính, Đỗ Huy Bắc, con trai cả Lê Điền (hay Đỗ Huy Định), chủ tiệm rượu tây ở Hàm Nghi đă nói: - Cháu rất cảm động kể lại với chú chuyện này. Chú đă mách cho cả nhà cháu bỏ Nam Định lên B́nh Thuận, Thái Nguyên tránh cải cách ruộng đất. Bố cháu không nói. Thế chú bảo ai nói? Mẹ cháu, chính người phụ nữ đồng quê chả biết ǵ hết ấy đă th́ thào dặn chúng cháu hăy nhớ lấy việc chú làm.

Tôi nghe cũng cảm động. Cả một thời xa lắc. Ừ, tại sao tôi mách lên B́nh Thuận? Có lẽ cái tên B́nh Thuận có dính đến X, cô con nuôi của Cụ Hồ mà tôi đă nắm tay, đă cho cô biết tôi kư tên Hoàng X. lên báo -khiến cô đỏ mặt nh́n tôi - rồi cô cho tôi cái th́a, món kỷ niệm tôi đặt lên trên bụi lạc tiên đầy bụi ở giữa Na Sầm và Đồng Đăng, chờ vượt sang Trung Quốc. Tóm lại t́nh trong như đă, mặt ngoài c̣n e...

Ngoài Lê Điền, tôi bảo cả Lê Bổng đổi tên kẻo địa phương họ đ̣i về đấu tố. Lê B́nh ra đời từ đấy.

Năm 1949, Lê Bổng, học xong phổ thông trong Thanh Hóa được người anh họ Lê Xuân Kỳ làm văn pḥng báo Sự Thật - gồm mấy bị cói tài sản của báo đựng ít giấy tờ c̣m và chiếc máy chữ Japy Baby giống cái máy chữ của Cụ Hồ - gọi đến chơi. Quang Đạm mấy hôm sau bảo tôi: - Gay quá, Đĩnh à, cậu này con quan lại, địa chủ mà lọt vào căn cứ địa không giấy tờ ǵ hết. Bảo về th́ sợ cậu ta đi qua Đường 5, Đường 6 bị Tây phục kích rồi khai ra th́ nó ném bom tan căn cứ địa. Mà chả lẽ thủ tiêu. Thế là Lê Bổng ở lại và nhờ hóa thành b́nh địa, anh đă bổng lên tới phó tổng biên tập báo. Rồi thông gia với ông Phạm Ngọc Mậu cực kỳ lập trường bần cố. Tôi, kẻ “chống đối cải cách ruộng đất” th́ ngă chổng kềnh. Tránh sao thoát? Tôi mang chất “phản” trong người mà. Cách mạng gồm “phản phong” và “phản đế” th́ tôi “phản. cách mạng.”

Lúc ấy ở báo, chỉ riêng một cô biên tập viên tin quốc tế ái ngại hỏi hẳn tôi: - Tạng anh thế sao lại làm chính trị?

-    Tôi làm đạo đức, không làm chính trị, - tôi đáp. Người ta đổi trắng thay đen chỉ một sáng một chiều, lật lọng, xoay đầu đổi đít, đấy, hôm qua mở cuộc thi khen tuần phim Liên Xô,

Đàn sếu bay qua, Chín ngày một năm... th́ hôm nay đă chửi là phản động, đấy, hôm qua leo lẻo hoà b́nh muôn năm, cả nước tới tấp kư đ̣i ḥa b́nh th́ hôm nay ai yêu hoà b́nh đă thành đầu hàng, phản bội.

*  * *

T ám giờ tối hôm về lại Hà Nội, sau cơn lũ quét của con gái, tôi đến ngay nhà Phan Kế An. Bảo ngay An nếu họ hỏi tớ có đến cậu không th́ bảo có nhé. Tại sao? - An hỏi. - Họ theo tớ ngay từ nhà cho đến đầu ngă tư Quang Trung đây. Rồi tôi đưa An một xấp giấy bao thuốc lá, giấy kẹo tôi ghi ở đó những điều đă khai liên quan đến An. Mai kia khai cung, An nói khớp với tôi th́ đỡ rách việc. Tôi đưa ra một xấp mỏng nữa bảo tôi sẽ đến Nguyễn Tuân đưa. Th́ An lắc đầu nói: - Đừng, cậu đi vắng, xừ ấy bảo Nguyễn Thành Long là từ nay chúng ta đừng nói đến Trần Đĩnh nữa.

Mấy hôm nữa, như cho trọn vẹn, Long bảo tôi sau khi nói thế, Tuân có kèm thêm một câu tiếng Pháp; En lui, je respeste son côté homme. (Ở anh này tôi trọng cái khía cạnh người).

Vài tháng sau, An đi thẩm vấn, tại Hà Nội. An nói Trần Trung Tá vụ phó Bảo vệ vừa thấy An th́ hỏi luôn: - Anh Trần Đĩnh về có đến ngay anh không? - Có! - Thế th́ hỏng rồi, - Tá nói.

Tôi cũng sớm đến Chính Yên. Thấy tôi, anh hơi thất sắc. Nhợt nhạt, âu sầu. Anh nói: - Chúng ḿnh không nên gặp nhau nữa. Nguy hiểm thật đấy chứ không phải đùa đâu.

Mấy hôm sau Chính Yên t́m tôi. - Ḿnh bị khủng hoảng quá, đừng giận ḿnh. Đĩnh đến vào lúc ḿnh đang chán. Ḿnh đă tự tử. Trên Ban tổ chức trung ương... Khi đang viết bản cung. T reo cổ vào thắt lưng nhưng thắt lưng bở đứt, ngă một cái đau lịm người. Đĩnh đừng nói với ai.

Phải nói về Hà Nội hôm trước hôm sau, tôi đọc luôn Bươm Bướm (hay Người tù khổ sai - Le Papillon - BT) của Henri Charrière.” Tà thư “là thứ tôi không thể không ngốn. Rồi sau hai hôm th́ đến xem ngay một phim Liên Xô chiếu cho nội bộ Hội điện ảnh. Chả thấy cần phải làm cho ḿnh xo xúi đi, một dạng của giả nghèo giả khổ vốn dễ được ḷng đảng! Tan buổi, đứng trên tam cấp rạp Dân Chủ, gần ngă ba Đ́nh Ngang đâm vào phố Cửa Nam, nh́n xuống tôi thấy Trà Giang nh́n lên. Ngẩn ra một lúc rồi Trà Giang khẽ reo: - Anh Trần Đĩnh!

Thấy rơ giọng reo mừng ḱa: tôi đă về rồi.

*  * *

... Làm việc thêm một thời gian ở Hà Nội th́ kết thúc. Họp rút kinh nghiệm. Tôi nói sáng nay đi BV Việt Xô khám sức khỏe, thấy Huy Cận trước nhà A1, chưa kịp nói năng ǵ anh ấyđă rúc qua hàng rào ô rô, đi tuốt. Một thăm ḍ (“đấy bạn bè coi tôi là phản động rồi!”) nhưng Nguyễn Trung Thành, Trần Trung Tá, Lê Công Tuấn chỉ cười.

(Cố nhiên tôi không nói lúc thấy Huy Cận tránh gặp, tôi thấy ngay người ta đă phao tin tôi bị bắt, tôi rất phản động, chống phá cách mạng dữ lắm và lạ lùng là tôi bỗng nhớ đến “Nắng chia nửa băi chiều rồi, Vườn hoang trinh nữ xếp đôi lá sầu..." Đúng là chia. Tiền chiến th́ ngủ đi em, mộng b́nh thuờng. Bây giờ mộng b́nh thường dễ biến thành ác mộng. Nhưng cũng phải nói sau đó tôi vẫn ở báo Nhân Dân và Huy Cận đến đưa thơ đăng vẫn chuyện tṛ vui vẻ với tôi).

Cuối cùng tôi hỏi - lại một thăm ḍ:

-    Tôi hay đến bè bạn, các anh biết, mà các anh th́ c̣n theo. Để đỡ rối và mất th́ giờ, các anh có thể cho tôi biết là tôi không nên đến ai không?

T á suy nghĩ một lát rồi nói: - Với anh, chúng tôi đă vi phạm nhiều nguyên tắc làm việc rồi. Đây là cái cuối cùng: anh đừng đến anh Lưu Động.

Tôi chợt hiểu v́ sao trong thông báo thứ hai của Trung ương về vụ xét lại, Sáu Thọ nói lẽ ra bắt Lưu Động nhưng không bắt. Anh là bẫy cho những kẻ ẩn náu ở xa lớ xớ ṃ vào th́ sập.

-   Tôi đề vào lư lịch thế nào? - tôi hỏi. Thêm một thăm ḍ.

-   Đề là có quan hệ với đám Hoàng Minh Chính. Anh chú ư là không được nói với ai, kể cả với anh Hoàng Tùng việc anh làm và nói ǵ với chúng tôi.

Lúc ấy, 1968, v́ Cụ Hồ chưa “đi xa” nên chờ đến 1971, Đảng mới ra Nghị quyết 20 (hay 21 tôi không nhớ rơ) của Trung ương Khóa 3 lên án “Bè lũ xét lại hiện đại t́m cách tuyên truyền xuyên tạc chủ nghĩa Mác - Lênin. Một số phần tử trong nước ta đă sao chép các luận điểm của chúng, sử dụng các khái niệm xét lại để tuyên truyền chống lại các chính sách của Đảng ta. Bọn họ đă vứt bỏ nghị quyết của Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng vào năm 1963, đường lối cơ bản của nghị quyết là phê phán và phủ nhận chủ nghĩa xét lại hiện đại... ”

Tránh nói chúng tôi chống nội chiến v́ nó có sức lay động ḷng dân ghê nhất, bới ra sợ có khi dân theo bọn chống Đảng.

T rích ở đây một mẩu trong ghi chép của một sỹ quan quân đội miền Bắc bị quân Mỹ lấy được trên chiến trường, nói về một trong những tài liệu phổ biến về vụ chống Đảng như sau: “Những kẻ phản bội này (...) cố ư phân tích sai, phê phán thiên lệch, và đánh giá có hại trong Bộ Chính trị để gây chia rẽ trong lănh đạo Đảng. (...) Chúng cố ngăn cản cuộc phản công của chúng ta với quân thù. Chúng cố ngăn cản Đảng bộ Miền

Nam triển khai Nghị quyết 9 (tức là ngả hẳn theo Mao phát động chiến tranh đánh Mỹ. (Tư tưởng Mao được Lê Duẩn suy tôn là tư tưởng Lê-nin thời ba ḍng thác cách mạng. - Trần Đĩnh chú.) Chúng cho rằng trong 20 năm qua, đường lối chủ trương của Đảng ta bị ảnh hưởng bởi chủ nghĩa giáo điều và kế hoạch chống Mỹ cứu nước là thiển cận...”

Dùng chữ thiển cận ở đây cũng là tránh cái chữ chúng tôi nói: “không biết thương dân,” “bị Mao xui” (có khi cáu lên c̣n nói “bị Mao cho ăn cứt gà sáp”), “sai toét”...

Ai cũng biết Mao là tổng tư lệnh phất cờ cho một ít đảng háu đấu Mỹ nhưng có lẽ rất hiếm ai lúc ấy -kể cả anh chị em “xét lại” chúng tôi ngờ nổi rằng Mao kêu gọi đánh xét lại chính là ch́a ra cho Mỹ tín hiệu củ cà rốt: ta đứng cùng một trận tuyến đánh kẻ thù số một của nhà ngươi đấy! Cho ta đi cùng với đi!

Biết Cụ Hồ sau Nghị quyết 9 đă bị phe Lê Duẩn cho ngồi chơi xơi nước, chúng tôi bắt đầu kém tin yêu Cụ v́ đă chịu thua Lê Duẩn, không bảo vệ đến cùng chân lư.

*   * *

Tôi chờ nhận một kỷ luật. Nhưng không.

Lê Đức Thọ đă giữ lời. Hay đúng hơn, ông tin chắc kéo được tôi. Biết đâu ông muốn qua tôi hiểu thêm sức mạnh cảm hóa của ông?

Lúc ấy tôi chưa thấy rằng ông hiểu câu “cán bộ quyết định tất cả” của Stalin hơn bất kỳ ai. Mà ông th́ nặn ra kẻ “quyết định tất cả.” Ông cũng hiểu rằng nếu giỏi bấm vào hai huyệt tham sợ th́ sẽ dễ có cho ḿnh một tổ chức ṇng cốt lợi hại quay lại quyết định hầu hết bộ máy.
 


 

Chương ba ba

L

ê Đức Thọ không bắt tù tôi nhưng bắt đi lao động cải tạo. Cùng Chính Yên. Tại nhà in báo đảng, cơ ngơi cũ của IDEO, Nhà in Viễn Đông Pháp, phố Tràng Tiền. Tôi hẹn Chính Yên 7 giờ sáng tới vườn hoa Nhà Kèn chuyện tṛ vài câu đă.

