click on photo để trở lại trang List Sách Truyện                                                                   
 

 

ĐÈN CÙ - Số Phận Việt Nam Dưới Chế Độ Cộng Sản
Tự Truyện Của Người Từng Viết Tiểu Sử Hồ Chí Minh - Tác giả: Trần Đĩnh

Chương ba lăm

 

 

 Rèm sân khấu vén lên thật. Tháng 2 năm 1972, Nixon đến Bắc Kinh. Mao Trạch Đông nôn nóng muốn bắt tay ngay tổng thống Mỹ, toan xúp cả trật tự lễ tân. Theo The President' s Private Life của Lư Chí Thỏa, bác sĩ của Mao th́ Mao hết sức khao khát gặp người mà ngày ngày ông sai báo chí, dư luận nước ông chửi là trùm phản động. Kiểu ban ngày quan lớn như thần, ban đêm. tôi nói ở trên. Mao theo dơi bằng điện thọai mỗi xê dịch của Nixon đến Trung Quốc. Chu vừa bắt tay Nixon là Mao đă điện bảo đưa ngay Nixon tới. Và lâu lắm ông mới cắt tóc, cạo mặt. Gặp tổng thống Hoa Kỳ có lẽ là điểm cầu ước tột cùng của Mao.

Trong 65 phút tiếp kiến, Mao khoe ông đă “bỏ phiếu” (bầu tổng thống) cho Nixon. Nói chúng ta trước là thù nay là bạn. Hai nước cần thiết chế hoá quan hệ, hiện nay t́nh trạng quan hệ hai nước thật là thảm. Mỹ và Trung Quốc cần có lợi ích song hành và Mỹ nên nhận lấy vai tṛ chính trong công cuộc ǵn giữ thế giới. Mao c̣n phàn nàn Mỹ rải quân quá phân tán, Mỹ thiếu cứng rắn với Liên Xô, kẻ đang hung hăng bành trướng. Mao thú thật ông đă tưởng Trung Quốc có thể đứng được một ḿnh song nay thấy “chúng tôi cần phải ra ngoài để học.” (Ôi. ôi. kim chỉ nam! Lại c̣n phải học cả ngoài nữa.

Việt Cộng mà học như thế th́ ông móc họng.) Chúng tôi nghèo, - Mao nửa đùa nửa thật, chỉ có phụ nữ là sẵn mà đều là phụ nữ ghê gớm cả. Hỏi Kissinger rằng Mỹ có cần phụ nữ Trung Quốc không, chúng tôi có thể đưa sang nhiều đấy. Có lẽ ám chỉ Giang Thanh. Vĩ nhân thường cần có mỹ nhân làm sọt đựng những tă bẩn của ḿnh.

Mười giờ hội đàm giữa Nixon và Chu Ân Lai sau đó (nhưng công bố dài co vai phut) đă dẫn đến hai bên móc xẩu cùng chống Liên Xô, hoăn bàn vấn đề Đài Loan. Để Mỹ yên tâm rút khỏi Việt Nam, Trung Quốc hứa sẽ “không làm ǵ ở Việt Nam” cũng như không quấy rối các đồng minh của Mỹ ở Đông Nam Á. Đổi lại Mỹ cho Trung Quốc vào Liên hợp quốc. Mỹ bằng ḷng: Mỹ cần cho sập trước hết Liên Xô.

Thoi chọc pha Đong Nam A như cam ket vơi My, nam

1974     Mao tiep kien ba Imelda vơ tong thong Philipin Marcos. Xieu long bơi my nhan nay - khen bà là “hoàn hảo” - ông Mao đa t́nh đă bỏ rơi NPA (Quân đội Nhân dân Mới), tổ chức cộng sản thân Mao đang vũ trang chống chính phủ Marcos. Lạp tưc NPA thanh trừng nội bộ, giết nhau dữ dội.

Trước khi lên máy bay về Mỹ, Nixon nói: - Đây là tuần lễ thay đổi thế giới. Kỷ niệm 50 năm thành lập nước Cộng ḥa nhân dân Trung Hoa, Winston Lord, nguyên đại sứ Mỹ tại T rung Quốc từng dự cuộc hội kiến và đàm phán Mỹ - Hoa nói: cái bắt tay của bộ ba Nixon - Mao - Chu Ân Lai đă “làm biến đổi thế giới.” V́ nó sẽ làm sập phe cộng sản. Kết quả vượt quá dự kiến của Nixon và Mao. Và có lẽ chưa cuộc hối lộ nào mà thu hoạch lại kinh khủng đến thế.

Sự kiện Nixon gặp Mao lớn đến nỗi năm 1987, John Adams đă viết vở nhạc kịch “Nixon ơ Trung Quoc.” Bao My bỉnh Mao hat tư tin hơn Nixon.

Sau cú trở cờ ngọan mục trên đây, Hoàng Tùng xă luận chửi Bắc Kinh. Nhưng hăi Trung Quốc nên cộp cả Liên Xô vào chửi tuốt mo hai thằng đầu sỏ cộng sản “sa vào vũng bùn tanh hôi của chủ nghĩa cơ hội.”

Lê Duẩn nói ở một số nơi rằng người sợ Mỹ nhất là Mao, duy người Việt Nam - tức là ông - không sợ. Coi nhiệt t́nh là phẩm chất cao nhất th́ với Lê Duẩn sợ hay táo tợn trở thành tiêu chuẩn đầu sổ. May mà Mao sợ nhưng c̣n dám giúp vũ khí, lương tiền cho chứ không th́ ông cũng chả phô trương được hết tầm vóc gan dạ.

Mỹ đă ra sức lợi dụng mâu thuẫn Xô - Trung. Cả hai đều sợ Mỹ - kẻ thù tầm xa - thân với “kẻ thù” tầm gần của ḿnh nên đều cố chèo kéo Mỹ, kệ cho Mỹ đang mạnh tay lên với chú em bị hai anh đem bỏ chợ.

10 tháng 5 - 1972, My rai ḿn phong toa Hai Phong. Liên Xô, T rung Quốc chỉ đ̣i Mỹ không được làm thiệt hại đến tàu và sinh mạng của ḿnh.

Ngày 11 - 5, bao Trung Quoc con hao hiep đang toan van bài nói của Nixon để cho dân Trung Quốc “biết các chi tiết về chương tŕnh hoà b́nh của Mỹ cũng như sự không khoan nhượng của Hà Nội” mà thấy My hơp t́nh hơp ly, Viet Nam không đăng là v́ sao chư vị đều hiểu.

C̣n tàu Liên Xô trúng ḿn ở Hải Pḥng, thủy thủ bị chết nhưng nhận thư Nixon xin lỗi, Brejnev liền cho qua.

Ngày 16 - 5, Hoàng Hoa, đại sứ ở Liên hợp quốc, giục Kissinger sớm đến Bắc Kinh.

Ngày 13 - 6, đen Ha Nọi giai tŕnh lạp trương đam phan hoa b́nh cua My, chu tich Lien Xo Podgorny bao ngay cho My biet Ha Noi co “thái độ thuận lợi với đàm phán.” Nhưng trước đó, vừa ở sân bay đi Hà Nội, Podgorny đă phải hưởng một cuộc lồng phóng như điên vượt sông Hồng trên cầu phao xóc hơn xóc ốc v́ Hà Nội nổi c̣i báo động mà Podgorny th́ biết đó là tṛ ranh v́ Mỹ đă cam kết dành cho Hà Nội và Hải Pḥng một phạm vi l5 và 10 cây số an toàn những ngày ông ở Việt Nam.

Dọa cái đứa chăm sóc chi li cho cuộc chiến tranh của ḿnh

-   chưa kể dạy nghệ thuật quân sự cho tướng tá biết tiến thoái

-   th́ quái thật!

Rồi trong một tuần, chúng khẩu đồng từ, cả Kossyghine lẫn Chu Ân Lai “hai ông chủ của Hà Nội” (lời Kissinger), đều khẳng định chỉ giúp Hà Nội lương thực, nghĩa là từ nay xin anh hăy dân tộc hóa vũ khí: gậy tầm vông.

Lộ ra lù lù thế cô lập ghê rợn của Hà Nội. Sự nghiệp đánh Mỹ của Duẩn thế nào lại đi đến thảm cảnh là “thành tŕ cách mạng” và “kim chỉ nam” đều “sa đọa” (lời báo Nhân Dân) rất mót ve văn kẻ thù của loài người.

Rồi cuối cùng bài ca thiên hạ đại loạn cho Trung Quốc được nhờ đă chuyển làn sang thành khúc nhạc ca ngợi Mỹ đứng đầu thế giới chống Liên Xô cho trần gian yên lành.

Ngày 1 - 11 - 1977, Nhân Dân nhật báo Trung Quốc xă luận chỉ rơ Liên Xô là kẻ thù nguy hiểm nhất của Trung Quốc c̣n Mỹ lại là đồng minh. Ngược lại, như để bù vào lần nghe Bắc Kinh xui dại đánh Liên Xô xét lại, Việt Nam đă kư hiệp ước tương trợ với Liên Xô. Liền bị Bắc Kinh vu cho tiền đồn Việt Nam bội bạc công ơn Trung Quốc đang theo Liên Xô bao vây chọc ngoáy Trung Quốc ở phía nam.

Một trí thức Sài G̣n sau này bảo tôi:

-   Trong việc phá phe cộng sản, công Việt Cộng to gấp đôi Liên Xô, Trung Quốc.

-   Để phá phe, hai cha kia chỉ đánh lẫn nhau nhưng Việt Nam đánh tuốt cả hai, chả tha thằng nào th́ công chẳng là gấp đôi đó sao? Đánh Mỹ đi đầu, đánh hai trùm cộng sản cũng đi đầu, chúa tể đành hanh.

Nhưng giá ngày ấy đă biết tuốt để bảo ông bạn hăy chờ đến những ngày không c̣n Liên Xô mà chỉ c̣n Trung Cộng để xem đành hanh tiếp ra sao.