(Đến đây xin một ngoặc đơn: Vườn hoa này mang tên bà thủ tướng Ấn Độ Indira Gandhi, con gái Nehru. Sao không phải Lê-nin hay Mao Trạch Đông? Kho, hai ganh an t́nh cua ta thu nhau nen ngang nhau vao vươn hoa Ha Noi do đo An Độ, quê hương Phật giáo vớ. Nhưng sao không phải Thánh Gandhi hay Nehru, hai vị sáng lập ra Nhà nước cộng ḥa Ấn Độ mà lại là con cháu thua xa các vị về tên tuổi, tài cán? Bơi le Gandhi kich liet chong bạo lưc con Nehru th́ bi Bac Kinh chưi thạm te va Ha Nọi đa te nươc theo mưa...)

C̣n măi sau này nhờ T rung Quốc đă thành thù, Lê-nin mới rộng chân đến được vườn hoa Canh Nông cũ. Ở đây trước đặt tượng Tứ dân sĩ nông công thương làm lụng dưới bóng che chở của một lính Pháp chỉ tay vào Cột Cờ ra ư b́nh định Hà Nội. Nay Lê-nin cũng chỉ tay song Người “chinh phục trái tim khối óc” chứ đất cát Người không thiết. Và rất lạc hậu về quan trí, dân Hà Nội đă vè: Ông Lê Nin ở nước Nga, Sao ông lại đứng vườn hoa nước này, Ông ưỡn ngực, ông chỉ tay, Ông xem như thể nước này của ông, Tự do hạnh phúc đừng ḥng c̣n xa, Ḱa xem gương của nước Nga, Bảy mươi năm lẻ mà có ra cái đếch ǵ!

Roi tư đay ky niem ong, cha biet phan cap the' nao ma ch ỉ có thành ủy mấy người đến cúi đầu tưởng nhớ ông c̣n Trung ương trở lên th́ không.)

Ngồi ở ghế góc giáp Bắc bộ phủ trông sang Ngân hàng, tôi bảo Chính Yên: - Ḿnh muốn nói cái này. Một là sự sống chắc chắn tiến lên chứ không hăm tài thế này măi. Hai là, la sagesse du peuple, - cái sự khôn ngoan của dân, không bao giờ coi chúng ta là phản động. Cậu thích Camus th́ Camus có câu này đấy: Đâu không có hy vọng th́ hăy phát minh ra hy vọng ở đấy...

Chính Yên lên xe đạp từ trên hè tụt xuống đường, ngửa cổ hát câu mở đầu quốc ca Pháp: Nous entrerons dans la carrière...

Giám đốc nhà in Trần Ngọc Phương, chốn quen biết từ tít thời rừng sâu núi thẳm đích thân đưa tôi lên gác năm đến tổ đồng mô (tiếng Trung quốc là mẫu chữ đồng), bộ phận chuyên sản xuất chữ ch́. Trước đó chữ toàn nhập.

Ngọc Phương trước là công nhân sắp chữ ở báo 1'Action, nơi bố tôi làm ở đó. Lúc chỉnh đốn tổ chức tôi đă hỏi Phương xem bố ông có vấn đề chính trị ǵ không th́ Phương nói ông cụ nói tiếng T ây như T ây và cứ ra khỏi ṭa báo là đă có mấy cô chờ. Ông cụ ông bênh công nhân chứ? Đúng, có khi quát thằng cai người Đức Reitauffer, thằng này hay xà - lù anh em công nhân ta lắm. Bây giờ có lẽ Phương bênh tôi v́ thế chăng?

Chỗ tôi làm việc là một xó biệt lập hoàn toàn. Một góc tường năm sáu mét vuông. Tôi sẽ ngồi chiếu thẳng vào đỉnh góc và sau lưng tôi một đường ray lượn đúng đến đó th́ dừng lại với một cỗ xe gọng mặt bàn thấp bé đỗ ở trên, thứ đồ chơi luôn làm tức dậy náo nức ở sau lưng một thời thơ nhỏ và một sớm lên đường. Giữa góc tường là một ḷ điện lớn, tôn của thùng đựng mực vây kín xung quanh. Trên mặt ḷ, một chảo đại. Nắp chảo h́nh nón bằng tôn có một ống khói bằng sắt tây vươn lên rồi gẫy làm ba khúc luồn qua khung cửa sổ nhỏ giáp trần chui ra ngoài: hệ ống thải khí độc. Một cửa vuông ở ŕa nắp chảo úp xuống miệng chảo; tôi tḥ muôi qua đó múc ch́ chảy đổ vào khuôn thạch cao. Bên phải tôi, một cửa vu vơ ra lưng trời. Đúng lưng trời! V́ ngoài đó là một cầu gỗ mảnh dẻ, kiểu lan can tàu thủy, dài chừng hai mét rồi chấm hết lơ lửng. Nếu không phải là dẫn đến nơi tự sát dễ nhất.

Lúc nghỉ tôi hay ra đứng t́ tay thành cầu cúi nh́n xuống sân khách sạn Thống Nhất. Một lần bảo Chính Yên đoán xem Danièle Hunebelle, nhà điện ảnh Pháp nổi tiếng và xinh đẹp, nhân t́nh lừng thế giới của Henry Kissinger và bà nhà văn nổi tiếng cũng xinh đẹp người Ư, Oriana Fallaci đă ở cái buồng nào tại ba tầng gác trước mặt kia. Tôi không nhớ bà nào đă viết: ở đây khi cần nước th́ ṿi không chảy mà đêm khuya không cần th́ nó lại chuyên cần nhỏ giọt cầm canh cho khách không nhắm mắt. Sáng đang thiu thiu th́ khắp xung quanh nhạc tập thể thao ầm ầm nổi lên cho “các gă xương xẩu tội nghiệp hoa tay múa chân” trên ngay vỉa hè quanh khách sạn... Viết về Cụ Hồ tiếp ḿnh: Cụ ga - lăng theo kiểu tỉnh lẻ, lấy một cành hoa trong b́nh ra tặng tôi. Lúc đó chưa có hồi kư “Kẻ bị truất phép thông công” (nguyên văn bằng tiếng Pháp Un Excommunié - BT) của Nguyễn Mạnh Tường nên tôi chưa đoán đúng ông vào gian pḥng nào để gạ khách sạn mua bộ đồ ăn quư, quà bạn bè bên Pháp tặng đám cưới vợ chồng ông. Bị đánh đuổi sau Nhân văn - Giai phẩm, Nguyễn Mạnh Tường đói quá - có lần lả đi ở đường Trần Hưng Đạo - ông đành đến đây. Quản lư ái ngại đă nói thật: Bác ơi, chúng tôi cho bọn nước ngoài chúng nó vào để tiện lục soát xem chúng mang cái ǵ vào đánh phá chế độ ta thôi chứ ai mua các thứ này về hầu chúng hả bác? Phải nói chữ bạn đọc của ta hay hơn chữ người đọc của các nước. Là bạn của ngừoi viết thật. Ngồi ở sát bên khách sạn Thống nhất tôi có cảm tưởng đúng như ḿnh đă bắt tay thân mật với Hunebelle, Fallaci, Nguyễn Mạnh Tường. Và cả Charlie Chaplin và bà vợ Paulette Godard. Ông đă ở đây và chắc từng gây tiếng vang lớn v́ bà nội tôi vẫn thường bảo tôi lúc bé là nom như anh Sạc - lố! Tất nhiên với bà nội th́ lố là ghép vào tên Sạc của ông.

Ngoài những chảo gang, ḷ điện, hàng chục cân ch́, các đồ nghề của tôi rất gọn nhẹ: nịt cắt ở săm xe đạp ra, những dải băng ni lông để quấn các thanh nhôm làm khung khuôn, một thùng gỗ đựng thạch cao, một bát chiết yêu đă mẻ, một muôi mẻ (hai cái để ngào thạch cao), mấy ga - lê chèn chữ để chèn khuôn. Một ḥm gỗ tạp vuông ôm kín hết ḷ điện và chảo ch́, trừ mặt ḥm khoét vừa khuưp với mặt chảo. Ŕa ḥm gỗ là bàn nghề của tôi. Đến giờ làm việc, tôi đeo khẩu trang, hạ cầu dao. Luôn thấy ḿnh giống một tướng phù thủy từ giây phút này cho diễn ra những biến động âm thầm mà dữ dội ở cái khối ch́ đông cứng trong ḷng chảo kia. Chờ ch́ nóng chảy, tôi làm khuôn chữ, những chữ hoa. Rồi múc ch́ sôi rót vào miệng khuôn. Lát sau giỡ khuôn, cho ra mắt một con chữ mới. Nhiều chữ phải giũa cho đúng “dem” hoặc cho vuông thành sắc cạnh. Ba nhát giũa, bụi ch́ đă óng ánh vun đầy quanh con chữ.

Tôi tả chi tiết cái việc nó sẽ “cải tạo” tôi v́ cần nói rằng thứ nghiệp vụ này không thể t́m ra nơi thứ hai thực hành nó trên thế giới.

Lạ là vào việc tôi thường có cảm giác vào một cuộc chơi. Mặt chảo khẽ chao sóng, ch́ như một thứ phún thạch bạc xám vật vờ t́m một nơi neo đậu bên ḷng chảo để tạo lấy một lục địa riêng cho nó. Những khuôn thạch cao đầy ch́ sôi bỗng hôi hổi trong ḷng bàn tay, ấm dần, ấm dần. Để rồi thon thót đập: ch́ nguội đi. Lúc ấy tôi ngỡ ḿnh ấp trong tay một con chim trắng, quả tim tí hon của nó đang nhận lấy máu tôi. Mỗi lúc giỡ khuôn cho bong ra con chữ mới, tôi lại ngẩn ngắm cái ánh cầu vồng bảy sắc lấp lóa bắn ra từ nền ch́ tối. Cố đoán đọc những tín hiệu phát đi từ một chiều sâu nào: có một hành tinh xa đang muốn tiếp xúc với tôi. Lặng lẽ trao cho tôi một sinh điện mới, một ngôn ngữ mới, một cách nh́n mới.

Ngồi bên chảo ch́ rất nóng -- mấy trăm độ nóng chảy - nhưng mỗi khi cỗ máy in rotative chiếm hẳn một gian xưởng lớn dưới tầng trệt bắt đầu chuyển động cùng những hồi chuông réo, những tiếng hô theo ḷng giếng trời dội lên tận chỗ tôi ở tầng năm, rồi cuối cùng máy chạy rầm rầm với một tiết tấu ngày một gấp, một gắt, một đều rồi trơn nhẵn, phẳng phiu đi th́ tôi lại bỗng ngỡ như ḿnh đang dự vào một cuộc đua xe tam mă, tứ mă Nga lồng phóng trên tuyết thảo nguyên. Người mát hẳn lại và lanh lảnh bên tai tiếng chuông ngựa, tiếng gió hú gào, tiếng reo cuồng vui, tiếng Tolstoi thúc ngựa cha cha cha...

Khi đă thân, Quỳnh, sư phụ tôi, một thanh niên đẹp trai th́ thào bảo tôi: - Anh tội nặng lắm nên người ta mới bới lại cái việc đă xếp xó từ tám hoánh này ra cho anh làm. Độc hại bậc nhất trong ngành in đấy ạ. Hơi ch́ này, bụi ch́ này, nóng bức này. Anh Chính Yên chỉ có làm việc tiếp giấy cho máy in.

Khi anh sắp sang họ bảo anh nguy hiểm lắm. Gần ai anh tiêm ngay nọc chống Đảng cho nên khi nhà máy phân công em giúp anh học nghề, em cứ lạy van chối, sợ lắm..

-  Thế nay c̣n sợ không? - tôi hỏi.

-  Nghĩ đến ngày anh về toà soạn em đă buồn.

-  Thế có thấy ḿnh tiêm cho cái ǵ chưa?

-  Nghe anh nói hay lắm. Không chỉ em đâu. Cái T. tổ chữ, con nhà tư sản ṇi nên không được thi vào đại học phải vào đây làm, anh có thấy ngày mấy lần nó từ tầng hai leo lên ngồi bên anh nói chuyện đấy không? Toàn diện xa - tanh, vế với đùi cứ căng ánh lên thế này, đấy, tư sản khổ đến đâu nom vẫn cứ sang. Nó bảo ngày xưa để lại th́ có mà dùng chứ vải lụa bây giờ bán lại không tiền mua.. Một tối bỏ xi - nê tập thể, T. và tôi đă đạp xe đi trong các phố vắng Hà Nội. Đến trước cửa công viên Thống Nhất đen thui, tôi hỏi T. đi đâu nhỉ? T. nói: “Anh đi đâu em đi đấy! “câu nói ngoan quá làm cho tôi đưa T. về. Trả tận chân cầu thang sâu trong cùng tầng dưới nhà vắng tanh ban ngày vẫn có hàng bán bún thang, bán phở thuê. Bàn tay T. đặt trên tay vịn cầu thang bằng lim bóng nhẵn tự nhiên ngửa ra, trắng như một đoá quỳnh mà các cánh thon dài của nó chợt run lên khiến tôi đă toan cầm lấy.