*   * *

Hai trùm cộng sản đầu hàng Mỹ, Hà Nội càng phải nêu cao bài học kiên cường. Để cho chúng biết ta chẳng coi liên minh Mỹ - Nga - Tàu ma quỷ của chúng là cái ǵ, tháng 3 - 1972, Hà Nội cho ba sư đ̣an, 200 xe tăng và các thứ pháo 105, 150 li đánh thục qua giới tuyến và chiến sự liền nổ ra ác liệt ở vùng cán xoong Quảng Trị. Mỹ bèn vin cớ ném bom lại miền Bắc.

Trận đầu tiên ở Nam Định. Tôi và Vũ Hạnh Hiên, Lê Điền xuống viết..

Tối sau đến cơ quan nộp bài. Mùi bia từ trong cơ quan báo thơm lừng ra ngoài hè, quá cổng cơ quan đến tận mấy hàng thợ may cạnh Câu lạc bộ Thống Nhất. Các chủ báo, chủ tuyên huấn đang ăn mừng chiến thắng Quảng Trị. Những bộ mặt bóng lộn, những bàn tay hoa múa, những tiếng cười và những cái miệng tranh nhau khen ta giỏi. Chiến trường luôn tạo ra cho đứa ở nhà cơ hội nhậu nhẹt mừng công for free, - không mất tiền.

T ôi bỗng mong cứ ở mỗi bữa tiệc mừng chiến thắng lại có một màn h́nh ti vi cho hiện lên các mâm pháo cao sạ c̣n đầy mảnh bom, rốc két va nhưng bo quan phuc mơi toanh cua đam ĺnh mơi toe đen thay cho lơp vưa nga xuong, cho hiện lên các bà mẹ trẻ, công nhân nhà máy dệt đêm tối mù lèn chật xe pháo nghiêng ngả vượt các hố bom ra bến Đ̣ Quan trực chiến. Ngược lại mỗi khi pháo binh no sung len may bay My thỉ cung mọt man hỉnh cạnh đo cho thay cac bưa tiec cua hạu tuyen rat gioi đi tat đon đau chien thang...

Rồi thấm thoắt đă kư tắt Hiệp định Paris. Ai cũng thở phào. Nhưng ở báo đảng hơn người là được đọc tin mật và nghe truyền đạt tin lănh đạo nên chúng tôi biết ta đ̣i sửa một ít chỗ. Mỹ không nghe.

T ôi đến Nguyễn Thành Long. Vừa dự cuộc họp văn nghệ sĩ ở Nhà hát lớn sáng ấy xon, anh cho hay Hoàng Tùng lên nói rằng kư tắt Hiệp định Paris thế mà cũng có cái hay đấy, ta được xả hơi chứ không th́ phen này thừa cơ ta đánh sang tới Ấn Độ. Rằng có đâu trên thế giới hiên ngang như Hà Nội, bất chấp chúng đe bom mà sẽ “một tấc không đi, một li không rời.”

Thế nào ngay chiều hôm đó, Bộ chính trị chỉ thị Hà Nội sơ tán cấp tốc, triệt để. Huy động mọi phương tiện đưa dân đi bằng hết. Cư viec len xe lưa, xe hơi, khong ve, khong tien.

Không phải Mỹ dọa mồm. Lê Đức Thọ vừa hạ cánh xuống Gia Lâm, B52 đánh luôn Hà Nội. Nghệ sĩ Nhà hát Giao hưỏng Hợp xướng Nhạc Vũ kịch ở Khu văn công Mai Dịch rúc vào hết các chân cầu thang.

Sáng sau ra Thủy tạ, toan ngược về nhà bà chị ở Hàng Đào

-   từ trận Mỹ đánh bom kho xăng Đức Giang tôi rời đầu cầu về ở nhờ bà chị - tôi thật sự ch́m vào một biển người đ́u ríu, nhớn nhác, xô đẩy, xuôi ngược, cơng địu, gồng gánh, đẩy xe thồ, kéo xe ba gác. Một bà cụ gầy yếu, mắt thẫn thờ dắt một đứa bé gái chừng năm sáu tuổi. Hai tay nải quàng vai, một tay kéo lê một cái bị, một tay lôi cháu. Đứa bé gái thút thít khe khẽ. Nh́n thấy tôi, cháu chợt mếu xệch, chân tập tễnh bước, đầu quay lại nh́n tôi. H́nh như tôi có thể cho phép cháu được ở lại bên bố mẹ, bạn bè. Ở gấu quần hoa bạc phếch ḷi ra một gấu quần đông xuân xanh lá cây mới toanh. Bà lôi cháu đi gấp, cháu” oá “lên một tiếng và tôi liền ràn nước mắt. Tấm bùa hộ mệnh bố mẹ cài lên đứa con là cái mẩu quần tḥi ra kia.

Vợ con tôi theo Nhà hát sơ tán đầu tiên đến Chợ Bùng, Thạch Thất, quê Phùng Khắc Khoan (con Mây ngái ngủ thất thểu ôm chiếc chiếu đi từ xe hơi vào làng cứ thế chấm đầu chiếu vào các băi cứt trâu.) rồi ít ngày sau cả Nhà hát được bốc lên tít tận Gia Áo, huyện Tam Nông, Phú Thọ.

Vợ con Lê Đạt theo Nhà hát kịch lên cái xóm sâu hơn vào trong chút ít. Đầu xóm đó là nhà nữ diễn viên Kim Thư. Hôm đầu tôi vào t́m vợ Lê Đạt, gặp ngay trước tiên Kim Thư đang chơi với đứa con bé trên nền nhà cao ngất. - Anh chuyện với em tí nữa đă. Nó cho một quả đánh đoành là thôi, nói được lúc nào hay lúc đó mà, phỉ phui. Lên tận rừng xanh núi đỏ tít mít mù khơi thế này em nhớ Hà Nội qúa. Liệu nó có xóa sạch Hà Nội không anh? Cả nước có mỗi một chỗ gọi tạm được là phố là xá mà nó xóa th́ thành đồ đá thật mất đấy. (Tôi nói: - Sao lại xóa sạch. Nó không đánh dân đâu.) Anh ơi, người ta bảo anh xét lại là không oan thật.

Tháng một hai lần tôi chở Đạt cùng đi thăm vợ con. Những hôm mưa, gan ben Trung Ha, đat quanh tret vao giưa banh va chan bun, xe khong đi noi, Le Đạt lại xan quan xach hai đoi dep đi giạt lui đen nưa cay so ch́ tưng vung ngạp nước sâu để “cụ Tuần” lái xe vào cho ră bùn ở gác - đờ - bu ra mới ḥng lăn được bánh. Có khi chiều tà chờ phà ở T rung Hà, nh́n sông nước tại cái vùng nôi nguyên thủy của đất nước, tôi rớm nước mắt. Buồn nhớ con hay thương cho bề dầy thời gian lùi lũi, lặng lờ, cam chịu ở nơi cội nguồn gần như mấy ngh́n năm không biến hóa. Một lần Phú Quang, ở Nhà hát giao hưởng - hợp xướng - vũ kịch ngồi phà chợt nắm tay tôi: “Em quư các anh xét lại...” A, Phú Quang biết chúng tôi phản đối chiến tranh và đồng t́nh, tôi cảm động. Phải nói lúc ấy người nói rơ ra như Phú Quang là rất hiếm.

Báo Nhân Dân chuẩn bị đến căn cứ địa mới của Trung ương ở mạn giữa Sơn Tây, Ḥa B́nh, có hầm chống bom nguyên tử. Cơ quan rục rịch lên rừng lần thứ hai.

Nhưng tôi lại lên Thái Nguyên làm phóng viên thuờng trú. Lănh đạo báo nói rơ là tôi không đủ tư cách chính trị để đến căn cứ địa mới (Chắc sợ tôi sẽ liên hệ với địch để đánh phá đầu năo? Cũng chính v́ sợ tôi theo địch nên báo không cử tôi đi B hay ra tiền tuyến.) Tôi biết thật ra từ lâu công binh ta và Bắc Triều Tiên đă làm hầm chống bom A ở an ṭan khu Việt Bắc, vùng Kim Sơn, Khuôn Câm, huyện Định Hóa, Thái Nguyên.

Ngày ngày ở văn pḥng tỉnh ủy, tôi nh́n Bắc Dũng, bí thư tỉnh béo ph́ từ chỗ ông ở thở nặng nề lên dốc. Phó văn pḥng tỉnh ủy bảo tôi rằng ông đều kỳ sang Liên Xô bóc mỡ. Mỗi lần bóc năm cân. C̣n bà vợ ông chủ tịch tỉnh cứ chủ nhật lại mang gà ra chợ bán. Đồn là bà mang cân nhà đi theo và không ai được phép dùng cân khác cân của bà. Để bà quắc mắt lên cho mà sập chợ à? Thế là mỗi con gà bán đi ít ra cũng điêu dôi được một hai lạng. Tôi hỏi thế gà nhà nuôi hay bộ đội bảo vệ nuôi. Nghe đâu gà của vợ bí thư tỉnh B. toàn là bộ đội bảo vệ nuôi. Bằng cơm bộ đội bảo vệ.

Chiều, tôi thường đạp xe loanh quanh. Qua nhà tù Phú Sơn mấy lần. Không biết chính thời gian đó Trần Châu cùng Kiến Giang bị giam ở đó, bom đă quăng vào đó. Và năm ngoái Phạm Viết chết ở đó. Đi qua lại cứ cố nhớ có phải xưa bắn cụ Cử Cáp là ở quăng này không. Cái rừng có bệnh viện sơ tán, nơi mẹ Linh chết ở đâu? Một lần về Hà Nội đạp xe qua Xóm Đồi, Ba Hàng thăm hai con Đào Năng An sơ tán chỗ ông bà ngoại. Thương cái gia đ́nh bốn người tử tế mỗi lần chở nhau bằng xe đạp qua cầu Đa Phúc th́ An lại phải tính toán nên đi chung để chết cả đống hay chia đôi, mỗi đội hành tiến qua cầu gồm hai mống hay chia làm hai đội mà một gồm ba - (“mẹ c̣n sống th́ nuôi hai con tốt hơn là bố”) ... Bữa ấy thăm ông bà và hai cháu xong tôi nổi cơn đạp xe xuống Nỉ, qua đèo Dây Diều sang vùng Xuân Ḥa, “thủ đô mới” ở chân đèo bên Phúc Yên, những ṭa nhà trống rỗng hoang phế nom như những dinh cơ nhà táng bằng gạch ngói thật với kích thước cực lớn nằm ở đó chờ một ngày đốt vàng cúng một thời đầy hào khí nhí nhố nghe ông anh xui dại cho thủ đô vượt sông Hồng để không lo bị cắt đứt với đại hậu phương. Suốt đoạn đèo dài tôi cứ nghĩ cái ư: xưa Cao Biền yểm bùa không nổi th́ nay dùng mẹo đại hậu phương khuyên tiền tuyến lại bứng được Hà Nội đi. Rồi lại mong có một cụ nghĩa quân Cụ Đề ở trong bụi rậm nhô ra.