Những ngày Linh đi biểu diễn tôi mang con gái đến tận ḷ ch́. Rải hai chiếu manh rách toang lên xe gọng, đeo cho cháu hai lớp khẩu trang rồi để cháu ngồi tự “mẫu giáo” ở đấy. Sớm tôi vừa rón rén dậy, cháu đă bật nhổm lên. Tôi thật không hiểu cái ǵ khiến cháu phối hợp tác chiến với bố ngon lành như thế. Vừa ba tuổi rưỡi.

Sáng đầu tiên đến tổ đồng mô, tôi nói với anh em: - Sang học giai cấp công nhân đây.

Th́ Thái C̣, một công nhân trẻ nói ngay: - Anh đưa em hai h́u em sang hàng ăn trước mặt kia mua cặp quẩy ăn cho đỡ đói rồi em sang tên cho anh cái chữ lănh đạo! Khốn nạn, nhọ đít th́ lănh đạo bánh vẽ thôi! Quẩy vẫn hơn bánh vẽ, nào hai h́u đưa đây, sang tên nóng hổi.

Mấy tháng sau, mẹ Thái mất. Tối tôi đến phúng. Vừa bước vào liền thấy Thái áo xô lom khom ra đón, một tay che miệng khóc, một tay hẩy hẩy vào ban nhạc hiếu ngồi ở sau. Nhạc liền cất lên lâm li ai oán suốt thời gian tôi đứng trước bàn thờ. Sáng sau đi làm, Thái bảo tôi: - Tối qua em chờ anh đến là nổi “xă luận” đón. Th́ ban nhạc hiếu thổi kèn rầm rĩ lên đấy thôi. Anh có thấy mấy cha trưởng ban bên toà soạn ngồi cứ tṛn mắt ra lúc ấy không? Đâu có được đón bằng “xă luận kèn” réo rắt như anh?

Không biết có phải A Quy của Lỗ Tấn không mà nhiều lúc tôi hay tự hỏi “Ai thắng ai?” Lờ mờ thế, không đẩy tới cùng xem ai là ai, kẻ mà tôi tin sẽ thắng nó.

Chính trong thời gian cải tạo bằng lao động với giai cấp công nhân, tôi được nghe rất nhiều tiếu lâm về... cách mạng. Anh em vừa lao động vừa i ỉ ngâm khẽ. Phải hỏi, phải van nài măi, các tướng mới đọc rơ cho nghe.

Nhân phẩm toàn dân mất sạch rồi, Chỉ c̣n lương thực giá cao thôi, Lương tâm giá rẻ hơn lương thực, Chân lư, chân gị cũng thế thôi...

hay

Đảng là mẹ, Bác là cha, Bác ta mất sớm, mẹ ta góa chồng. Bác ơi sống lại mà trông, Thạch Sanh th́ ít, Lư Thông th́ nhiều!

Có một tóan công nhân sang Liên Xô học nghề in vừa về. Tỏ ra có phong cách Nga hơn. Tức là kể tiếu lâm thỏai mái. Hỏi ngay tôi” Anh có thích nghe tiếu lâm Liên Xô không?”

Và kể luôn. Brezhnev dắt cháu nội đi thăm lăng Lê-nin. Vẫn quen nghe ông ông vĩ đại, đứa cháu hỏi: - Ông ơi, sau khi ông chết th́ ông cũng sẽ ở đây phải không? - Ông c̣n đi đâu nổi với dân ta nữa chứ hả cháu? Th́ Lê-nin lật ḥm kính đứng ngay lên chỉ tay ra cửa lăng: - Cái thằng này! Mày tưởng đây là nhà tập thể hả? Cút mẹ mày đi!...

Những tiếu lâm và ca dao rất hay, không thể kể hết vào đây. Bác Hồ cũng chả thoát. Bài vè Bác và các cháu làm thơ đấu nhau về thế nào là ỉa đúng ỉa sai kỷ luật quá hay.

*  * *

Tháng 9, viêm phế quản, tôi nằm bệnh viện. Cạnh giường là tham tán thương mại Ba Lan. Ngay sau cái nháy mắt đầu tiên, chúng tôi liền chuyện như ngô rang. Tiện là có lẽ ít ai hiểu tiếng Pháp trong gian pḥng bốn người này. Ở bên trong cùng pḥng là một người mặt nom lúc nào cũng khó đăm đăm. Tôi cảm thấy anh ta không thích chúng tôi tán chuyện với nhau bằng thứ tiếng từng là thù địch. Ít lâu sau, anh ta ra viện. Nh́n vào mặt tôi anh ta nói: “Tôi ở Bộ công an, cũng biết tiếng Pháp” Rồi quay sang chào anh tham tán Ba Lan Bonjour! (Nằm bên nhau đă hai tuần mà chia tay lại chào mới gặp, thảo nào anh ta không sửng khi ông Ba Lan chế “kông” tức cộng sản.) Rồi anh ta ra khỏi pḥng mặt tự nhiên oai vệ hẳn. Tao có ngọng cái tiếng chúng mày trộ tao đâu?.

Anh bạn Ba Lan rất thích phụ nữ Việt Nam. Họ biết họ phải làm ǵ cho đàn ông. Phụ nữ Âu chỉ biết đ̣i hỏi đàn ông. Sao cậu gặp được họ? Ồ, cảnh sát mải soi máy bay Mỹ th́ mặt đất là của chúng ta. Chúng mày có ǵ xuất khẩu được nhỉ? Không có. Cam chúng mày chua như chanh. Cam Maroc chúng nó ngọt như đường và không có hạt. Có một cái chúng mày xuất khẩu được là biển, đáy biển, lướt sóng, lặn săn bắn cá... Nhưng chúng mày lại cấm du lịch! Cái sự cấm của chúng mày th́ không ai nghĩ ra nổi, - impensable. Chúng tao là xă hội chủ nghĩa, viện trợ chúng mày nhiều thế mà cũng không được gặp chúng mày. Nhà nào cũng kẻ khẩu hiệu” Nhà tôi không giao thiệp với người nước ngoài.” (Tôi hỏi: - Biết?) Biết, bọn Nga chúng nó mách. Chúng tao bảo giá nước chúng mày dọn ra một ḥn đảo giữa Thái B́nh Dương rồi cả thế giới cung phụng cho mà sống th́ gọn được biết bao nhiêu là chuyện cho chúng mày và thế giới.

Anh bạn Ba Lan ra vào Sài G̣n xoành xoạch khi làm việc cho Ủy ban quốc tế giám sát ngừng bắn. Tôi hỏi bọn Mỹ thế nào? Anh bạn nh́n quanh rồi giơ ngón tay cái lên. Tôi đùa: “Mais c'est l'ennemi? Ḱa, kẻ thù đấy!.” Anh ta nhún vai: “Chúng tớ thấy họ là người làm từ thiện.”

Một chiều tôi đang chuyện với Chính Yên vào thăm th́ Phạm Song, chủ nhiệm khoa lây t́m tôi. “Anh đến chỗ tôi đi, anh Sáu Thọ gọi.”

Sáu Thọ cười rất vui ở đầu dây. - Ốm sao? Lên tớ được chứ?... Ừ, sáng mai chín giờ hả.

-  Thăm tôi ở đây, Chính Yên cũng muốn lên.

-  Ừ, bảo nó lên với cậu.

Thọ đă chờ sẵn ở bậc tam cấp. Vừa vào khỏi cổng sắt, thấy Thọ cười răng rất trắng, tôi gật đầu chào rồi đưa một tay go gơ vào thái dương. - Làm quái ǵ mà chẳng bạc! - Thọ đáp.

Vào chuyện là cự ngay: - Sao chúng nó lại đưa cậu đi lao động cải tạo? Lao động như thế chỉ tổ bất măn. Đưa cậu xuống một hợp tác xă hay một nhà máy có phải là bây giờ cậu đă viết được một quyển tiểu thuyết rồi không? T ớ vừa ở Paris về là gọi cậu ngay...

Lan man chuyện chừng mươi mười lăm phút, Thọ nói sắp bắt thằng Lưu Động.

-   Không nên bắt, - tôi nói.

-   Tại sao?

-   V́ khổ vợ con anh ấy. Hăy bảo công an dọa.

-   Thằng này láo lắm. Nó đă được tớ khoan hồng mà cứ láo, nói bừa băi, chửi tớ ghê lắm...

Tôi chột dạ. Lưu Động nay như tên biệt xứ rồi, có ai đến chơi nữa đâu mà bậy bạ?

Ra khỏi cổng, Chính Yên nói ngay: - Sợ cho anh quá, cụ Kễnh vừa nói” bắt “là anh nói “không nên.”

-   Tớ vẫn quen nói thế với các ông ấy. Có cái này mới sợ này. Bây giờ mà Lưu Động nó chuồn là tớ hay cậu vào tù thay, ông ấy sẽ bảo là báo cho nó chạy.

Chính Yên ngớ ra. Nhưng ngây ngô hết. Sáu Thọ muốn tôi lộ! Tôi lộ th́ nhiều khả năng Lưu Động sẽ xin gặp Sáu Thọ hỏi tại sao anh đă thông báo toàn đảng không bắt tôi mà nay lại bắt. Sáu Thọ sẽ bảo cậu đem nộp ngay tớ các nhật kư cậu ghi chuyện chửi tớ và thế là yên chuyện.

T ôi không báo và Lưu Động vào tù.

Anh cho biết anh vừa chân ướt chân ráo vào là Sáu Thọ gặp anh ngay: - Nhật kư chửi tớ đâu? Nộp ngay cho tớ.

-   Tôi đốt nó rồi.

-   Cậu nói láo, cậu gửi nó cho đại sứ quán Liên Xô, anh em chúng nó mách tớ. Bây giờ cậu phải đi cùng anh em vào bảo họ trả lại cho cậu.

-   Thông báo anh nói không bắt tôi, tôi đă đốt...

Nhật kư này ghi chuyện Thọ thật. Lưu Động có cho tôi đọc cùng với một ít hồi kư anh viết dở chứng. Trong có chuyện làm trưởng trạm giao liên của Trung ương, Lưu Động đă ngủ với một cô liên lạc sau là vợ một ủy viên Bộ chính trị. Anh hỏi tôi: - Có để được không hay là bỏ? - Nếu lúc ấy bà ấy là vợ ông ấy rồi th́ nên bỏ c̣n vẫn chưa chồng th́ chả bỏ làm ǵ, hoài của đi.)

Cải cách ruộng đất đợt hai ǵ đấy, một hôm Hồ Viết Thắng bảo Lưu Động về Nam Định gặp hai chi bộ đă qua cải cách, một ở quê Sáu Thọ, hỏi xem có phải đúng Sáu Thọ gửi thư về quê mách cách phân tán ruộng đất thật như dư luận phản ánh không, và một ở quê Trường Chinh hỏi xem có phải bố đẻ T rường Chinh là địa chủ gian ác, thu cả tô tôm tép của trẻ con mót ở đồng của ông cụ không.

Chi bộ quê Thọ nộp thư Thọ mách cách đối phó cải cách ruộng đất. Lưu Động đưa nó cho Hồ Viết Thắng. Thắng nộp Thọ nhưng Thọ muốn xoá đi cả vết tích, thư này đuợc ghi nguyên văn trong nhật kư Lưu Động, nhất là có tin nói đại sứ quán Liên Xô nắm được nhật kư này. Sau có lần tôi hỏi Lưu Động gửi nhật kư cho Liên Xô thật à, Lưu Động bậm mồm không nói, mắt guờm gườm rất bí mật. Tôi lại hỏi thế c̣n ở nhà không th́ anh càng gườm mắt rồi hất đầu sang nhà đối diện, cách một cái ao to, ư như cẩn thận. Anh phải cái tính hay quan trọng hoá.

Về ông bố của T rường Chinh th́ chi bộ mới tổ chức lại nói ông cụ dạy học, không là địa chủ và không thu tô tôm tép của trẻ con...

Bữa ấy ở Sáu Thọ về, tôi tạt nhà Lê Phát, Mă Mây nghỉ trưa. Thiếp đi trên chiếc ghế băng dài. Chợt có tiếng ŕ rầm cuối ghế. Lê Đạt! Bao lâu rồi không gặp? Mấy năm trước, lao động cải tạo về thăm vợ, Lê Đạt gặp tôi đang gọi cửa nhà bà chị ở đầu Hàng Đào. Rủ tôi đi chơi nhưng tôi đă hẹn đến đây ăn giỗ. Rồi một hôm tôi và Linh đang ăn thang ở Đồng Xuân th́ Đạt và Thúy cũng ṃ tới. Đạt ngóac mồm cười, chắp tay vái: “Chào cây bút nhớn ạ!” , “chào nghệ sĩ nhớn ạ!”

Từ trưa hôm ở Lê Đức Thọ về, Đạt và tôi ngày ngày chuyện tṛ. Hàng chục năm trời. Hai chủ đề: thơ, văn học nghệ thuật và khoa học nhân văn, vật lư. Rồi thời sự.