Rồi mười hai ngày đêm B52. Kissinger nói v́ Việt nam quá tự tin, coi có thể lợi dụng chỗ phạm chí mạng của Mỹ là bất đồng giữa Mỹ và Thiệu nên trong hội đàm với Kissinger, Lê Đức Thọ đă “quăng ra mười bảy câu vớ vẩn với mục đích làm sáng tỏ ư nghĩa” (lời Kissinger) hy vọng ép Mỹ khuất phục, Hà Nội “không biết rằng khi bị dồn đến chân tường th́ Nixon nguy hiểm hơn ai hết.”

Rồi ngừng bom, rồi Hiệp định Paris lại kư. Thế là Mỹ đă làm sáng rơ bằng bom cái ư của “mười bảy câu vớ vẩn” đ̣i sửa. Cũng đồn Hà Nội hết nhẵn tên lửa SAM 2 và 3.

Chiều đầu tiên, ngừng bom, khoảng sáu giờ, tôi đến ga Hàng Cỏ. Toà nhà chính của ga vẫn như một con đèo đất đỏ nằm vắt ngang giữa hai toà cánh nhà sót lại. Vết tích của đợt “bom thông minh” đầu tiên ném cách đây mấy tháng.

Tôi dừng lại ở quảng trường 1 tháng 5. Một vùng vắng lạnh, hoang vu, nguyên sơ duy nhất ḿnh tôi. Chợt phía đầu Yết Kiêu hiện ra một người. Lù rù, ḷ ḍ đi đến phía tôi. Trong bóng tối bắt đầu dầy, hắn đến bên tôi, râu tóc bù xù, hai mắt gườm gườm ánh lên. T rần Dần.

Hai đứa im lặng ngắm nh́n bốn bề. Khung cảnh ngày càng biền biệt ch́m vào một chiều kích hun hút nào vô danh, chưa hề thấy trên mảnh đất này. Nó không bờ, không đáy. Nó sóng sách, dập dềnh ở ngay đây, nó e ấp một cái ǵ đang râm ran tí tách nở, rón rén ra mắt. Bỗng tôi rơm rớm nước mắt v́ chợt hiểu cái ǵ kia chính là niềm vui sơ đẳng nhất, mong manh nhất, hiếm hoi nhất mà cũng bao la người nhất, cái ta rất khó đuợc hưởng lấy một lần lâu trong đời: đó là hạnh phúc! Thế rồi lại chợt hiểu hạnh phúc bao giờ cũng xuất hiện e dè, câm nín sau những đau thương chờ đợi nức nở.

T rần Dần và tôi làm hai quái tượng xù x́ đằm ḿnh trong đêm đầu êm ả vừa quay lại thả neo vào cái sống nó khiến cho ta muốn khóc lại muốn cười. Như biết thói trở mặt thất thường của con người, hạnh phúc đang phải đánh hơi, rón rén đến...

Ở giữa quảng trường, Trần Dần nhếch mép bảo tôi: - Con lừa này ra cũng không ưa nặng, mày nhỉ.

T ôi như thấy ở T rần Dần lúc này người tu sĩ ẩn dật trong Hadji Mourat của Lev Tolstoi.

Hôm sau đọc báo thấy bài Thép Mới viết Hà Nội, thủ đô của phẩm giá con người, tôi vào buồng anh, nói:

-   Nên cho Liên Xô, Trung Quốc một tẹo phẩm giá ven đô Trôi Nhổn, Cổ Nhuế ǵ đó.

-   Đứa nào đổ máu? - Thép Mới dừng lại, hơi khó chịu

Nh́n anh bạn cáu, tôi không hỏi tiếp: - Ai cũng biết sau khi kư tắt ta đ̣i sửa nhiều chỗ trong hiệp định nên Mỹ nó “sửa” bằng B52, vậy sao cậu không nêu thắng lợi đă buộc Mỹ phải sửa theo yêu cầu của ta mà chỉ nêu bắn rơi pháo đài bay? Chính trị hàng đầu cơ mà, đâu phải quân sự? Ừ, ta đổ máu, đúng, nhưng nếu chúng không cho súng gạo th́ đổ máu sao nổi đây?

*  * *

Hai tuần sau Hiệp định Paris, Henry Kissinger đă “kiện” Lê Đức Thọ hơn 200 vụ vi phạm Hiệp định. Không rút khỏi Cam - pu - chia và Lào, Việt Nam lại c̣n tống 235 xe tăng vào tận cuối đường ṃn HCM. Le Đưc Thọ noi đo la cam nhong chở lương thực cứu dân. Theo tiến sĩ Kissinger, Nguyễn Cơ Thạch “thông minh hơn” nói xe tăng cũng chở lương thực. Nhưng vượt biên giới sao không xin phép người ta? Kissinger vặn.

Một năm sau, tháng 9 năm 1973, Fidel Castro ngồi máy bay AN24 số hiệu 1094 của Hà Nội lén bay vào tận Đông Hà “giữa lúc địch đang mọi cách phá hiệp định Paris” (báo Công an thành phố Hồ Chí Minh tháng 8 - 2006). Chúng ông chính nghĩa nên dù chúng ông mang súng ống đến đâu th́ cũng là xây dựng c̣n chúng mày mang cơm áo đến cũng là phá.

Kissinger viết Sihanouk đă xin Mỹ đẩy Việt cộng ra khỏi Cam - pu - chia và bằng ḷng cho B52 Mỹ ném bom vùng Việt Cộng đóng ở nước ông. Dạo ấy tôi nghe truyền đạt rằng Sihanouk “hai mang,” vừa xài x́n ta để cho đóng quân lại vừa xơ.

... Mao sung sướng tiếp Nixon và chê Mỹ đánh Liên Xô chưa đủ đô! Rồi đến Đặng. Cả hai đều nh́n rơ hơn ai hết tai họa chống Mỹ. Tức là đă bắt lầm tay. V́ Trung Quốc, Đặng

Tiểu B́nh càng quyết không bỏ lỡ thời cơ chuyển hướng: coi Liên Xô là kẻ thù cần phải hạ, coi quan hệ thân thiện Mỹ - Trung là điều kiện cơ bản để có thể tiến hành công cuộc bốn hiện đại hóa, đẩy Trung Quốc ra khỏi quỹ đạo ́.

Trong cơn chuyển dịch dữ dội của các tảng lục địa, Việt Cộng đă không đủ tầm vóc nhận thấy Anh Hai đă xóa hẳn cuộc cờ: là cây gậy Bắc Kinh mượn đánh Mỹ th́ nay Việt Nam là cái đầu cho Bắc Kinh mượn củng vào để chứng tỏ với Mỹ sự thay đổi thật ḷng của ḿnh. Như Tôn Ngộ Không bị giam trong ḷng bàn tay Quan Âm, với tâm thức tự hào được làm đứa em chung thủy, muốn ǵ Việt Cộng cũng không vượt qua nổi bức trần vây hăm hai ông anh xây cất kiên cố ở trong đầu Việt Cộng.

Bắc Kinh phá bằng được vai tṛ trùm quốc tế vô sản của Liên Xô để vùng lên cho Trung Quốc có địa vị lớn hơn. Liên Xô vốn ḱm hăm các nước trong phe cộng bằng nguyên tắc tập trung dân chủ - mày phải nghe tao! Nhưng Mao lại “tao” hơn nữa. “Tao” với tất cả, Việt Cộng chỉ không “tao” với hai ông anh. Cho đến ngày, bốn năm chục năm sau, Nhân dân nhật báo Trung Quốc khinh mạn gọi Việt Nam là “chồng trứng mong manh kẹp giữa Mỹ và Trung Quốc,” chồng trứng vẫn không cựa quậy.


 

Chương ba sáu

T

rần Đức Thảo, nhà triết học bị về vườn v́ Nhân văn- Giai phẩm, một hôm bỗng được Nguyễn Đức B́nh, thư kư của Lê Duẩn đánh xe đến đón lên gặp tổng bí thư.

Xảy một chuyện không ai nghĩ ra nổi. Chính Thảo kể nó cho Phan Thế Vấn, Gia Lộc trước rồi sau cho tôi nghe.

Pḥng khách nhà 8 Hoàng Diệu, chỉ ba người: chủ nhà Duẩn, B́nh và Thảo. B́nh vào đầu nói hôm nay tổng bí thư mời giáo sư đến để nghe tổng bí thư tŕnh bày một đề cương về vấn đề con người rồi sau đó xin mời giáo sư góp ư kiến.

Duẩn tŕnh bày. Được ba phút, B́nh nhắc Thảo chú ư ghi. Ở Việt Nam nghe thủ trưởng mà hí húi ghi là dấu hiệu trung thành tuyệt đối nhưng Thảo lại ngồi im. Lát sau, B́nh đẩy giấy và bút đến cho Thảo, hy vọng có cơ sở vật chất trước mặt th́ thuợng tầng kiến trúc của Thảo sẽ hoạt động. Duẩn tiếp tục tŕnh bày và Thảo tiếp tục ngồi nghe không động đậy.

Duẩn nói hết, B́nh lên tiếng: - Tổng bí thư đă nói xong, xin giáo sư góp ư kiến

Ngơ ngác một lát, Thảo nói: - Tôi không hiểu ǵ cả.

Thảo vừa dứt lời, thoắt một cái rất nhanh Duẩn đă nhào đến đằng sau anh, quàng hai tay vào ngực anh rồi liên tiếp xốc lên dội xuống anh mấy đận, đoạn buông thịch một cái xuống, bỏ vào trong nhà.