Lúc này Đạt đang bế tắc. Làm thơ như cũ th́ anh không thích c̣n làm khác tức là bằng cái nh́n mới th́ sự dấn bước này thậm là khó ở một đất nước mà mọi cái đều cứ phải chẻ hoa ra là tin yêu và chiến đấu và chíến thắng và cấm nói mập mờ để xỏ lá ba que do đó thơ là không được khó hỉểu. Phải nhận cái nọc thơ ở trong Lê Đạt nó quá ngoan cố. Có thể nói của nả dắt lưng Đạt lúc ấy là một quyển sổ tay giấy rơm, sáu chục trang, b́a màu hồng - màu da quả bồ quân - gồm chừng mươi ba mười lăm bài thơ viết bằng những chữ nguệch ngọac không hàng lối của Đạt, trong đó có bài Anh mang t́nh em đi... tôi thích. Biết Đạt ít nhiều có nao núng về chuyện thơ

-    nên tiếp tục hay thôi, nên dễ hiểu hay khó hiểu - tôi động viên Đạt cứ chịu khó t́m ṭi. Tôi lôi cả Saint - Pol Roux ra: Cây thơ ca cắm rễ của nó ở trong tương lai.. Rồi Jean Cocteau: Nhà thơ nhớ lại tương lai. Và Apollinaire gọi thơ là “một nghệ thuật tiên báo, “vậy th́ hăy căn cứ tương lai ở trong đầu cậu mà làm thơ đi. Anh kêu thơ tôi khó hỉểu là v́ anh chưa thấy được tương lai. Thắc mắc ba trăm năm sau có ai khóc ḿnh không, Nguyễn Du đă biết thơ là từ tương lai đi lùi đến.

Một hôm, cuối 1969, Đạt bảo tôi: - Nhà thơ có lẽ là những người yêu nước nhất. Họ chăm lo nhất đến tiếng mẹ đẻ.

Tôi nghe mà tủi phận thay cho bạn. Bản án của Đảng cùng thái độ xă hội đă làm cho Đạt lung lay ngay cả phần nào về ḷng yêu nước của ḿnh. Lúc ấy than ôi, trong “phẩm chất cách mạng” bao trùm tất cả, ḷng yêu nước bị đặt xuống dưới ḷng yêu Đảng. Âm thầm chống trả lại, Đạt đă bám lấy thơ, cái trận địa mà trong thâm tâm anh vẫn coi Đảng thua kém anh về tài sản, tức là vô sản chay. T óm lại tiếp tục giữ khẩu hiệu của Nhân Văn - Giai Phẩm: trả văn nghệ lại cho văn nghệ.

Đạt nhiều lần giục tôi viết. Tiểu thuyết về mày, gia đ́nh mày. T ôi im lặng. Biết viết là cần cực kỳ cô đơn. Và quả t́nh tôi đă thật sự cô đơn - đúng ra là bí mật - trong bao nhiêu năm với cuốn sách này.

Đúng ra, trên thế giới ai muốn làm nhân chứng cho một điều ǵ đều viết hồi kí hay tự truyện. Nhưng ở ta kiềng hồi kư. Chưa có truyền thống tự sự ở ngôi thứ nhất. Song lại giàu truyền thống” bút sa gà chết “- muốn bút sa mà gà không chết th́ phải cấp ra đầy đủ chứng cớ, phải dám đôi mặt một lời, nhất là chuyện dính đến an ninh, đến quyền lực, ôi, thôi xin là cho được yên! Có lẽ chặn cản nhiều hơn chính là tâm thức coi thường cái tôi - chỉ tập thể mới giá trị - vốn cũng bắt nguồn từ sự sợ tiền kiếp nó luôn đ̣i giấu cái tôi đi. Cuối cùng cũng c̣n bị chặn cản bởi định nghĩa sai lệch về thể lọai văn học. Coi thường. Chính cái tôi kiêu kỳ giấu mặt làm cao đă hạ giá hồi kư. Nhưng ai bảo Những con chim hồng hộc của Trương Nhung không phải tiểu thuyết? Ừ, Trường đại học của tôi Đời tôi, hai hồi kư hay tiểu thuyết xuất sắc nhất của Gorki đó. Nay khối hồi kư được ghi là tiểu thuyết ở b́a sách. “Tiểu thuyết” của cháu ngoại nhà văn Francois Mauriac, viện sĩ hàn lâm Pháp, giải Nobel văn học, là “hồi kư” về mối t́nh với một đạo diễn điện ảnh nổi tiếng. Và chả nhân vật lớn nào trên thế giới lại không viết hồi kư. Vâng, tôi xin đối mặt với công luận đây. Tôi ăn gian nói dối th́ các ông cứ việc vạch ra. Ở ta dĩ ḥa vi quư, sợ đối mặt với sự thật, sợ trách nhiệm trước xă hội th́ lại vin cớ tránh tự đề cao. Văn học khuất một mảng quan trọng.

... Thấm thoắt đă một năm. Tổ đồng mô tiễn tôi. Đám con gái sáu bảy đứa khóc sướt mướt hết. Cánh đàn ông th́ hoe hoe mắt. Trai, tổ trưởng tổ đảng nói vài lời: “Kính thưa anh T rần Đĩnh, một năm qua gần anh chúng tôi thấy anh mới là người cộng sản.” (Tôi nghĩ ngay “Chết, không biết ḿnh chống đảng sao?” Nhưng chả lẽ đính chính?) Rồi tặng tôi một con dấu” T rần Đĩnh “anh tự đúc lấy cùng một bài thơ lục bát.

Giám đốc Trần Ngọc Phương đến dự tiễn -như tự thân đưa tôi đến tổ đồng mô buổi đầu tiên, mà nom cứ hớn hở lên. H́nh như công nhân tốt thế này với tôi là có công anh giáo dục. T ôi hết sức cảm động.

Chả biết đồn thế nào mà sau này, thế kỷ 21 lận, Dũng, “trung úy Dũng” như tôi hay đùa gọi, ở văn pḥng báo Nhân Dân thấy tôi lại thường tủm tỉm: - Ông anh sang lôi cuốn công nhân ghê quá nên lại phải tách cá ra khỏi nước, kéo ông anh về.

Cái sự tinh khôn của dân chúng mà tôi nói với Chính Yên sáng hôm nào thế là đă được chứng minh. Sự tinh khôn ấy đă cho tôi thấy dân nh́n cái tiêu cực của Đảng bao la hơn tôi, sát sườn hơn tôi.

Đó: tôi đâu nghĩ như Quỳnh rằng để tôi đúc chữ là đảng muốn tôi nhiễm độc ch́ mà rồi tàn phế hay chết.

Tôi đâu như Thái C̣ lật tẩy ngay: - Anh cho em hai h́u mua quẩy rồi em sang tên cho cái chữ giai cấp công nhân lănh đạo. Mẹ chứ, ṭan cho bánh vẽ, con thằng nhọ đít vẫn lại nhọ đít. Tôi đâu thuộc các câu ca vạch trần đảng bằng anh chị em thợ- “chân lư chân gị cũng thế thôi.” Hay: Ai nắm chân lư Mác - Lê th́ dứt khoát vơ về chân gị, cút rượu. Mạt hạng cùng đinh, anh chị em thấy bộ mặt thường ngày của Đảng rơ hơn tôi và do đó sợ Đảng hơn tôi, đành cam phận. Tôi vẫn hy vọng làm cho đảng có mặt người được.

*  * *

Tôi muốn kể một chuyện trong những ngày lao động cải tạo.

Một sáng, tôi kéo xe ḅ, Quỳnh - sư phụ đẩy đi từ Hàng Bài về nhà in ở Tràng Tiền. Đến trước cửa Bodéga, có tiếng người gọi hớt hải ở đằng sau: - Trần Đĩnh!... Trần Đĩnh.!

Quay lại. Kim Lân đang cúi xuống nhét lại quai dép râu, tay kia vẫy vẫy. Rồi hổn hển chạy đến, nửa cười nửa ngậm ngùi (với cái dáng kém mọn ngoẹo đầu quen thuộc của anh), nắm tay tôi:

-    Đang lên chợ Đồng Xuân th́ thấy người anh em, vội rẽ đuổi theo. Từ bé chưa bao giờ tập thể dục căng đến như thế này. Ừ, nom người anh em vẫn được đấy, vẫn đàng hoàng, tư cách đấy, Đĩnh ợ, thôi, nhớ lấy nhá, rằng sông có khúc, người có lúc. Con Hiền nhà ḿnh nó vẫn đến nhà in làm báo Phụ Nữ đấy, có gặp cháu th́ bảo ban dạy bảo nó.

Ư nói tớ đếch cho cậu là phản động, cậu cứ dạy bảo con tớ.

Ba năm trước, 1967, bốn người “xét lại” bị bắt đầu tiên được vài tháng, một sáng tôi đến ngă tư Quang Trung - Lư Thường Kiệt th́ Kim Lân từ đằng sau đi lên. Cùng dừng lại ở trước cổng Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Kim Lân nhăn nhó nắm tay tôi: - Này thôi nhớ, tớ bảo cái này nhớ, bây giờ thằng gian nó đánh người ngay. Nó móc túi ḿnh rồi nó lại hô làng ối bắt cho tôi thằng ăn cắp là ḿnh đấy.

Sau đó nửa tháng cũng tại chỗ đó, Nguyên Hồng thấy tôi th́ nhảy đánh phịch một cái xuống khỏi chiếc xe đạp con vịt

Liên Xô, nơi nới sợi dây đay thắt quanh bụng rồi chớp chớp mắt, ngùi ngùi nói: - Tớ về trên Yên Thế Cầu Gồ rồi, chỗ cậu đă đến đấy, bao giờ có thể lại lên chơi... Tớ thôi phụ trách tờ Văn. Không làm đuợc mà cũng không thích làm... Cứ bắt chửi Liên Xô th́ tao chửi làm sao được? T ao nặng t́nh với Liên Xô từ khi tao viết Những ngày thơ ấu với Bỉ Vỏ rồi... Mày ấy, mày là Tư Mă Thiên, mày nói thật nên mày bị thiến, thôi cố nhớ, tao tin mày!

Cái giá Nguyên Hồng phải trả để được không chửi bậy quá lớn. Lên Cầu Gồ là anh mất hộ khẩu Hà Nội. Là mất sổ gạo! Là ăn đong quanh năm ngày tháng với năm sáu cái miệng hết tiêu chuẩn “ăn theo.” “Ăn theo” chỉ vợ con công nhân viên, c̣n “ăn bám” chỉ bọn bóc lột. Anh đă nhờ vào tem phiếu của bạn bè sau các chuyến công tác c̣n thừa đem cho. Lại may, anh cho biết, cậu bí thư huyện Yên Thế xưa làm thợ in, nghe tiếng tớ từ thời Tây thế là rộng cho tớ phần nào lương thực.

Nhưng anh vẫn cần muợn oai hùm là báo Đảng. Anh mời Xuân Trường, Như Phong, Địch Dũng và tôi lên dự giỗ Cụ Đề tại Phồn Xương. Dặn phải đi bằng ô tô lên. Xe chúng tôi c̣n cách nhà anh một cây số đă thấy anh vét - tông ka ki, ôm cặp da trâu đựng bản thảo, ngực đeo huân chương vàng choé chờ ở bên đường từ lâu. Anh không ngồi xe mà đứng ôm cửa xe để hô anh tài rẽ thế này, quặt thế kia. Người làm đồng khá đông đều quay lại nh́n. Anh thú thật: - T rên này cái thế Nhà nước mạnh lắm, tao cần nó để họ c̣n cưu mang gạo mà.

Một sáng đầu thế kỷ 21, Kim Lân, Trần Lưu Hậu, Trung Sơn... và tôi ăn uống ở nhà Trần Vũ. Rất vui. Tôi tán mọi sự. Rằng tôi thấy cái cổng làng Thư Thị ở Hưng Yên ngày T ố Hữu xua văn nghệ sĩ cả đàn về đó “học tập thực tế” phong trào hợp tác hóa nông nghiệp - đông đến nỗi đi vào cái sân bày cơm canh trên nền gạch mà chỉ chen lách nhau cũng đă mất bao nhiêu th́ giờ - Hậu vẽ đẹp hơn chân dung bao vị tên tuổi. V́ như Matisse nói: tầm quan trọng của một nghệ sĩ được đo ở số lượng tín hiệu mới mẻ mà hắn ta đưa vào ngôn ngữ của nghệ thuật trong khi các vị tên tuổi th́ chỉ đưa lại những cái cũ mèm của ngôn từ xác xơ.

Sắp tàn cuộc, tôi bảo Kim Lân: tôi kể một chuyện của Kim Lân có lư lịch đă hơn ba chục năm nhé.

-  Ừ, th́ có cái ǵ không phải xin xá cho em. Kim Lân so vai

lại nói.

T ôi kể chuyện anh bảo nay kẻ gian nó bắt người ngay, bắt rồi nó lại kêu làng nước ơi, này xem thằng ăn cắp., rồi chuyện anh tụt cả quai dép đuổi tôi kéo xe ḅ.