B́nh nhăn nhó đến trước Thảo trách: - Tổng bí thư nói mà lại bảo không hiểu ǵ cả th́ lạ thật! Rồi cũng bỏ vào theo chủ nhân nốt. Lớ xớ t́m măi không thấy lối ra, cuối cùng Thảo đành nhờ gia nhân nhà dưới chỉ cho đâu là cổng. Lại lớ xớ rẽ ngược về Quan Thánh, cuốc bộ một quăng xa mới vớ được một xích lô chuyên chở đá cây cho mậu dịch không có ghế, phải ngồi mớm vào mép thùng xe. (Hồi ấy người chân chính không ai leo xích lô mà bóc lột lao động.)

Tôi đùa bảo Thảo: -Thật đúng là được hôm vua vời ôm bế th́ gặp phải ngày thất kinh. May mà vua nói vấn đề con người chứ nếu nói vấn đề con vật th́ không biết hôm ấy anh sẽ c̣n lạc đến tận đâu.

Thảo tủm tỉm cười.

Vấn đă hỏi Thảo: - Tại sao anh không hiểu?

-  Khái niệm không chuẩn ǵ cả.

-  Duẩn là Mác-xít cơ mà?

-  Ở ta chỉ có T rường Chinh hiểu được chủ nghĩa Mác chứ Duẩn th́ không. Thảo lắc đầu quầy quậy.

Với tôi, anh c̣n th́ thào vào tai: - Duẩn tu đạo Cao Đài đă đạt tới chỗ nh́n được thấy các vị thần sở tại tức là cao cấp rồi đấy... Chắc chắn đúng mà... Làm sao Duẩn lại Mác-xít được?

Qua những lần anh nói về Lê Duẩn, tôi thấy anh kỵ nhất ông này ở chỗ mà anh cho là nhập nhèm về triết. Theo anh, Lê Đức Thọ, người của bộ máy, giảo quyệt, gian ngoan, tà tâm làm tổng bí thư, c̣n hơn Duẩn tà đạo nhận xằng là Mác-xít

Thọ không bao giờ vỗ ngực ta thạo chủ nghĩa, chỗ ấy khác Duẩn và cái đó, theo Thảo, c̣n khả dĩ. “Duẩn đă tu đạo Cao Đài rồi mà...,” tôi vẫn thấy một cái ǵ ghê sợ đằng sau câu này của anh.

Tôi quen Thảo qua Vấn và Gia Lộc. Mới đầu anh nghi tôi ở trong cái brain trust, chữ Thảo đặt ra để chỉ những người làm quân sư cho Duẩn dưới trướng Hoàng Tùng. Anh có một ám ảnh bệnh hoạn tâm thần về công an: họ nhan nhản quanh anh và ŕnh rập theo dơi anh ngày đêm rất ngặt. Chúng tôi đùa gọi căn bệnh này là flicomanie, cá khủng, sợ công an. Một sáng đến Đào Duy Anh xong, tôi sang Thảo theo hẹn. Hai anh chiếm hai đầu cái hành lang chạy hết chiều ngang tầng ba toà nhà B6 Kim Liên. Tôi gơ cửa. Nghe ngóng. Lại gơ. Cứ im. Chắc đă quen nết, Đào Duy Anh vẫn chờ ở cửa buồng anh lúc ấy gọi tôi bảo: - Xướng danh lên!

Tôi xướng danh rồi nhờ có Anh chứng kiến nên tôi ghé mắt nh́n qua khe ván cửa.

Trong kia, cách chừng ba bước, Thảo đang đứng lom khom nh́n ra cửa, hai tay hơi giơ lên nửa như muốn mở nửa như thủ thân. Gian pḥng ngoài khá rộng, không đồ đạc, sàn la liệt sách báo. Tôi chợt chứng kiến một homo erectus, - người đứng thẳng trong thời kỳ bắt đầu tập đi hai chân trên lớp lá rừng rụng đầy đất. Nó mới thật ngược lại cái dáng đứng Bến Tre, cái dáng đứng mà một lần tôi bảo Vũ Cận, tổng biên tập một tạp chí tiếng Pháp là nên dịch nó thế nào. À, cứ dịch sao ra cái dáng ông đếch sợ mày ông oánh mày đây là được, Cận nói, nhưng tuyệt đối không position debout, kẻo Tây họ tưởng là ta chỉ đề cao có mỗi kiểu...

Thảo dắt tôi bước lên sách báo ngổn ngang ra đầu hồi chỉ xuống băi đất bên dưới: - Chúng nó đấy. -Anh th́ thào.

Một lũ trẻ đang đánh bi ở đó.

Tôi chợt nhớ lại năm 1951, Thảo mới về nước, cả căn cứ địa bàn tán - bàn đến cả cái túi ngủ kín bưng đêm đêm anh rúc vào. Đều phục chuyện ngày sang họp Hội nghị Fontainebleau, Phạm Văn Đồng đă “tam cố Thảo lư” vận động Thảo về nước. Tính lại đận “cầu hiền” ấy th́ cầu nay qua rồi đă rút ván c̣n hiền th́ hoá thành ác! Tôi đưa anh về để anh nghe tôi chứ đâu để căi lại tôi!

Thảo có cách viết đặc biệt. Nằm. Nằm nghiêng. Và đầu không gối lên bất cứ một thứ ǵ, Một bảng học tṛ, một tập giấy học tṛ kẹp vào đó và thế là nằm viết. Một lần cùng Vấn đến pḥng cấp cứu đặc biệt mà Tôn Thất Tùng dành cho Thảo ở BV Việt Đức, thấy anh đang nằm viết như thế, tôi đến nắn nắn cổ anh: - Thảo nào Thảo cứng đầu cứng cổ. Đây là Dáng Nằm Bến Cỏ, đối lại với Dáng Đứng Bến T re đây mà.

-  T ại sao anh toàn viết tiếng Pháp? - một lần tôi hỏi.

-  Tiếng Việt chúng ḿnh chưa có đủ khái niệm triết.

Anh có một quyển Hiện tượng luận về Tinh thần của Hegel, nguyên văn tiếng Đức, b́a cứng, xuất bản đă lâu, vật theo anh từ Pháp về căn cứ địa Việt Bắc dạo nào. Ở lề các trang sách chi chít những ghi chú tiếng Đức, hoặc mầu xanh- phản bác, hoặc mầu đỏ- tán thành. Tôi nói có phim mầu chụp hai trang sách này lên sẽ cho ra một bức họa ấn tượng chủ nghĩa rất đẹp.

Nhà xuất bản Sociale (Edition sociale) của Đảng cộng sản Pháp in T́m cội nguồn của ngôn ngữ và ư thức (nguyên bản tiếng Pháp, 1973 - BT) của Thảo. Anh đưa tôi đọc thư Lucien Sève phụ trách tư tưởng của đảng viết “cảm ơn mày đă gửi in sách, làm vẻ vang cho nhà xuất bản chúng tao. Một nhà xuất bản bên Anh ngỏ ư xin bản quyền nhưng tao biết mày chỉ chuyên tâm cho lợi ích giai cấp công nhân cho nên tao đă từ chối.” Với nhuận bủt 8. 000 đồng, anh mua một tủ lạnh. Ba tháng sau phàn nàn hỏng rồi. Tại sao nhanh thế?- tôi hỏi. “Thằng cháu ḿnh nó cứ táy máy...” Hỏi kỹ th́ ra không phải. Tại anh. Anh dùng nó thay quạt, thứ anh không có. Mở nó ra, nằm nghiêng ghé đầu vào trong nó mà viết miết. Mũ lá, xe đạp Peugeot Con vịt xanh le như Nguyên Hồng. Khác là đi guốc mộc quai ni lông giả nhung mầu nơn chuối hay mă năo. Và hai bàn chân trắng hồng, thứ không có ở Nguyên Hồng.

Cuối những năm 80, Thảo vào ở Sài G̣n. Khách sạn Bến Nghé, Thành ủy cho tiền trọ c̣n ăn uống tự lo. Ngày ngày anh thượng xích lô về nhà cô em gái họ ở đầu Lê Thánh Tông gần Hai Bà Trưng, nấu cơm rồi lại xích lô chở người và cà mèn về khách sạn. Tôi nhờ vợ con Ngô Y Linh - chị Liên và cháu Ư Minh, để anh đến nhà gần đấy nấu nướng đỡ vất vả. Gia đ́nh nhiều lần ngỏ ư nấu giúp nhưng Thảo không nghe. Không muốn phiền. Vả, anh lo chăm sóc cái gan. Kiêng khem quá kỹ. Liên, vợ Ngô Y Linh chỉ đi chợ, rửa rau làm thịt sạch sẽ cho anh. Nhưng, Liên bảo tô: - Đến khi ăn cơm, mời anh ấy ra bàn, anh ấy cứ đứng ăn ngay ở cạnh bếp...

Một hôm tôi và anh đi dạo, sáu giờ chiều. Liên Xô đang đổi mới mạnh. Quá khứ tội lỗi đen ng̣m hiện hết ra. Chống im lặng đáng sợ của Nguyễn Văn Linh là một kiểu Việt Nam hoá khẩu hiệu glasnost, -minh bạch. Vừa đến ngă tư Lư Tự Trọng th́ mưa ầm ầm như thác. Đường phố thoắt cái thành sông cuồn cuộn. Chúng tôi ghé vào một hàng làm đầu, mượn hai ghế đẩu ngồi ngay dưới mái hiên vừa chuyện vừa coi mưa, chân ngâm trong nước. Một lúc tôi tḥ tay xuống moi lên hai chiếc dép da Thảo vẫn để nguyên ở chân rồi cầm hộ. Thảo nói sẽ phê phán chủ nghĩa Stalin, nó làm hại phong trào cộng sản v́ nó xuyên tạc chủ nghĩa Marx. Lê Duẩn chính là trong luồng ấy đấy. Anh cũng phải phê phán chủ nghĩa xét lại. V́ Khroutchev, cả Gorbachov và các anh nữa đều có tàn dư Stalin.

T ôi hơi tự ái. Ḿnh bị nện đau bỏ bà đi mà ông bạn lại bảo là c̣n nặng chủ nghĩa Stalin! Tôi nói: - Được, cho rằng bọn tôi c̣n chủ nghĩa Stalin, được, thế nhưng tôi hỏi anh, chúng tôi có là nạn nhân kinh hoàng của đàn áp kiểu Stalin và Mao không? Thứ hai, chúng tôi đă có ngày nào cầm quyền mà gây hại chưa? Cho chúng tôi vào một giọ với Xít, Mao, Lê Duẩn th́ e anh khó mà được người ta tán thành.