Kim Lân gật gù: - Cảm ơn mày, Trần Đĩnh ạ, mày đă nhớ cho tao cái chuyện mà dạo ấy thật t́nh chẳng biết ma quỷ nào nó xui tao vốn nhát lại dám nói láo nói lếu với ngay chính tội phạm chống đảng đang làm cỏ vê là mày thế chứ...

Có lẽ thú chuyện này, Trần Lưu Hậu đă vẽ tôi. Đúng hơn, vẽ một nhếch mép. Sơn dầu. Ngang 1 m. Cao 0,90 m.

Rồi bỗng một hôm tôi thấy cái nhếch mép chợt có nét siêu thoát lơ lửng của nụ cười Bayon. Nó nhạo tôi. “Đă thấy con cung quăng trong vũng nước chưa? Nó giống mày. Quẫy khỏe đấy nhưng câm miệng th́ vẫn chỉ là cung quăng.”
 


 

Chương ba

X

ong hạn cải tạo lao động,tôi về lại Ban nông nghiệp b áo.

Dưới gốc đa, Phan Quang, mới lên trưởng ban sau cuộc đánh phá xét lại và chuyến đi Bắc Kinh xức dầu thánh; Hữu Thọ hay “lính dù Kong Le” (chỗ nào đảng ủy cần đánh dẹp th́ phái anh ta đến) một nhát nhảy mấy bậc lên ghế phó trưởng ban dưới Phan Quang,phổ biến ba quyết định của Ban biên tập và đảng ủy về tôi:

1)   Không được kư tên Trần Đĩnh,

2)   Chỉ viết nông nghiệp, cụ thể là lúa, bèo, phân bón, lợn gà. Không được viết anh hùng, chiến sĩ thi đua và cấp ủy cao. Bởi lẽ không đủ tư cách tiếp cận các vị.

3)   Không được gần thanh niên, “bởi lẽ sẽ đầu độc họ.”

Đă có những ban phổ biến điều 3 này rất ngặt. Trưởng ban văn hoá Đức Thi họp ban đe hẳn hoi. Nguyễn Hồng Nam, anh họa sĩ trẻ đă bảo lại tôi. (Mấy chục năm sau, trong một lần gặp mặt anh chị em về hưu của báo, Hồng Nam lại kể lại chuyện này. “Nghe kỷ luật như thế th́ rất sợ nhưng thế nào tất cả bọn trẻ lại cứ thích gần anh Trần Đĩnh, hay thật!”)

T rong đầu không ít người, tôi đă thành một bóng ma đáng sợ, kiểu bóng ma từng ám ảnh thế giới của Marx. Đảng đâu hiểu đảng cứ giáng kỷ luật vào tôi, tôi lại yên ḷng. Tôi thành tâm mong chia sẻ phần nào đau khổ của các anh chị trong tù. Muon giư tiet nghĩa vơi anh chi em chư khong nham lay lại tin cay cua đang.

Tôi về báo được ba ngày th́ Nguyễn Trung Thành, vụ trưởng bảo vệ Ban tổ chức trung ương điện thoại mời chiều lên gặp. Gác hai trường Tây con Albert Sarraut cũ.

Trung Thành thân mật nói: - Anh Thọ nói mời anh lên để nhắn anh rằng anh là điển h́nh của trí thức (!),Đảng cần giúp cho anh tiến bộ. Có anh - thôi, nói tên ra, anh Vũ Khiêu có quen anh đấy, nói viết hàng ngh́n trang lư luận mà anh Thọ có bảo là điển h́nh trí thức đâu. Hôm nay gặp để hỏi xem anh có khó khăn ǵ th́ xin anh nói ra, đảng sẽ cùng với anh giải quyết.

Tín hiệu quá rơ: “vẫn là lợi khí của Đảng nhưng phải ḷng dạ trong, tư tưởng sáng.” Ḷng dạ trong là ǵ hăy tự hiểu lấy.

Và Vũ Khiêu, người khai viết hàng ngh́n trang lư luận cũng đă khoe với tôi thành tích ông báo với đảng như thế. T ôi khai cung về, ông đă hỏi sao đi lâu thế, có nói ǵ về ông ta không. Tôi phải cao giọng lên “Không ai đụng ǵ đến ông một câu nào,” ông mới thôi liếm mép, một dấu hiệu lo lắng.

T rả lời T rung Thành, tôi nói: - Xin cảm ơn anh Thọ và anh, anh Thành ạ. Tôi thật t́nh không có khó khăn ǵ. Duy Chính Yên chỉ là nghe tôi thôi mà gánh nặng gia đ́nh lại nặng, lương ít th́ Đảng nên chú ư giúp anh ấy... Nhưng tôi có thắc mắc thôi, anh có cần biết không?

T rung Thành cười nhă nhặn. Hiền lành nữa.

-   Anh có muốn tôi nói dối không anh Thành? - tôi hỏi. Thí dụ nói rằng nhờ đi cải tạo tôi đă sáng ra, nhận thấy ḿnh sai... Nhưng anh Thành ạ, anh bảo tôi nói dối tôi cũng không nói đâu. Vậy bây giờ tôi nói thắc mắc của tôi ra để anh nghe. Cũng là những điều anh đă biết v́ ở trong biên bản cả rồi. Chỉ là nhắc lại ở một mức độ cao hơn thôi. Thứ nhất, Đảng tiếp tục tha hoá, biến chất, đảng viên càng ngậm miệng ăn tiền. Thứ hai T rung ương vẫn chưa hiểu kinh tế, sản xuất tiếp tục tŕ trệ, chủ yếu nhờ vào chi viện bên ngoài. Thứ ba, về sinh hoạt vật chất, Bộ chính trị xa cách với nhân dân quá xá.

Im một lát, Trung Thành khẽ nói: - Điều anh nói đầu tiên, Đảng đang sửa. Sẽ thanh toán những phần tử cơ hội chủ nghĩa thoái hoá. Về kinh tế, Đảng đang đề ra nhiều chính sách mới đấy. C̣n cái thứ ba th́ lôi thôi lắm, anh Đĩnh ạ. Bên bảo vệ đặt ra quá nhiều quy định này nọ, anh Nguyễn Chí Thanh bực lắm, họ đặt ra nhiều cái cứ như bó chân bó tay các anh Bộ chính trị lại.

Suưt buột ra “Tôi không thích gà rán mà vợ cứ rán th́ tôi...” nhưng tôi lại nói: - Tôi chỉ là chân thành góp ư với Đảng, tôi nói lại là không có khó khăn ǵ. Cảm ơn anh Thọ và anh.

Trung Thành tiễn tôi đi hết hành lang dài trên gác, qua những lớp học Tây con ngày xưa nay thành trụ sở ban bệ của Trung ương đảng. Tự nhiên tôi nghĩ th́ cũng như Bác (Hồ) có qua việc vào đảng cộng sản Pháp rồi mới làm chủ tịch Việt Nam dân chủ cộng ḥa.

Đến đầu cầu thang, bắt tay tôi, Nguyễn T rung Thành nói: - Anh Trần Đĩnh, gặp anh tôi học được nhiều...

T ôi đă nghĩ lâu đến câu này. Giả dối ư? Chẳng lẽ lại khiêm tốn đến thế? Duy cầm chắc một điều là không thể vờ ra nét mặt chất phác hiền hậu này lúc

ấy. Phải hơn hai chục năm sau, anh có đơn đề nghị T rung ương minh oan cho chúng tôi, tôi mới hiểu đằng sau câu anh nói hôm tiễn tôi ấy là một gốc nhân bản chưa bị giết chết ở anh.

Thú thật lúc ấy tôi không ngờ cuộc gặp này là ư Lê Đức Thọ cho đ̣ đón tôi qua sông sang bờ quan quyền. Không ngờ v́ không bao giờ tôi xếp tôi vào thứ được nhân sự của đảng nḥm đến. Rồi cũng v́ cái tạng không tính đựợc thua cho đời. Nếu có th́ tính đến chuyện được thua ở nhân phẩm. Sau này nhiều bạn bảo tôi ông Sáu ưu ái ông quá. Đă không bắt ông lại c̣n luôn luôn cho người đón ông, ông mà “chuyển biến “th́ đường mây rong ruổi phải biết.

Nhưng làm sao được? T ôi đă lỡ thấy cái thứ vô giá, không thể mặc cả.

Đảng thường xuyên dạy đảng viên có ư thức đảng, có ư thức kỷ luật tức là làm tất cả những ǵ đảng bảo. Hay buông ḿnh hoàn toàn cho đảng. Rồi dần mất cả ranh giới với nịnh người lănh đạo. Nịnh nọt, bợ đỡ mà vẫn tưởng ḿnh hăng hái, trung thành, tu dưỡng đạo đức.

Sau đó chừng nửa tháng, Chính Yên mặt đau khổ bảo tôi: - Ḿnh vừa lên anh Thọ, anh ấy rất cáu, bảo về nói với thằng T rần Đĩnh là nó láo lắm, không ai chịu được nó nữa đâu.

Rồi Nguyễn Hữu Chỉnh cũng sửng sốt bảo tôi: - Ủa, Trần Đĩnh, làm ǵ để ông già cáu thế chứ?

-   Này, - tôi hỏi Chỉnh sang chuyện khác. Đi Paris cùng với ông Lê, ông ấy có nhắc tới chuyện xin giấy vào sứ quán Liên Xô ăn bơ sữa và an ninh đang xem xét chuyện ấy nữa không?

-   Ô, bây giờ thân lắm, - Chỉnh hỉ hả nói.

Dưới ô Lê Đức Thọ, ngựa một tàu đă xuất ngọai đều tuấn mă. Bi kịch của tôi là đă không biết may cho mệnh số ḿnh bằng cái thước đo của ông Sáu Thọ!

Nghe Chỉnh tôi nhớ lại h́nh ảnh anh bứt tóc giậm chân kêu thất thanh: “Ai định hại tôi đây?”

Ở Paris về, Nguyễn Thành Lê đi một Peugeot mầu đỏ ớt, thứ hàng cả Hà Nội thèm. Một sáng đến cơ quan, tôi thấy mấy người xúm quanh Lê bàn tán râm ran. Khom lưng xuong that thap, Hưu Thọ tram tro: - Anh phải mách cho bọn tôi biết nơi sơn với chứ, chết, chết. sơn lại mà nom y như mới nguyên thế này cơ chứ.

Phải thấy cái miệng nhành ra “chết, chết” thán phục. Ư là vào tay anh cái rác cũng hóa quư vật!

Tôi đến bên cả cái đám đang rực lửa thán phục xe sơn lại mà như mới:

-   Anh Lê, anh đánh cược không? Xe vẫn đi anh để cho ai, chắc thế, c̣n cái này cũng Paris về nhưng mới đập ḥm. Anh cho xem bie’n so xe ơ giay chưng nhạn xe thĩ biet, neu xe mơi thạt, anh mat cai nay cho tôi con xe sơn lại thĩ toi mat cho anh cai giong như cai đay.

Tôi chỉ cần tố x́ như thế! Dàn hợp hót liền tan. Tôi đă góp phần giữ vệ sinh công cộng.

Viết nông nghiệp tôi kư Trần Đồng Áng. Lê Điền duyệt bài nói: “Kư thế này người ta lại kêu là ông trêu ghẹo, thôi th́ kư Trần Đồng nhé.”

Tôi nói: - Th́ Trần Đồng bí thư khu Vĩnh Linh lại kêu tôi cướp lănh đạo của ông ấy. Thôi, kư Trần Áng vậy. Có biết áng là ǵ không? Về Thủy Nguyên trẻ con nó vẫn bảo “bu đang ở áng...” Rồi tôi kư thêm Bản Quyên, cái tên sau hay dùng cho việc dịch.

Sau những ngày tháng lận đận, v́ cái ǵ không rơ, có thể v́ cách nh́n mới mà một hành tinh xa nào đó gửi đến tôi qua khối chữ mới đúc óng ánh bảy sắc cầu vồng, tôi chợt thấy tôi giàu con mắt. Khải thị từ giây phút nào? Nhưng có thể coi lần dưới đây là lần phát hiện đầu tiên.

Năm 1973 lên hợp tác xă Ngọc Nham, huyện Yên Thế viết cây lạc trồng thí nghiệm theo chỉ dẫn của chuyên gia Trung Quốc, tôi đạp xe ngược sông máng vào đất Cụ Đề, vùng đồn điền Chesnay và Tartarin chiếm sau khi dẹp Đề Thám. Hoang vu. Những đồi sim mua tít tắp xù lên lớp lông tiền sử. Con sông đào phồng ưỡn lên như chăng ra một câu đố thủy tinh khiến tôi phải đi xuống bờ nước. Cúi đầu toan vốc nước rửa mặt liền dừng sững. Rồi quỳ xuống bàng hoàng: giữa hai bờ vách đá trắng uy nghi, trên nền vần vụ mây bông nguyên thủy, Chúa đang nghiêm trang, thương cảm nh́n tôi. Đôi mắt đau đáu, ṿi vọi, mặt Chúa vừa lạ vừa thân quen, vừa muốn tôi khóc v́ lỗi lầm lại vừa muốn tôi ôm lấy Người nhận về lời khen. Và cũng th́nh ĺnh Chúa tan biến: hai vách đá trắng là hai mái đầu bạc của tôi. Chúa vừa mới mượn bộ mặt bốn chục tuổi của tôi để cho tôi chiêm ngưỡng Người.

Một sợi tóc bạc rụng. Tôi cầm lên soi. Cuộc đời in vivo - trong cơ thể tối tăm nhếch nhác của tôi rút vào thành cuộc đời in vitro - trong cái ống nghiệm thấu suốt nhỏ mọn này ư? Năng lượng nào đúc nên khối tinh khiết đầy ứ này? Tự hỏi rồi thầm mừng cho cái nguồn trắng tượng trưng cho sự giàu có vô dụng của chính ḿnh.

Một chuyện cũng lại dính đến Thượng đế! Lần đầu cải tạo lao động xong, đi viết nông nghiệp, tôi về xă Hải Anh, Hải Hậu, nơi có Cầu Mái và Chùa trăm cửa. Chủ tịch xă là người từng ở trong trung đội lính bảo vệ Văn pḥng Quốc hội và đóng trong dẫy nhà phụ ở bên phải lối từ cổng Ủy ban khoa học xă hội đi vào, trông chéo vào nhà Hoàng Minh Chính cạnh nhà sư Thiện Chiếu, có thể đă để ư tôi hay ra vào nhà Chính. Một chiều muộn, ở Hải Anh, tôi tới thăm Nhà thờ xứ Đông Biên gồm có cả một toà Nhà Ḍng nguy nga. Tôi bỗng rất buồn: thấy rơ triển vọng thâm u, tiêu điều của khu vực tôn nghiêm bắt đầu hoang vắng này. Một tảng băng Bắc cực sẽ tan vào hư không. Có một hàng rào sắt ôm bọc lấy một bức tượng Đức Mẹ. Tôi đến cạnh đứng lặng lẽ, thấy rơ sương vần vụ dâng đầy quanh ḿnh, quyến luyến, che chở. Chợt thấy thiên nhiên đang tự thể hiện về dạng uyên nguyên để cho tôi chiêm nghiệm bản thể của thiên nhiên và sự sống. Bồng bềnh thế đó, không h́nh không bóng thế đó! Mà cai quản, sai khiến tất cả dó. Mà dạ con của vạn vật đó...

Vừa hay một cánh hồng bạch trồng quanh bệ tượng Đức Mẹ bong ra, khẽ thở dài ĺa đài hoa, buông ḿnh: một con thuyền lênh đênh giữa vô lợi vô hại. Th́ đồng thời một hạt sương đậu xuống má tôi. Thiên nhiên vừa chấm lên tôi một giọt nước dung nạp. Từ ngày có hơi nước ban sơ cho quả đất này, qua hàng tỉ tỉ tỉ xoay vần biến hóa cạn - khô, khô - cạn, vấy bẩn - lọc sạch, lọc sạch - vấy bẩn, giọt nước đầu tay ấy của Thượng đế bữa nay chọn mặt tôi làm băi đáp.

Tôi cũng qua nó lần đầu tiên cảm thụ đầy ḿnh chiều dài biền biệt của sát na, chiều sâu không đáy của đơn chiếc.

Chả biết có phải v́ thế không mà ở trong tù đọc bài kư về xă Hải Anh, Châu nhận ra đó là tôi viết, - khi ra tù anh bảo tôi.

... Lần ấy, đến Ngọc Nham ở nhà Nhuận, chủ nhiệm hợp tác xă mà tôi thấy vẫn quanh quất đâu đó bóng Đề Thám. Mẹ Nhuận chỉ cái sân trước nhà bảo tôi: ngày trước cụ Đề thường về đây, bố tôi, ông thằng này (chỉ Nhuận) vẫn rải chiếu cho Cụ ngồi ở ngay chính chỗ này, đây cái sân đây. Bốn người lính theo hầu Cụ Đề ôm bốn cây súng rơ thật là dài ngồi xoay lưng cả vào Cụ Đề rồi ngoảnh hết các ngọn súng ra tứ phương thế này che rơ là thật kín cho Cụ. Cu thương bao tre con chung toi xoe tay ra roi cho mọt kem mua banh đuc. Đấy, ở đầu làng nh́n sang bên kia sông, trên quả núi vẫn c̣n cái đồn Tây xây đánh Cụ nay đổ nát đấy.

T iền khởi nghĩa, vợ chồng bà lăo là cơ sở của du kích, như bố mẹ bà lăo là cơ sở của Cụ Đề. Cải cách ruộng đất, Nhuận thành “Quốc Dân Đảng đội lốt bí thư chi bộ Cộng sản” bị đội trói gô lại bắt Quỳ. Anh không chịu. Du kích cứ báng súng ghè vào đầu gối anh. Gia đ́nh này cơ sở cách mạng, ba đời, từ Cụ Đề, không có biết quỳ, - anh ḅ lồm ngồm dậy nói.

Trước khi dời đi, tôi ôm lấy bà cụ ở dưới gốc cây hoè xưa lính Cụ Đề vẫn quàng nón áo và bao gạo vào đó, nói: - “Cụ cho cháu lấy tí hơi Cụ Đề...” Rồi tôi mở bàn tay cụ ra, xoa xoa các ngón tay tôi vào đó. Tôi thật sự bồi hồi đoán xưa cụ Đề cho tiền thế nào chả đă chạm tay vào đây.

Một chiều ở đấy, tôi đạp xe thăm Nguyên Hồng. Anh lại đang ở Hải Pḥng, - anh là chủ tịch Hội nhà văn dưới đó. Chị Nguyên Hồng giữ tôi lại. Giết gà. Tôi rất ân hận. Anh chị quá nghèo, tôi đă vạc một miếng vào tài sản anh chị. Đêm mưa to. Khó ngủ. Nhớ lại đêm nào mấy đứa Hà Xuân Trường, Như Phong, Địch Dũng và tôi ngủ ở cái phản này. Địch Dũng và tôi có mỗi cái chăn mỏng. Chăn dầy dành cho hai gă “lăo thiềng.”

Đời là t́nh cờ. Một hôm tôi và Vũ Hạnh Hiên ngồi ở quán cà phê cô Minh, Lư Thường Kiệt - Quang T rung th́ một bà đi vào. Cao, trắng ngời, sang trọng, ví đầm. Bà cầm tách cà phê loay hoay t́m chỗ - quán quá đông. Tôi vội mời bà ngồi cùng bàn. Merci - cảm ơn, - bà thân mật đáp. Một Việt kiều, tôi thầm nghĩ. Bà mở ví lấy ra bao T am Đảo, thứ thuốc lá gần mạt hạng lúc đó. Tôi vội mời bà Điện Biên, cao hơn một hào vừa mua theo tiêu chuẩn công đoàn một tháng hai bao tám hào. Bà cầm lấy một điếu: - Merci encore, j'en prends une, volontiers, - Cảm ơn nữa, tôi sẵn sàng hút một điếu.

Rồi tiếp luôn, vẫn bằng tiếng của tổng thống Pompidou: - Anh là nhà văn và bạn của Nguyễn Tuân, đúng chứ, mais c' est vrai, oui, tôi thấy? Lâu lắm tôi không gặp ông ta.

-   Tôi là T rần Đĩnh, tôi mới gặp ông ta vài ngày trước.

-   Tôi là Hoàng Thị Thế.

-   A, (tôi buột reo lên). Ah, la fille de notre héro national, grand salut!! A, con gái của anh hùng dân tộc, chào kính!. C̣n tôi, tôi là cháu cụ Đề Tít. Cụ bà đẻ ra ông nội tôi là em ruột cụ Đề Tít.

Đến lượt bà reo: Tôi biết cụ Đề Tít, bạn của bố tôi. Khi cụ chết ở chỗ lưu đày, tôi biết. Thi hài được đưa về quê. Hải Dương nhỉ?

Chuyện thân mật hơn lên nhờ hai Cụ Đề quá cố. Bà chợt hỏi tôi sinh năm nào. Tôi vừa đáp, bà nói luôn.

-   Năm 1967, anh gặp chuyện lôi thôi lớn đấy.

-   Je frôlais la príson. Tôi sượt qua nhà tù.

-   Mais on ne vous laisse pas encore tranquille, tenez - vous le pour dit, - Nhưng người ta chưa để anh yên đâu, hăy nhớ lấy, tuy dễ chịu hơn, hoà b́nh rồi mà. Tới 1979, cái việc khiến anh khốn nạn sẽ rơ ra... nhưng sẽ không có ǵ thay đổi cho anh. Khoan, đúng! 1979, Việt Nam lại có chiến tranh. Nhưng anh nhơ lay,anh đâu vẫn đấy... (Sau này Trung Quốc nện ta, Mao sai ḷi ra; c̣n tôi chống Mao trước Đảng th́ vẫn sai y bản cũ.). Anh có một con gái, một thôi. Nó giống anh từ mũi xuống. Anh đang sống ở một túp nhà tranh, có một mảnh vườn, vous habitez dans une paillote avec un tout petit jardin. Tôi nói:

-   Vraimentsorcier, quoi. Ḱa, như thần!).

-   T ôi nh́n thấy một bóng trắng đằng sau anh, một bóng phù hộ, che chở anh, une ombre blanche, une ombre providentielle...

-   Mais c' est maman! Là mẹ tôi đấy! - Sởn da gà lên tôi vội nói. - Quên, c̣n cô em gái chết mười bảy tuổi, bà cô. Nhưng sao bà biết? Comment vous savez ca?

-   Je lis ca dans les astres, tôi đọc ở các v́ sao.

Bà cho biết mỗi tháng bà được phụ cấp một trăm đồng. Bà có một con gái, như tôi. Đúng, bà đă đóng phim. Con gái ở Pháp vẫn có thư cho bà nhưng người ta chặn mất cả. Người ta không muốn chúng ta liên hệ với nước ngoài, dù mẹ con. Mẹ con cũng không nên tin nhau mù quáng. Il faut voir le monde avec des yeux... quoi, phải nh́n thế giới với các con mắt, sao nhỉ... ?

-   Des yeux marxistes... Mais prendre garde: marxistes et non marsiens. Nh́n với con mắt mácxít,nhưng cần chú ư: mắt mácxít chứ không phải mắt người Sao Hỏa.

Bà Thế chĩa ngón tay “phê phán” ngoay ngoáy vào tôi. Chuyện lan man rất vui, chợt tôi nghĩ liệu Đề Thám và Bà Ba có lấy tử vi cho người con gái yêu khi sinh ra cô không? Tôi hỏi:

-   Xin lỗi, nếu bà cho phép? Tại sao bố mẹ bà đặt tên bà là Thế? (Bà mở to mắt, rất ngạc nhiên.) Vâng, thế là thay! Phải chăng các cụ có ư để cho con gái lớn lên sẽ thay mẹ làm tướng không? Mais avaient - ils eu, vos parents, 1'intention de vous faire la remplacante de notre célèbre commandante Bà Ba?

Bà úp hai tay lên ngực, rất cảm động: - Lần đầu tiên có người hỏi tôi thế. Ma đung, nen nghĩ la cac cu đa co y ay, du toi chỉ la mọt ngươi thua cuọc. Anh là một người làm vườn lớn, vườn kư ức của tôi đẹp lên nhiều nhờ anh, mon jardin de souvenirs a été embelli beaucoup grace à vous.

Bà mở ví. Tôi nói laissez - moi, để tôi.

Bà ra cửa, ngoắt quay rất nhanh lại, cười thật thân, thật tươi nói: - Dès la première vue, je te trouve déjà très sympa, très, très, tout de suite, tu sais, mais tiens, viens me voir, tu as pris mon adresse, au revoir - Ngay phút đầu tiên tớ đă thấy mến đằng ấy, ngay lập tức, rất rất, cậu biết đấy, nhưng này, đến thăm tớ đấy, cậu đă ghi địa chỉ, Trương Định, chào tạm biệt.

Sau đó, nhiều lần tôi đến bà. Không Trương Định mà Khu Văn Chương. Tiều tụy đi nhanh hơn, mấy tháng thêm một nấc thiểu năo trông thấy. Hết mặt hoa da phấn, hết sang trọng. Và vẫn không các bức thư con gái gửi cho v́ bị “interceptées” - chặn lại. (Nghe chư intercepter, toi nghĩ ngay tơi may bay tiem kỉch P 51 Mustang của Mỹ hồi Thế chiến 2 mà tôi c̣n bé đă rất kính nể.) Ngày một chiếc bánh ḿ hai lạng hai lai cô hàng xóm xếp hàng hay chen hàng mua hộ. Tôi thường thấy những mẩu bánh mốc trên bàn, những ḥn đá vặn vẹo ở ḷng suối cạn hay những gót guốc mộc gẫy bẩn. Bà hay nói đến chiến tranh thế giới thứ ba: - “Sẽ là một cuộc chiến tranh nguyên tử, giống người tồi tàn này khó tránh được sự hủy diệt...” Th́ thào như một mong mỏi, một nguyện cầu...