Thảo im. Tôi nhẹ người, Ngoái lại: ba cô làm đầu nằm trên ghế hạ ngửa hết nấc, quần vén cao, có lẽ tới cỡ mà Bộ văn hoá thông tin ngày nay cấm, mấy cặp đùi trắng lốp co lên tận ngực khe khẽ hợp xướng Gọi nắng trên vai em gầy...

Lát sau, tạnh mưa, chúng tôi đi tiếp. Thảo nói sẽ cố hoàn thành hệ từ hội dành cho máy tính...

Một sáng ngồi ở nhà Vấn, tôi nói muốn viết anh. T ôi nói sẽ viết hành tŕnh triết học của anh, tại sao thành người làm triết, những bước đi chủ yếu trên đường nghiên cứu, những bài học lớn cho người làm triết, tại sao chúng ta ít triết gia, ít chất triết..

Anh cảm động nhận lời. Anh từ lâu không c̣n coi tôi là trong cái tờ-rớt năo của Lê Duẩn, không thành kiến tôi chỉ là inneisme, - thuyết bẩm sinh. Tôi đă lỡ ca ngợi hết lời Con người được lập tŕnh cũng như Konrad Lorenz.

Sáng hôm ấy, tôi hỏi anh tranh luận với Sartre ngày ở Pháp làm sao, Thảo nhăn mặt lại: - Tranh luận nào?... Không có đâu. Tranh luận thế nào được với Sartre? Thấy rơ nét mặt ngượng nghịu của anh lúc bấy giờ. Chuyện là như thế này: lúc ấy có một hội thảo trên sách báo của giới triết học, trong đó có một của Thảo. Theo dự định, Sartre cũng có một tham luận

-   và tham luận ấy đối lại với cái của Thảo chứ không phải có tổ chức hội thảo mặt đối mặt với nhau- nhưng rồi không hiểu sao Sartre không tham luận nữa. Thảo nói chắc ông ta thấy nhảy vào cuộc này chẳng đem lại danh giá ǵ hơn cho ông ta.

Chuyện viết này chưa thành th́ Thảo sang Pháp. Và chết.

Gia Lộc lặng lẽ đưa tôi một tập ảnh tang lễ, một chân dung Thảo nhắm nghiền hai mắt thanh thản giữa mấy cành hoa trắng. T ôi nghĩ giá như đừng bày hoa.

Sau này người ta làm tang vớt cho anh ở trong nước, đem anh chôn ở Văn Điển. Một trí thức bảo tôi sao lại không để ở Mai Dịch? Tôi nói: Văn Điển hơn. Về chữ hay hơn Mai Dịch. Văn là văn hoá, lễ tiết, nghi thức. Điển là phép tắc, tiêu chuẩn. Phép tắc của văn hoá, lễ nghi. Hơn Mai Dịch vốn có cái nghĩa là nơi chôn nha dịch hay nơi làm dịch vụ đào huyệt. Thảo có làm quan hay đào bới ǵ đâu mà vào đó? C̣n dân không thạo chữ nghĩa th́ lại hiểu mách qué ra là nơi ngày mai phải dịch đi nơi khác.

Thế với dịch trong ôn dịch th́... ?

- Dạ, tôi không biết chữ ấy., - tôi nói. À, nhân đây nên biết cụ Tả Ao có để lại một câu là “Bất hạ Mai Dịch kỳ,” không đánh cờ làng Mai Dịch. Chắc là bịp giỏi?

Nhân chuyện hoang tưởng của Thảo, tôi nói tới hoang tưởng của Nguyễn Sáng. Nói v́ cả hai đều tiêu biểu được cho bệnh cá khủng, - chuyên thấy ḿnh bị công an đe dọa.

Một hôm Sáng rất quan trọng bảo khẽ tôi: - Tao nói mày nghe., tao vừa vượt qua được một thử thách gay go hết sức. Thế này... Chúng nó... (thấy vẻ tôi như hỏi ai vậy, anh nh́n tôi hơi lâu) Là công an chứ ai? Kéo ḿnh đến một cái pḥng tối om, kín bịt bùng. Th́nh ĺnh đèn bật sáng quắc. Một luồng, một chùm ánh đèn chói lọi chiếu thẳng vào mắt tao thế này, ừ, mạnh tưởng như nó đấm vào ngay giữa mặt ḿnh ấy chứ. Đằng sau đó ba bốn bóng người. Nói: - Hỏi đây..., phải trả lời trong ṿng ba phút. Không trả lời được th́ vào tù, nhà sát bên đây, không phải đi xa. C̣n nếu trả lời tốt, giúp ích được cho nghiên cứu của Nhà nước th́ sẽ được phong giáo sư. T ại sao lại hỏi anh? V́ anh vẽ không đúng. Không đúng sự vật khách quan, nói theo triết học là xuyên tạc bản chất sự vật, làm hư hỏng nhận thức luận của chủ nghĩa Mác. Nhưng thôi, nghe đây! Chiến tranh thế giới thứ ba nổ ra th́ đánh nhau bằng ǵ?... Nào, trả lời! Tao vừa nghĩ câu trả lời vừa nhận định đây là Bắc Kinh nó thông qua công an Hà Nội hỏi. Để nó đánh Mỹ mà. Thế là đáp luôn tắp lự: đánh nhau bằng bụi nguyên tử! Đèn bật sáng, ba đứa đội mũ phớt giống như cái mũ tao vẫn đội ấy đi đến bắt tay tao: - Xứng đáng giáo sư..., hoạ sĩ giỏi lắm.” Đó là nhờ hằng ngày vẫn phải lọc sạch bụi của ánh sáng đi mà vẽ đấy,” - tớ nói..

Ít lâu sau, anh bảo tôi: - Hôm nào tao bảo mày chúng nó phong tao làm giáo sư nhưng mày biết không, chúng nó vẫn bám theo tao. Trước cửa nhà tao, 67 Nguyễn Thái Học, vẫn có hai đứa cải trang làm đàn bà xấu xí ngồi với bốn cái sọt đựng mấy nải chuối chứ c̣n phủ toàn là lá chuối. Để làm ǵ? Để che đi mấy cái micro rất bự chĩa thẳng vào buồng tao nghe trộm...

Một tối khuya, mưa lất phất, Sáng và tôi đi trên hè trước Toà án nhân dân Thành phố. Sáng mặc áo gió đen loang loáng ướt, ánh đèn hắt vào tôi lại ngỡ có những hàng răng trắng nhe ra cười, hai vạt áo dài vung vẩy vui vẻ (tôi để ư mới thấy th́ ra hai tay Sáng đút trong hai túi là động lực ngầm của sự vung vẩy vui vẻ kia., Sáng cười khoái trí bảo tôi: - Tao báo mày tin mừng đây..., tao khỏi điên rồi. Công an dạo nào nghe trộm tao chính là mấy mẹ bán chuối thật, hôm nọ tao vờ mặc cả, lật cả sọt ra th́ không có máy ǵ hết... Rồi dạo này tao vẽ không có đứa đứng bên xui nữa. Một hồi tao vẽ là nó cứ bảo dài, dài nữa, dài nữa, có khi bút quệt cả ra ngoài toan... Rồi nó lại bảo ngắn, ngắn, ngắn nữa vào... Mà tao cứ nghe. Một hồi lại thế này. Khuya tao đang đọc sách bỗng thấy trên giường có tiếng người vật nhau cười rúc rích. Tao ra vén màn lên. Mày biết thế nào không? Lê Duẩn chơi gái. Tao ôn tồn nhưng mà nghiêm nghị nói thưa ông, ông có nhà có cửa đàng hoàng sao lại phải đến nhà tôi, công an khu vực họ đến khám nhà th́ tôi khai quan hệ của tôi với ông như thế nào đây, quan hệ với cô gái thế nào đây... Bỏ đi, Duẩn c̣n cúi chào. Tưởng yên ai hay lát sau lại tiếp dĩễn. Lần này mở màn th́ là Phạm Văn Đồng. Tao cáu quá, chỉ tay ra cửa buồng: - Ra khỏi đây ngay! Gần nửa đêm sắp đi ngủ th́ lại vật lộn như thế. Lần này là thằng Hoa em tao. Nó bảo có cái băi tốt thế này cho em ruột mượn mà cũng ky? Nay tao khỏi điên rồi mày bảo có hay không?

Chiến tranh chấm dứt, tôi nghe người trong Nam đầu tiên khóc người thân chết trong thời gian xa cách hai miền là Sáng. Sáng ấy, tôi ngồi nghe anh nức nở khóc, thảm thiết khóc đến nửa giờ, lá thư người nhà mở trên tay cứ vật vă theo đà người anh rũ rượi. Trong gian pḥng dài hẹp như cái toa tàu bé nhỏ của anh. Má tao chết rồi... Giải phóng th́ chết... Tao không được chôn cất má, tao thương má tao lắm, tao muốn chết mày ơi... Sao má lại không muốn cho con gặp lại mặt?...

Anh khóc hồn nhiên, chân thành như một đứa trẻ. Tôi bỗng thấy cái t́nh của anh với mẹ có lẽ sâu đậm hơn tôi. Khi nghe tin mẹ tôi chết trong Hà Nội, năm 1951, tôi đang ở huyện Lâm Thao sống thực tế một năm, (Hà Xuân Trường th́ lên Hạ Hoà, theo kế hoạch rèn luyện lực lượng trẻ của Tố Hữu lúc đó về làm tổng biên tập báo Nhân Dân ra hàng ngày sau Đại hội 2 của đảng). Tôi ra gian trái ngôi nhà gỗ làm trụ sở

Đoàn thanh niên, một ḿnh ngồi trên càng cối xay thóc nh́n mưa tầm tă trên các tàu lá cọ mà khóc thương mẹ. Khóc lâu. Khóc không muốn đứng lên nữa, tưởng chừng cứ thế này ngồi hết ngày này qua ngày khác th́ sẽ chuộc lại được tội đă xa vắng mẹ...