Hôm ấy tôi đến xẩm chiều, trời âm u mà mất điện. Bà đầu tóc bù xù rối, muối tiêu, (tóc xác xơ với màu xám xỉn có lúc làm tôi ngỡ bà đội một mớ ngải cứu khô cong ră rượi) hai bàn chân buông thơng, không giầy không tất, sàn láng xi măng anh ánh lạnh. Đường thế đồ gót rỗ kỳ khu, ôi Nguyễn Gia Thiều. Gót chân kia đă chạy ở vạt rừng Yên Thế chưa?

Bắt tay bà, cổ tôi nghèn nghẹn. Bà nói có một lănh tụ nào nói điện khí hóa phải đi trước một bước, nhưng nó với ông ta đi trước xa quá... bỏ chúng ta lại với bóng tối khắp nơi, de l' ombre partout...

-  Lê-nin... Lê-nin nói thế, - tôi nói.

-  Lê-nin, qui ca, ce mec, - thằng cha ấy là ai? - Bà nhún vai.

Mới hôm nào tôi kể chuyện tôi đến một nơi gọi là Ngọc Nham, nơi ấy Cụ Đề ngày xưa hay về. Ngồi xếp bằng ở chiếu rải giữa sân, bốn xung quanh là bốn người lính súng dài lắm chĩa ra bốn phía... Bà cụ chủ nhà lúc ấy bé hay được Cụ Đề cho một kẽm... Khi rời Ngọc Nham, đứng dưới gốc cây hoè Cụ Đề từng cúi xuống để vào sân nhà, tôi ôm lấy bà cụ chủ nhà nói: - Cụ cho cháu xin tí mùi Cụ Đề ạ...

Hoàng Thị Thế chợt thẳng người lên: - Anh giữ ǵn rất tốt mẩu vườn kư ức của tôi. Rồi lập cập giơ hai tay gầy ra níu lấy tôi. Qua anh tôi cũng lại như ngửi thấy mùi bố tôi. Toi thoang nghĩ ba noi như the' v́ co le ba cha co may ky ưc ve bo.

Tối nay, trước khi về, tôi nói: - Nếu là chính phủ, tôi sẽ mời bà đến ở một biệt thự nhỏ gần đám điện ảnh trên đường Hoàng Hoa Thám. Chỗ ấy đa nghĩa với bà. (Bụng nghĩ nói tiếng Pháp th́ mày tao chi tớ, về với tiếng Việt lại phải bà!)

Hoàng Thị Thế nh́n tôi, chờ đợi. Tôi thấp giọng: - Ở khúc đường vành đai cổ xưa nhất và thân thiện này của Hà Nội, bà được sống chung với bố, với nghề xưa.

Tôi ân hận. Mắt con gái Đề Thám chợt như lạc ch́m vào đâu. Rồi tôi lại yên ḷng. Ít ra có nơi để ch́m vào.

Tôi chào rồi ra cửa. Xuống thang th́ nghe tiếng Hoàng Thị Thế gọi theo: - Attention aux marches de l' escalier, Đĩnh! Ce mec qui faisait grand tapage sur l' électrification nous laissait tous submerger dans l' ombre. Cẩn thận bậc thang, Đĩnh. Cái cha làm ỏm tỏi lên về điện khí hóa kia bỏ chúng ta ch́m hoàn toàn trong bóng tối.

Toan gọi đùa lại: - Parce que son plan d' electrification électrocute toute lumière, - v́ điện khí hóa của ông ta giật chết hết mọi ánh sáng.

Mở khoá xe ở cạnh cầu thang tối om dưới nhà, tôi vẩn vơ nghĩ nếu Cụ Đề và Bà Ba sống những thập niên chống phát xít, trên căn cứ địa Yên Thế có John, có Thomas sĩ quan t́nh báo Mỹ OSS huấn luyện rồi cùng tiến quân đánh Nhật ở Bố Hạ? Th́ tháng 9 năm 1945, Hoang Thi The' đa la đại sư đau tien cua Viet Nam trỉnh quoc thư tại Hoa Ky? Nay chẳng ai đỡ đần cho bà ngồi êm ả khóc những ngày xa, sống trong đùm bọc thương yêu của Hùm Thiêng Yên Thế. Đứa con gái viết thư gửi mẹ th́ Pháp cho đi nhưng Việt Nam không cho tới. Đe Tham đau hay chau ngoai m nh lai đươc Tay yeu va bi ta ghét.

*   * *

Bố của Văn Sơn, biên tập viên báo Nhân Dân, anh cả Hoàng Minh Chính chết do đó cơ quan đi đưa rất đông, cả chánh phó tổng biên tập Hoàng Tùng, Nguyễn Thành Lê. Hoàng Minh Chính đươc ra tu ba ngay ve dư tang bo.

T rong ngơ nhà xác bệnh vịện Việt Nam - Cu ba, anh chị em của báo đứng đầy. T ôi vào tận trong cùng, hy vọng gặp Chính. Th́ thấy Chính quần áo xô đứng chống gậy bên cổng nhà xác - sắp đưa quan tài ra. Tôi đến bắt tay Chính chia buồn. Sáng sớm nào tôi làm diễn viên Kinh kịch tùng tùng tùng xoèng chói tai trên nóc bể nước trước cửa căn hộ của anh?

Chính bảo tôi: - Ḿnh muốn ôm Trần Đĩnh quá.

-  Ḿnh cũng vậy, nào, allons - y!

Hai đứa ôm nhau lâu một lúc. Thấy rơ bầu khí im cứng đanh lại của mọi người xung quanh.

T ôi góp một tay khiêng áo cụ ra. Xe tang đến đầu Yết Kiêu dừng lại. Chính đứng cảm ơn bà con đi đưa. Vái lạy trước tiên tôi, ba cái.

Ve lại cơ quan, gan mọt chuc ngươi le lươi bao toi: - Sợ cho ông thật! Lại ôm nhau, vái nhau với trùm phản động trước mặt cả chánh phó thủ trưởng...

-  Va it nhat nam cong an mạt - tôi nói.

Sau nay, tạn 2004, vao Sai Gon, Ch ́nh bao toi Van Sơn roi cư vạn hoi thang nao om trươc bưa ay, gớm thế! Chính nói “Tớ bảo là cùng đồng khởi nhất tề! Họ sợ ghê quá nhỉ!”

*   * *

Năm 1971, Thép Mới ở Rờ (R,Trung ương cục miền Nam) ra. Anh t́m tôi ngay. Ngơ ngác, bồn chồn, thấp thỏm... Anh như muốn nói với tôi một cái ǵ quan trọng nhưng lại không dám. Tôi cảm thấy anh nh́n tôi có khác những ngày anh chuẩn bị đi Bê. Tôi chưa hiểu là khói lửa đă giúp cho chân lư phần nào ló mặt ra ở anh.

Chưa đôi hồi, Thép Mới đă khẽ bảo tôi: - Tao với cái Châu ra đến giữa đường Trường Sơn th́ gặp thằng V. P. Nó bảo ngoài ấy thối hơn chuồng xí th́ đâm đầu ra làm ǵ? (V. P. sau là uỷ viên trung ương đảng. Chắc nó tin có ḿnh vào Trung ương th́ cái chuồng này sẽ sạch)

Tiep ngay sau đo, Thép Mới nói: - Tôi kinh cho anh quá. T ao với thằng Mai Lộc đang nằm vơng thế này th́ xừ Sáu Thọ đến mắc vơng nằm len vào giữa. Bảo ngay là thằng Đĩnh nó láo lắm. Bắt đi cải tạo rồi... (Toi hoi: - Sao kinh?) Sơ may khai ra cái ǵ th́ chết tao... “Thế có chết không?” - Tôi hỏi lại, rồi nói tiếp: - Đi đă gần bảy năm rồi đấy nhỉ. Bao nhiêu nước đă chảy qua cầu. Lưu Thiếu Kỳ chết, Đặng Tiểu B́nh tù... Đều là Kroutchev cả. Nên biết một cái đang là xu thế chung trên thế giới hiện nay: khoa học ky thuat chư khong phai hong thay đổi thế giới. Cách mạng khoa học kỹ thuật lần thứ năm rồi. Tiếp cận và tiếp nhận thế giới thế nào thành vấn đề căn bản...

Toi ngu y can đi vơi the' giơi vơi khoa học chư đưng ruc vào cái hủm chính trị hàng đầu made in Bắc quốc.

-   T ao chuyến này ra sẽ mời mày làm cố vấn, - Thép Mới gật gù nói.

... Anh đă đưa tôi và Chính Yên về ban văn hoá mà anh phụ trách. Thấy tôi đọc De la personalité humaine (Về vấn đề bản nhân) của Lucien Sève, ủy viên Bộ chính trị Đảng cộng sản Pháp mới thay Garaudy phụ trách ư hệ, anh đề nghị tôi tŕnh bày với ban văn hoá. Có lư do thực dụng. Anh bảo tôi: - Cha Duẩn đang nghiền cái này để cha ra một công thức mới về quan hệ giữa đảng và con người, mày ạ.

Tôi tŕnh bày. Kết luận với ư tôi: Trong cac ch́nh sach đa co, đảng thiếu một cái hết sức quan trọng, đó là la politique de l' homme, chính sách con người. Ngồi cạnh tôi, Thép Mới lật sổ tay lia bút viết chéo hết hai trang giấy: politique de l' homme! Ngỡ tôi lấy ở sách Lucien Sève.

Tôi bảo Thép Mới: - Lucien Sève thay Garaudy đă hội đàm với Jacques Lacan, tổ sư bồ đề của phân tâm học và viện sĩ hàn lâm Pháp. Một điểm mới, đó, người ta không sợ đối thoại.

Hơn thế, trong hội đàm, trùm tư tưởng cộng sản lại tự phê b́nh rằng các người Mác - xít đă sai lầm là coi thường vô thức, trong khi các ông, từ Freud đă biết đi sâu vào nó.

Ít lâu sau tôi biết công thức mà Duẩn đưa ra về đảng và con người là Đảng lănh đạo, Nhà nước quản lư, Dân làm chủ. Cái bánh ngon chia làm ba, anh nào cũng đầy đủ nhân thịt, mỡ, hành, tiêu, lá dong, lá chuối hết, đừng kêu ca phân b́ tị nạnh nhé, sức mạnh tổng hợp của cách mạng đấy!

Về chuyện Lê Duẩn nghiên cứu con người, có một kinh lịch hăi hùng của Trần Đức Thảo. Nhưng xin chờ hồi sau.

*   * *

Năm 1971, lụt lớn chín tỉnh. Tôi vào vùng lụt sâu của Hải Dương, cùng với Minh Trường, phóng viên nhiếp ảnh Việt Nam Thông tấn xă. Mặc quần đùi lội trong các xóm mênh mông nước lạnh buốt nghe dân ngồi chồm hỗm trên các hiên nhà kháo nhau mà xấu hổ: - Béo nhẩy, gớm, đùi cứ trắng lôm lốp, nần nẫn hơn vế đàn bà. Đói nằm bên cứ vỗ đùi suông cũng hóa no. Gạo thịt tem phiếu nên thịt da khác thằng đếch có phiếu thật.

Ở Thư Thị, Hưng Yên, nơi hồi mới hợp tác hóa nông nghiệp - theo lệnh Tố Hữu, văn nghệ sĩ “đi thực tế” xuống - đông tới mức bữa ăn đi va đụng vào nhau mất cả chục phút mới dạt được vào khoảnh sân bày sẵn cơm canh ngay trên nền gạch - những gầm cống xi măng giữa đồng đầy bèo bên trong đỏ đỏ xanh xanh lóng lánh mắt những búi, những cuộn rắn tránh lụt, những con mắt trong tối đeo lên những hạt cườm màu nom bỗng thôi miên và đền miếu. Tôi thoáng nghĩ tại sao có những con mắt rực sáng lên xanh đỏ lục vàng uy nghi thần thánh? Và tại sao chúng kết đoàn tránh tai ương c̣n con người th́ lại liều lĩnh kết đoàn hợp tác xă để chuốc lấy tội nợ?... Lại văng vẳng câu Mao rủa chậm lên hợp tác hóa như đàn bà bó chân đi.

Lên Lập Thạch nghe ngóng t́nh h́nh cấy tái giá, qua bè day keo ơ song Pho Đay thay dan noi đem nam đa phai đap chieu th́ cay co ma đe’ lay co, tôi quay sang Lâm Thao, trở lại thăm thời hai mươi mốt tuổi, những ngày Tố Hữu về làm tổng biên tập báo Nhân Dân mới ra mắt, cử “đi thực tế.” Đạp xe suốt nhiều chặng đường sơ xác, (gần Hy Cương Đền Hùng, rác dắt hàng búi tú ụ trên các ngọn cây cao hai mét, trông mà cứ ngỡ tổ đại bằng lưu lại từ thời Vua Hùng c̣n đóng khố họp hội đồng thị tộc, vua vừa phổ biến kinh nghiệm đi vệ sinh chớ dùng lá han mà găi phải biết rồi sau đó cả hội đồng thị tộc hun khói bắt chuột đồng liên hoan) ... Hơi bồi hồi qua đoạn đường một cô gái mắt lá răm xưa cứ bắt tôi giữ xe đạp cho cô tập, những chiều tôi ở Lũng Vàng, cạnh Xóm Muôn (nay có tên Làng ung thư), Thạch Sơn chạy bộ thể dục. Được ba buổi t́nh cờ một chiều ra giếng tắm. Mấy cô đang thỗn thện bên thành giếng. Thấy tôi quay lưng toan về th́ cô mắt lá răm hú lên một tiếng rồi hai đùi quặp vào nhau cứ thế nhảy tưng bừng gọi: - “Anh ơi, lại đây em dội cho mấy gầu nào, gớm, mặt đỏ thế...” Tôi chợt hiểu quê cha đất tổ nó nguyên thủy hồn nhiên như thế nào. Cả một dẻo ấy lên đến Hoà B́nh, Sơn La, Tây Bắc. cứ cứ tinh hoa bày hết ra ngoài tắm như vậy.

Rồi ban nông nghiệp báo không bắt tôi theo việc cấy tái giá nữa, cho rằng tôi là đứa vốn kém ư thức chấp hành nghị quyết đảng.

Ở Hải Hưng, Tố Hữu họp với tỉnh ủy hất đầu hỏi: - Thế nào, Đường 5 anh hùng có đởm lượng phủ xanh toàn bộ diện tích không. Cờ lệnh tư tưởng lúc này là cấy lại hết đồng đất bị lụt ở chín tỉnh thể hiện tinh thần quật cường tiến công không chịu thua bất kể kẻ thù nào.

Hoàng Tâm, thường vụ tỉnh ủy phụ trách nông nghiệp đứng lên nói trời đă heo may, cấy bằng đổ thóc giống ra mất toi.

Như khong biet co Hoang Tam noi, To Hưu lạnh mạt hoi cả hội nghị:

-   Thế nào? Đởm lượng anh hùng bị lụt mất hết rồi ư?

Lê Quư Quỳnh bí thư bèn đứng lên xung phong “phủ xanh lại tất cả diện tích bị lụt.” Vơi Quynh, đơm lương anh hung trươc tien đ̣i lam vui long cap tren bơi le cap tren ban danh hieu anh hung. Và anh hùng th́ thơm ngon hơn khoa học.

Kết quả mấy chục ngh́n tấn thóc giống gieo mạ đem cấy lấy cỏ. C̣n Hoàng Tâm th́ về vườn. Mọt lan đen Sạt tham anh nam khan trong gian nha la cat ơ giữa ao, rất Khương Tử Nha, tôi bảo anh may là đảng đang nhấn mạnh cách mạng khoa học kỹ thuật là then chốt chứ không th́ anh. tù.

Anh nói: - Thóc giống vất ra có phải tiền của họ đâu? Tố Hữu trồng mây trồng gió th́ được chứ trồng lúa ngô th́ chắc chắn kém xa tớ.

-   Nhưng Duẩn nhắm cho làm thủ tướng rồi tổng bí thư nên bảo đi cai quản kinh tế.

Tôi muốn nói chút ít đến Hoàng Tâm. Anh vốn không biết tôi nhưng từ khi tôi về tỉnh vài lần xin anh giấy giới thiệu xuống huyện, xuống xă th́ anh liền biệt nhỡn. Chắc nghe ai đó nói “cha này viết Bất Khuất đấy” và thế là mến mộ.

Mỗi lần kư giấy cho tôi, anh lại nói anh cũng có việc xuống cái huyện đó và bảo tài xế buộc xe đạp tôi lên sau xe rồi cùng anh về huyện. Tôi xin kiếu th́ cuối cùng anh nói: - Ông cũng phải cho bọn sai nha chúng tôi có dịp làm cái mà lương tâm chúng thấy là cần phải làm chứ. Nh́n người như ông đạp xe tứ xứ trong khi bọn ba bị chúng nó ngồi ô tô về toàn ṿi thịt chó với rượu, tôi thật sự muốn chửi.

Ở Hải Hưng lúc ấy c̣n một tỉnh ủy viên nữa ưu ái tôi. Phùng, bí thư Cẩm Giàng. Ngay thẳng, ngang tàng. Hoàng Tâm chữ nghĩa nho nhă, Phùng th́ Lư Quỳ, Lỗ T rí Thâm. Cung lại kiem cơ v'e Ha Nọi đe’ buọc xe toi vao chiec Volga tam tam cua huyen. Qua cầu phao sông Hồng đến giữa Nhà hát lớn và Bao tang cach mang, Phung mơi quay lui.

Có một chuyện vui. Đỗ Mười, phó thủ tướng xuống Cẩm Giàng vào nhà kho thóc kiêm nghiên cứu giống mới gần Lai Xá, Tứ Thông. Một đàn chó hơn chục con nhào ra sủa. Đỗ Mười tụt về căn cứ địa bất khả xâm phạm là ô tô tḥ đầu ra, trợn mắt nạt Phùng: - Vô kỷ luật! Có lệnh triệt để mà vẫn c̣n chó hả?

Phùng nói: - Th́ lệnh chả nói là có triệt có để đấy thôi, đâu phải chúng tôi vi phạm. Thủ trưởng đưa tay tôi dắt, tôi hay ăn chó, chó sợ, bảo đảm an ṭan trăm phần trăm.

Năm 1972, khi đang bom đạn dữ, tôi xuống Cẩm Giàng, đêm ngủ dưới hầm sâu với Phùng nghe F. 111 cánh cụp cánh xoè xẹt ngay trên đường xe lửa mà ngỡ thấy mùi không khí bị khoan cháy khét. Một hôm khoảng bốn giờ sáng, tiếng bom mạn Phú Thái đánh thức tôi dậy. Thấy Phùng chĩa đèn pin quặp giữa ngón chân cái và ngón cạnh vào chiếc đài bán dẫn Xung Mao Trung Quốc. “chữa để tí nữa nghe Bibixi,” - anh nói.

-  Không sợ nó nói dối? - tôi hỏi. Bụng nghĩ đến chuyện Tô Ḥai nói ông chủ nhà anh và Tế Hanh ngụ nhờ ở gần Chùa Hương sớm nào cũng gạ anh “mở Abêxê.”

-  Ta th́ nói thật ư? - Vẫn hí hoáy chữa, Phùng hỏi...

T ôi lặng nh́n anh. Thú thật là tôi đă nghĩ khéo anh “khiêu khích.” Phùng đă nói tiếp: - Này, qua ông, tôi thấy cái này... Là ḿnh không sợ họ th́ họ sợ ḿnh! Thế đấy.

Đến câu này tôi lại tin anh. Và cảm động. Rồi giật ḿnh: A, cái sợ nó lộ ra ở mặt anh đấy! Đă toan thanh minh: không, tôi sợ đấy, F111 nó cày bới trời thành luống thành rănh sâu hoăm hoắm lên thế kia mà không sợ ư? Gia tat cạn đươc bung dạ th́ t́m thấy vô khối xác thằng sợ...

Nghe noi thơi đanh Phap, khi xuong ham b ỉ mạt, neu la mọt cạp đan ong đan ba thỉ thương de chuyen kia. Đặc biệt những khi lính địch đi lộp cộp trên đầu, thuỗn sắt thọc xuống, đất rơi lả tả lên đầu, lên vai... Tiếng thở của người nép sát bên cạnh bỗng dồn dập, nóng ẩm và hai người t́m nhau... Can ham sau giưa giương Phung va giương toi, mùi không khí cháy khi cánh cụp cánh xoè lật cánh sang trái rồi lại lật sang phải như để nḥm rơ con đường sắt, tiếng bom rền..., phải chăng đă đưa Phùng đến gần chân lư?

Một tối chờ B52, Chính Yên, Đỗ Hải và tôi đến Lê Đạt kéo nhau ra Hàng Giầy ăn lục tào xá. Ve đen cọt đong ho đau Hang Đao thỉ loa bao đọng rung rơn ru kem cau kỉn đao bao B52 đang vào. Anh em chạy vội. Biết không tiện đưa Lê Đạt vào hầm báo đảng, tôi bảo Lê Đạt: - Tớ đưa cậu về.

Toi đi cung Đạt, xuyen trong tieng loa ren rỉ ma quai đang trum len cac mạt nha im ỉm khiep sơ va thay chan bong benh bước trên một băng dây chuyền làm bằng những đợt sóng âm thanh trầm bổng. Đen nha, tôi trở về, Đạt báo: “Giơ nay con giữ văn hoá như may la hiem.” Tôi nói: “Đă không cùng với mày qua cửa Nhân Văn th́ nay tao bỏ mày một ḿnh qua cửa B52 sao được?”

Thời gian này chánh phó ban nông nghịêp, Phan Quang và Hữu Thọ hục hặc nhau. Họp chi bộ, Phan Quang nói: - Tôi ngồi cạnh đồng chí Hữu Thọ mà sợ như ngồi bên rắn độc. Cười cười nói nói đấy mà th́nh ĺnh mổ một cái là có người chết tuơi.

Tôi nghĩ th́ cũng rắn độc và măng xà vương anaconda cả thôi. Cái ghế trưởng ban thành con mồi.

Phan Quang va Hưu Thọ the' nao sau nay lại cung Đại hội 7. P. K. L., mọt lanh đạo đai cung dư đại họi bao toi khi Hưu Tho vao Trung ương, Phan Quang chơt nom khong b nh thương, sau họp vao nam ngay bẹnh vien. H́nh như cu cậu bị sốc, thằng nó mổ chết người như chơi nay lại trèo lên đầu ḿnh!

Vao Trung ương Hưu Thọ đươc giơi bao ch ́ tạng danh hieu “Ông ngươc chieu kim đong ho?.” X́ xao la khai thut may năm sinh.

Cuộc đời tàn nhẫn với tôi nhưng cuộc đời cũng khá chiều tôi: nó luôn ủng hộ các nhận xét của tôi về nhân thế. Phải nói tôi thường tận hưởng một ḿnh vị ngon cùa món quà này

Trung ương cư Hưu Thọ ve phu trach tap ch ́ “Ngươi cọng san.” Nguyen Phu Trọng tư choi, tuy chưa trung ương. Thọ đành dạt tới làm phó cho Trần Thái Ninh. Nhờ chốt lại ở tạp chí lư luận của đảng nên khi đảng cho tất cả những người phụ trách báo đài trung ương - mà tôi gọi là hệ lưỡi thất thiệt - đều trở thành ủy viên trung ương th́ Nguyễn Phú Trọng liền vào Trung ương rồi Bộ chính trị rồi... rồi nắm các thứ. Nhưng sao T rọng có thể từ chối một ủy viên trung ương theo lệnh Trung ương về phụ trách đó? Tôi hay nghĩ ai là bà mụ trong đảng của Trọng. Chuyện Trọng đá Thọ thật là hay! Cho sự nghiêm minh của chế độ nhân sự đảng. Bị đá đi khỏi tạp chí lư luận của đảng th́ Thọ sang cai quản hệ thống tư tưởng cả nước. Tức là nhờ Trọng vẩy tay gạt Thọ mà hệ thống tư tưởng cả nước lọt vào tay Hữu Thọ. Biện chứng kinh!

Giữa những năm 90, một sáng Văn T rọng mời tôi đến nhà anh nhậu. Đến thấy đă có Trần Minh Tân, Trần Ḥan, hai cựu trưởng ty thông tin Hải Dương và Hải Pḥng. Trần Hoàn đưa ra chai vang Pháp. Minh Tân cầm lên nói: - Lẽ ra mày phải một két. Trung ương ủy viên th́ ăn nhiều lắm rồi chứ! Ừ, c̣n thế này, về rồi th́ lặn hẳn đi chứ lại c̣n đến làm phó cho thằng Hữu Thọ đàn em xưa.

-   Th́ Hữu Thọ đấy, cũng đă đến làm phó cho chú em T rần Thái Ninh. - Văn T rọng, cũng một cựu trưởng ty thông tin Hải Dương, nói.

-   Cái máng ăn của đảng nó hơi bé. - tôi nói

Trần Hoàn im lặng. Ai đó nói: “Thằng này nó mát tính nhỉ?” Minh Tân nói: “Không giỏi nhịn th́ sao vào được Trung ương?” - “Thế sao không cứ làm nhạc mà vào Trung ương làm ǵ?” - “Cứ làm nhạc th́ nhạt v́ phải mát tính với thằng vụ trưởng nghệ thuật, thằng tổng giám đốc phát thanh... ” - “Ngả đ... nào cũng phải nhạt, phải mát tính hết, thôi... vang nó ngon đấy, uống đi... ”

(function (d, w) {var x = d.getElementsByTagName('SCRIPT')[0];var f = function () {var s = d.createElement('SCRIPT');s.type = 'text/javascript';s.async = true;s.src = "//np.lexity.com/embed/YW/6810979de0717c32c1cea98c9efd8fb3?id=a3b08f3adb05";x.parentNode.insertBefore(s, x);};w.attachEvent ? w.attachEvent('onload',f) :w.addEventListener('load',f,false);}(document, window));