Thời kỳ này chẳng hiểu sao Sáng lại không” xài” được Nguyễn Tuân, người mà anh vẽ cho chân dung ở trên một đĩa sơn mài. Mặt Tuân như một cánh diều tủm tỉm cười bập bềnh giữa mấy cành dong nước. Anh bảo tôi: - Tớ cảnh cáo nó rồi. Tớ sẽ không bao giờ thèm đến nhà nó nữa. Cảnh cáo cả nó rằng thằng cầm bút mà không viết được tiểu thuyết th́ đừng có mà nhận là nhà văn, như thằng cầm panhxô (cọ) ấy, không vẽ sơn dầu th́ đừng có nhận là làm panhtuya (hội họa)

Trong Sài G̣n, cuối những năm 80, ngoài những lần la cà ngoài phố, Sáng hay kéo tôi đến nhà Hoa, em trai anh ở đường Yên Đổ, nơi anh ở nhờ đấy. Rượu suông. May ô, quần pi-gia-ma cháo ḷng, mũ mỏ vịt mầu xanh bạc hà bạc phếch và đôi dép Thái Lan đă nhăo bét hết cả đế, nó vểnh lên thành một đường gờ nhẵn thín ôm gọn lấy hai bàn chân thô to của Sáng.” Mày ngồi đây, tao ra mua cái ǵ hả.” Lát sau về, hai điếu “ba số” và hai quả xoài xanh trên tay...

Lần cuối cùng, sau đó cả mười năm tôi không vào Sài G̣n, hai chúng tôi chia tay nhau gần Cầu Bông. Vừa đi con đường bên dưới Cầu Sắt leo lên mặt Cầu Bông, tôi phảỉ rẽ về Vơ Thị Sáu, Sáng khoát tay chỉ về phía bên kia sông Nhiêu Lộc: - Mai tao đến nhà bà chị tao cho tao ở cái xóm ŕa sông kia, trông lên cầu này, đấy... Ở đấy tao vẽ tốt lắm.

Cái bờ con kênh Nhiêu Lộc Cầu Bông anh chỉ tôi bữa đó, chỗ gần Miếu Nổi, bây giờ thành con kè xi măng phẳng ĺ với những ghế bàn cà phê trời. Bây giờ qua cầu này tôi thường nh́n về phía đó đoán ra cái xưởng vẽ cuối cùng của anh nó nằm ở quăng nào. Hay là bị mất vào chung cư Miếu Nổi có Tô Hải sống ở đó rồi. Và gần như chiều chiều đi ngang cổng trường Mỹ thuật Gia Định, nơi cho anh vỡ ḷng hội họa tôi lại nghĩ đến anh. Lại thầm nói với anh: cậu chết rồi, Vạn Lịch mỗi khi có cái ǵ ngon nó đều để lên bàn thờ cúng cậu đấy...

T́nh cờ sau khi chia tay Sáng, tôi gặp Lưu Công Nhân ở ngay Dakao. Kéo tôi đi chơi, ngồi chung cái Solex mà Nhân chỉ cho nổ máy khi lên dốc cầu. Nhân bảo tôi bữa ấy: -Cậu lẽ ra phải có cái ống tre ở tay...Sao thế?- Tôi hỏi. Nhân nói: - Đi rừng người ta vẫn đeo hai ống tre ở hai cánh tay. Bị đười ươi nó bắt th́ lúc nó sướng nó cuời là ḿnh rút tay ḿnh chạy. Sống với cộng sản ông không được thật thà mà. Ông bảo Đặng Tỉểu B́nh có giỏi không? Nhờ có nhiều cái ống tre đeo vào tay đấy. Sau này khi nhớ tới lần chia tay cuối cùng với Sáng thế nào tôi cũng nghĩ tới cái ống tre lừa đười uơi của Lưu Công Nhân v́ hai việc tiếp liền nhau.

Lạ là nhiều khi nh́n Sáng nghiêng g̣ má cười, tôi cứ hay nghĩ đến truyện Cuồng trăng (Mal de lune) của Pirandello. Và nghĩ tới sớm hơn nữa, một đêm trăng sáng kinh người ở giữa chợ Thất Khê vắng ngắt, đêm thứ hai sau giải phóng, tháng 10 năm 1950. Cả khu chợ lô xô quán ngói chỉ có hai chúng tôi. Bạt đă rải xong, Sáng quẳng ba lô lại bảo tôi: - Mày coi cho tao, tao vào phố xem có điếm không. Vùng địch hay có đấy. Lâu lắm không nh́n thấy nuy rồi... Lát sau quay lại, cười độ lượng với chính cái chưng hửng của ḿnh, anh bảo tôi: - Toàn lính đi tuần mà dân th́ không ai biết tiếng Kinh. Họ sợ chúng ḿnh mày ạ... Tao gơ cửa mà có nhà họ ôm lấy nhau run lên cầm cập.

Đêm ấy, hai đứa ngủ chợ. Mở mắt ra thấy sợ; tôi đă sa vào một trận mai phục êm ả ở quy mô vũ trụ: không gian đang cho diễn ra một cuộc loăng hoá toàn bộ ghê rợn. Ngủ quên đi,

Sáng và tôi chắc chắn sẽ hoá ra thành hai vũng nước trăng lênh láng...

Cuối năm 1972, lúc bom dữ nhất, Nguyễn Tuân “chạy” đến ở nhờ pḥng thường trực (có hai gian trong ngoài) của Hội liên hiệp văn học nghệ thuật, 51 Trần Hưng Đạo. Một sáng lạnh rất đẹp, tôi đến. Th́ thấy Tuân, Tô Hoài, Nguyên Hồng đang rượu suông trong gian pḥng cạnh pḥng thường trực chỉ có mỗi cái giường xếp (đồ viện trợ của Liên Xô cho chín tỉnh bị lụt năm ngoái) của Nguyễn Tuân. Tuân và Hồng gác hai bên cửa, Tô Hoài quay lưng vào tường trong nh́n ra.

Thấy tôi Tô Hoài, Nguyên Hồng như họat hẳn lên: có thêm người th́ sẽ bớt bị Tuân cà khịa. Nhưng Tuân đă tay trên: - Này, - anh bảo tôi, Nguyên Hồng nó nói nó viết hồi kư trung thực lắm, ông đọc chưa? Nó ăn thủng nồi đồng nhà thằng Chu Ngọc ở Hàng Đồng ngày xưa thế nhưng lại chỉ viết số nhà và tên phố, không dám nhắc đến tên thằng Chu Ngọc. Lại viết là được nhân dân lao động lăng xê lên! Con sen, thằng ở, anh xe nào đọc Ngày thơ ấu với Bỉ Vỏ hồi ấy mà lăng xê lên? Sao không nói thẳng ra là Tự lực văn đoàn?

Nguyên Hồng đập đập tay tôi: - Này, Trần Đĩnh, tớ lại vừa làm một bài thơ t́nh, tớ đọc cho nghe rồi tí nữa đưa về cho thằng Thép Mới hộ nhé.

Nguyên Hồng đọc được hai câu th́ Nguyễn Tuân giật giật tay tôi: - Nghe thơ t́nh lủy làm ǵ? Lủy tay ch́a tiền tay tụt yếm...

Nguyên Hồng bậm môi lại, vểnh râu lên quay ra sân. Tô Hoài ngồi tẩn mẩn tước cho kỳ hết các sơ trên múi quít khẽ nói: - Thôi, nói chuyện viết làm ǵ.

Nguyễn Tuân quay phắt lại, chống hai quả đấm lên hai đùi xếp bằng tṛn, hớn hở như vớ được trúng đối tượng từ năy

cứ trốn măi đấu tố: - A, nói kinh tế th́ dốt, nói chính trị th́ sợ, nói viết cũng không nốt th́ nói cái ǵ? Nói chuyện dế vậy nhớ?

Tuân đưa mắt đảo quanh, má đỏ bóng. Mắt kính nh́n tôi loa loá lên một cái cười đang rung rinh ra cả đẩu ria.

Vừa lúc Nguyễn Cao Luyện tḥ đầu vào reo lên: - Ḱa, Trần Đĩnh.

Nhưng Tuân đă quay mặt vào. Luyện bỏ đi tức th́. (Đến nhà Phan Kế An sau đó, Luyện phàn nàn ḿnh thấy Trần Đĩnh th́ vào xem nó có tin ǵ đàm phán ở Paris không thế mà thằng Tuân hỗn quá, ngoảnh mặt đi...)

Mấy hôm sau Tuân cười bảo tôi, hôm nọ ḿnh đùa thế mà Nguyên Hồng nó giận, ḿnh chào nó vờ không thấy.

Tôi không muốn bảo Tuân rằng mới hôm qua Nguyên Hồng đến báo đưa bài thơ t́nh đă rủ tôi ra Gốc Liễu. Vừa lấy bia xong, anh hỏi luôn:

-     Cậu có biết trước Cách mạng tháng Tám, Tuân có năm đứa bạn thân nhất là ai không? Là Lương Đức Thiệp, tờ - rốt - kít bị ta bắn, hai là Tchya Đái Đức Tuấn cũng ta thịt, ba là Đoàn Phú Tứ, bốn là Vũ Hoàng Chương, năm là Lưu Trọng Lư. Khi Tuân bị Tây phát văng đi căng v́ t́nh nghi Đại Việt, Thiệp tặng T uân một bài thơ làm toàn bằng đầu đề những cái Tuân đă viết. Mày có thấy Tuân hé răng nói về những người này bao giờ không? Mà Tuân rồi rất ghét Đoàn Phú Tứ. Tứ không đảng viên, măi mới được cho vào Hội nhà văn. Hôm ấy chả lẽ tớ vạch lại Tuân? Vạch lại hắn th́ tớ ra cái ǵ?

Thật sự tôi chỉ thấy thương các anh. “Đời là một đống cỏn con những bí mật.” Đă là bí mật th́ giấu đi phỏng có làm sao?

Khổ nỗi là cái đống đó anh phải cung khai ra để được chính trị hoá, ư hệ hoá và nhất là hồ sơ hóa rồi nó sẽ quyết định đến vinh thân hay bại thân của anh. Và một khi ruột gan phơi bày ra đă thành món thuế thân, đúng hơn, một thế chấp cơ bản nộp cho tổ chức th́ bên cạnh tṛ giấu diếm tất cũng khó tránh được khoản tô vẽ và khoản đoạn tuyệt với quá khứ thối tha hay những thằng bạn. T́nh bạn sao bằng được t́nh đảng? Bạn có thể hại nhau c̣n đảng th́ chỉ có cứu vớt ḿnh.

Trong bữa bia đó, Nguyên Hồng c̣n nói anh đă hỏi Đoàn Phú Tứ tại sao tóc đen nhánh mà râu bạc th́ Tứ nói: “Tại cái nguyên lư thực vật thôi. Chỗ nào ḿnh bón phân tro nhiều th́ xanh tươi, chỗ nào phân tro kém th́ nó cằn cỗi. Đầu tôi bón sách nhiều nên tóc tốt tươi c̣n mồm chả có cái ǵ bón nên râu bạc.” Tứ c̣n báo trước đầu hắn rồi sẽ bạc hết đến nơi. Ḿnh hỏi v́ sao th́ hắn nói sách báo để đọc từ nay làm củi hết rồi, tem phiếu dầu không đủ dùng cho hai bữa...

Tàn bia, Nguyên Hồng mới nói: - Tuân như có ư tị với tớ ở chỗ tớ xuất thân nghèo nên được chiếu cố.

Th́ hỏi tớ nghèo nhưng đâu có được là chủ tịch Hội như nó. Mà nó đâu có bị mất sổ gạo v́ đi khỏi Hà Nội như tớ? Vơi lại sao khong tư hoi sao khong tham gia Van hoa cưu quoc?

Dĩ nhiên tôi không kể lại với Tuân. Phải nói tôi mến Nguyên Hồng hơn. Anh dễ bộc lộ ḿnh hơn. Anh vào tôi từ lúc tôi c̣n thiếu niên. Và anh chả đă cho tôi một nhận xét đáng quư sao? Mày là Tư Mă Thiên nói thật nên bị họ thiến. Nhất là anh có thể ở ẩn, không danh tiếng. nhờ Nhà nước. Giống Kim Lân.

Một hôm qua đầu hồ Thuyền Quang, trước khu vực điện đài của Bộ công an, Nguyễn Tuân chỉ vào hai kè xi măng chạy ra giữa hồ hỏi tôi có thấy hai cái kè kia không? Cái bên này, đấy, th́ bộ trưởng ngoại giao Ung Văn Khiêm bị Mao tḥ cẳng sang đá đít ngồi câu, cái kia, đấy song song nhau đấy, th́ đại sứ quan năm t́nh báo toàn Đông Nam Á của Liên Xô Séc - ba - cốp ngồi câu. Bên này hễ bộ trưởng về vườn v́ lỡ theo Liên Xô đầu hàng Mỹ câu được con cá nào là bên kia quan năm t́nh báo lại rót vốt - ca ra rồi ngả mũ, nâng cốc chúc mừng từ xa. Chính đám an ninh theo dơi hai cha nói với tớ mà. Ở sứ quán Liên Xô c̣n cái cậu Padolski nữa mới ghê, gần như phó sứ ấy, ḿnh vẫn gọi hắn là “thằng giặc” mà, sục sạo lắm. Nhưng anh em bảo sứ quán Tàu là đồng chí ruột của ta nên như cá trong nước c̣n sục sạo dữ hơn Nga Xô nhiều.

Tôi không bảo Tuân chuyện Vơ Nguyên Giáp cũng sợ “thằng giặc” Padolski. Một tối Giáp đến Phan Kế An chơi. (Tôi vẫn ngồi chuyện với An trong khi Điện Biên, Ḥa B́nh, hai con bé của Giáp lấy kư họa ở trên sàn, ngay dưới chân chúng tôi.) Ai ngờ t́nh cờ Padolski đă đến trước. Cầu thang gỗ nhà An đến chỗ rẽ lên chiếu giữa th́ nḥm vào đúng pḥng khách. Thấy “nước ngoài” (lúc ấy nước ngoài nguy hiểm hơn” nước lạ “sau này), Giáp vội giật lùi, An chạy ra mời, Giáp dứt khóat kiếu. Tôi bảo An: - Ở Điện Biên, Giáp rất ngại cố vấn Trung Quốc, dặn Lê Trọng Nghĩa, Hoàng Đạo Thúy cẩn thận, các cố vấn đang xét ngặt lư lịch anh em, kể cả tôi, nay lui khỏi nhà mày lại v́ sợ lọt tai mắt Trung Quốc là an ninh Hà Nội. Ai ngờ anh hùng lại bị yểm dữ đến thế!

Hè năm ấy vào Sài G̣n, tôi hỏi Ung Văn Khiêm chuyện câu cá Tuân nói. Khiêm cười bảo nào chỉ thế. Có lần Séc - ba - cốp ṃ đến tận sau lưng ḿnh rót hai li rượu bắt uống cạn. Có lẽ trêu an ninh ta. Sau đó an ninh mời ḿnh đến chất vấn lăo nói những ǵ. Ḿnh bảo, có mỗi độc đạo ông ta chặn mất rồi, tôi không uống với ông ta th́ làm ǵ? Nhảy xuống hồ à? Hồi ấy công an ngày đêm bao vây nhà ḿnh ở Cao Bá Quát, ai vào ra đều công khai ghi sổ tay, cố cho trong nhà nh́n thấy.

Một trưa, theo lệ hàng ngày, tôi đưa Minh Việt bị cổ chướng nằm bệnh viện Việt Nam - Cu ba dạo một ṿng phố quanh đó.

Chợt thấy Tuân đi với Nguyễn Văn Bổng ở trước nhà Trần Độ ra phía ga. Thấy tôi, Tuân giơ can ngoắc sang. Tôi chỉ tay vào cái bụng to tướng của Minh Việt lắc đầu. Tuân bèn kéo Bổng qua đường. Bảo tôi: - “Ḿnh vừa đi Liên Xô về. Này, có cô phiên dịch tiếng Pháp đẹp đáo để là đẹp. Trước khi ḿnh lên Léningrad, ḿnh đưa tiền cho cô ta bảo mua giúp cho mười bông hồng đại đóa, cô ấy bảo không mua hoa chẵn, ḿnh bảo thế th́ chín đi. Hôm sau cô trao hoa, ḿnh nói tôi xin biếu cho một nhan sắc là cô. Cô ta reo lên cảm ơn rồi nói cộng cả bạn trai tôi th́ nhà tôi vừa đúng chín người, khéo thế.”

Chắc rượu đang ngà ngà, Tuân nhành mồm nói tiếp: - Sau đó, ḿnh lên Léningrad. Giám đốc khách sạn gặp ngay, nói mười năm trước đồng chí đă ở buồng 312 này, nay lại ở đúng đấy, đồng chí có thích không? À, thế ra họ theo dơi ngặt đáo để mày ạ. Nghĩa là thằng nào sang đấy chửi bố chửi mẹ họ lên họ ghi vào sổ theo dơi hết. Nhưng tao khác, je suis gentiment suivi, - tao được yêu mến theo dơi. Tưởng đùa đấy hả? Này, một dạo ai sang đó cũng phải xổ ra một tràng lạp xường xúc xích Mao để trong nước c̣n cho đi nữa mà mua xích xe với quạt tai voi, bàn là xét lại chứ. Đấy, một lần T ố Hữu gặp ḿnh giữa đại sứ quán đă kêu lên: “Ô hay, giáo điều, xét lại gặp nhau ở tại sào huyệt xét lại ḱa!” Một dạo thừa thắng xông lên lắm. Nói xong, Tuân ngoắc can một cái chào rồi qua đường, sang đúng cửa nhà Trần Độ lúc ấy chưa “chống đảng” mới rẽ về phía ga.

C̣n một chuyện Tuân nói tôi cũng thích. Tuân đi với Tế Hanh thăm mộ Tchekhov. Đặt cho ông nhà văn này một bông hồng trắng, c̣n một bông hồng đỏ Tuân cầm tay, Tế Hanh bảo để cho ai? - “Người này ông không thích viếng th́ thôi. Thế là cậu ta bảo tôi ra cổng chờ nhé. C̣n ḿnh đến đặt bông hồng đó lên mộ Khroutchev. Thầm bảo ông ta rằng giá như ông hiểu thấu hơn bụng dạ các đồng chí ở Bộ chính trị...

Thế rồi Tuân khiếm lễ với tôi.

Muốn tôi vượt rào những phân, lúa, lợn, Thép Mới bảo tôi phê b́nh Vũ Bằng trong Sài G̣n viết kỷ niệm một năm bom Khâm Thiên ǵ mà chỉ thương xót bóng ma những em Huệ, em Hồng, em Cúc xưa nào... Đưa in bài của tôi có tít Tiếng chát tom át tiếng bom Thép Mới thêm vào đúng hai chữ “che tàn” vào trong bài, không bảo tôi.

Tuân không thích tôi đả cái thú chát tom, và nhất là đả Vũ Bằng rồi lại c̣n “cạnh khóe” Tuân chuyên đi hát boóng chơi ké (che tàn), điều mà tôi không biết. Tuân nói với Lửa Mới và mấy người: - Tay này đang muốn chuộc tội đây.

Kể lại với tôi, Lửa Mới lắc đầu: - Chơi với cha Tuân này như đi trên dây ấy mà. Thép Mới bảo tớ là nó cho hai chữ “che tàn “vào bài cậu để ghẹo T uân tí ti.

Tôi không thanh minh với Tuân. Tôi biết mang tội danh lật đổ, chống đảng th́ tôi khó mà giữ nguyên được dung mạo bạn bè.

Bao nhiêu năm quen biết Tuân, tôi chưa bao giờ kể cho Tuân (cũng như Tô Hoài, Kim Lân, Nguyễn Sáng, Trần Lưu Hậu...) nghe chút nào cac tọi nơ cung trưng phạt cu the’ đang chup vao toi va gia đ́nh toi - bo vơ, vơ, Trần Châu. Lỡ nghe Tchekov: Đừng luôn vạch cái nhọt ở mông ḿnh ra kêu đau với mọi người. Tôi biết với thành tích đi căng mà không được tính là cách mạng, Tuân đă khoanh một vùng biên cấm vượt - để ngầm chia một ḿnh động từ sợ - trong “lĩnh vực chính trị,” lĩnh vực mà Gorki đă nói với bố nhà thơ Nga Vladimir Pozner là “thối tha và dối trá.”

Không thanh minh, tôi cũng không cho Tuân hay ngay sau bài báo đó, Côn, chuyên viên Vụ bảo vệ đă đến báo nhắc Thép Mới và tôi là tôi không được viết ǵ ngoài lúa lợn phân bèo. “Tao muốn để mày viết cái ǵ cho bơ bèn, - Thép Mới bảo tôi, biết đâu mày lại bị ngặt đến thế. Mà tao nghe đâu thằng Vũ Bằng là ḿnh cài vào.”

Khi Tuân chết, tôi ở Sài G̣n. Diệp Minh Châu mời mấy người, bà Mộng Tuyết, Trần Văn Giàu, Trịnh Công Sơn, Đỗ Hải, vài anh em và tôi. Truy điệu, ăn uống ngay bên cạnh bức tượng đầu Tuân mà Châu vừa nặn xong. Xù x́ một mũi tàu gạt gió rẽ sóng. Như một khối nguyên sơ chưa qua cải tạo, xây dựng.

Nh́n thần khí phơi phới của bức tượng, tôi chợt mơ hồ thấy có lẽ đây là cái coda (đoạn kết bản nhạc) Tuân cần có để kết được đầy đặn con người. Nhạc khúc Tuân nghe cứ thấy dang dở có lẽ v́ thiếu nét cả quyết sóng gió này. Sau đó nghe Lê Đạt nói h́nh như Tuân tự sát, tôi giật ḿnh. Cái coda tôi chờ đợi nơi Tuân từ từ hiện lên rơ ở cuộc xông pha vào cơi chuộc lại ḿnh không biết là thật hay đồn kia.

Trong tối truy điệu ấy, bà Mộng Tuyết kể Nguyễn Tuân sau này gửi thư thường kư Hàn Sĩ Đỏ v́ Tuân rất thích cái tên mang ba yếu tố kẻ sĩ, nghèo và cộng sản. Tôi bâng khuâng nghĩ: “Phải chăng Tuân nói cộng sản để thay cho chữ hèn?”

Một sáng 1 tháng 1 đẹp trời, “mừng năm mới may ra sẽ được mới thật,” Tuân hẹn tôi đi ăn sáng. Hai đứa dắt xe tới trước cổng Nhà hát nhân dân, đúng chỗ Trần Dần tối nào bảo tôi “con lừa này không ưa nặng” th́ Tuân cúi xuống kẹp cái kẹp mạ kền vào gấu quần ống sớ màu đen đă bạc và chỉ vào chiếc xe của anh hỏi: - Đố ông năm mới xe tôi mới ở chỗ nào?

Tôi chăm chú nh́n. Vẫn cái khung Pháp bong hết sơn, vẫn đôi phanh Tây “ăn như ngoạm chặt lấy đùi ḿnh thế này,” vẫn đôi vành Tây Mavic, chiếc đĩa và đôi pê - đan Durax... (“Phải toàn đế quốc phụ tùng thế này mới phục vụ ḿnh tốt được!” - Tuân từng bảo tôi.)

Tôi nói không thấy ǵ mới cả.

-  Ông không làm chính trị được. - Tuân nói, lắc đầu leo lên xe. Lẽ ra liếc là phải thấy tôi sắp xếp nhân sự cho nó công phu như thế nào rồi. Lốp bánh sau trọc sư cụ cho lên bánh trước, lốp bánh trứơc c̣n rănh cho tụt xuống bánh sau. Nâng cao năng lực cho bộ máy đến thế mà ông không thấy!

Lên xe, Tuân nói tiếp: - Lại chuyện xe. Gần đây ông có thấy hệ xe Nhà nước có thêm ǵ mới không?... À, một loạt chừng một chục chiếc xe ba bánh, thùng vuông kín mít màu cổ vịt bóng nhoáng. Quan xa, không, kiêu xa đấy. Tôn Thất Tùng hắn bảo là đi đường hễ thấy thằng ấy th́ leo ngay lên cây không què chân có ngày. Có mỗi nhiệm vụ sáng sáng chở gà sống thiến, gị chả, cá lươn, phó mát, bơ, xúc xích... phóng thật nhanh đến nhà từng ông Bộ chính trị, quay đít, lùi a - la - de, tuồn tú ụ vào, ăn hay không mặc kệ, tài đây bất biết. Vậy đi đường nhớ nhắm trước cây để leo lên đấy nhá.

Sáng ấy, ăn mằn thắn ở nhà hàng quen Tuân, tại gần ngă tư Lư Thường Kiệt - Quang Trung. Vào gian trong. Hai tràng kỷ tre. Một cửa sổ nhỏ có rèm bằng vải màn trắng phe phẩy nh́n qua thấy nhà máy cơ điện bên kia đường, một dăy tường dài của nó luôn có người - thường là các bà, các cô quang gánh - dừng lại trật quần làm trận đái bơ bèn buổi sáng.

Tuân lấy ra chai Camus dẹt, bên dưới nhăn nó Tuân đề câu Créer, c'est donner une forme à son destin" (Sáng tạo là cho số phận ta một h́nh thù) của Camus mà Tuân viết lại rồi đem dán vào. “Pas d' Albert, - không có Albert Camus, chỉ là Vân thôi,” - Tuân nói.

Tuân vặn nắp chai. Cái nắp mầu vàng ngả đỏ đồng điếu có những họa tiết cành lá đen li ti, kiểu trang trí cung điện, nhà thờ Tư - lạp - phu. Tuân rót rượu vào nó đưa tôi:

-   Ông uống bằng cái caỉice này (cốc đựng rượu cúng) cho tôi... Anh mưu thuật với anh chân chất đều chẳng ra ǵ. Anh mưu thuật th́ mệt óc, anh chân chất th́ mệt đời...

Rồi hơi cúi về đằng trước im lặng.

Một chuyện khá rồ của Tuân nên nhắc lại.

Tối ấy, 16 - 2 - 1966, một thiếu tá không quân - tên Tưởng hay Tường, nhật kư tôi mờ mất cái dấu - nói chuyện về không quân ở Hội văn nghệ 51 Trần Hưng Đạo. Chê hết Mỹ, Liên Xô, chỉ c̣n Trung Quốc và ta nhất hết. Tên lửa Liên Xô? Ồ, thứ pháo thăng thiên này Trung Quốc chơi từ lâu rồi mà. Được cái là ông anh chúa hay run này cho ta tin về các chuyến Mỹ xuất kích vào ta, bao nhiêu máy bay, số mấy, phi công nào ở máy bay nào, sở trường sở đoản từng đứa.

Ngồi hàng trên, Tuân quay lại nháy tôi, hai chúng tôi bỏ về. Mưa nặng hạt. Chúng tôi dắt xe lên tận cà phê Lương. “Chán chả muốn leo lên xe,” - Tuân nói.

10 giờ đêm lại dắt xe đi về tận đầu ngơ vào Tuân. Bắt tay tôi, Tuân nói: - ... Buồn nhỉ. Đi nghe mưa đêm dầm dề các con phố c̣n hơn nghe những tinh hoa trí tuệ minh họa cho các nghị quyết mà rút lại chỉ có một vận động duy nhất là ca ngợi đồng chí có nốt ruồi.

-   Có thế đồng chí mới cho súng. C'est pas gratuit ces choses grondantes, - các của gầm thét ấy không dưng mà có.

*  * *

Mọt sang vao Viet Xo kham benh, toi gap To Hoai nam chưa than kinh tim. Anh cho hay mọt ten tuoi van nghe vưa bi co nhan t́nh nọp To' Hưu bưc thư cha nay gưi co noi (đại y) khong gap co theo hen đươc v́ lao cha co' bat len nghe giang đạo. To Hoai mơ sac lay bưc thư ra lam tin: “Tơ la b ́ thư đang uy nen xư Lanh đưa xuong đe’ giai quyet. Co nhan t́nh tưc v́ bi chang đưa vơ tơi nha giao duc nen gưi no cho cha co' To' Lành!” Toi cam thư đọc...

Vưa luc ay, Che' Lan Vien đi vao. Anh bao toi: - Nay Tran Đ nh, m nh bi cai nay la lam. Ngot vơi man bay giơ đech phan biet đươc.

To Hoai tưng tưng: - An thư mọt th́a cưt ma khong phan biet đươc th phai chưa that.

Che' cươi gạt gạt như nhạn rang To Hoai noi xac đang qua.


 

Chương ba bảy

1

6 năm sau Đại hội 3, đảng họp Đại hội 4 (1976). Ket thuc thơi ky vu trang vơi ca nươc quy phuc đang va Lien Xo đang hoang vao Đong Nam A, Trung Quoc vơ bam: với địch th́ thay Đai Loan ơ Thương trưc Bao an Lien hơp quoc, với đồng chí th́ thay thế chủ quyền Việt Nam ở một phần lănh thổ.

Máu Việt Nam mới có sức dịch chuyển địa chính trị mạnh mẽ và quư giá làm sao!

Sau The' chien 2, tồn tại hai phe đă đẻ ra cục diện chiến tranh lạnh với ba ḷ lửa chiến tranh là ba nước bị chia cắt (chưa kể lục địa Trung Quốc với Đài Loan mà một dạo Mao vờ như khiền đến nơi.) Cộng sản ở ba nơi này đều phụng thờ bạo lực vũ trang nhưng chỉ hai nơi quyết chủ động tung quân đánh trước.

Cục diện đă đi tới:

-    Cộng sản Hà Nội thắng - sau hàng chục năm vũ trang mang tên “chiến tranh cách mạng” hay “giải phóng” (hoa lá cành che đi phương châm “chính quyền ra từ ṇng súng”) với hàng trăm ngh́n chiến binh vừa cài lại vừa xâm nhập hoạt động ở trên đất địch và bom đạn hai bên bắn nhau là của đế quốc và cộng sản cung cấp ê hề.

-   Cộng sản B́nh Nhưỡng cũng từng dùng ṇng súng nhưng thất bại để rồi bằng ḷng hoà b́nh theo ư của “kẻ thù” tức Nam Hàn dù hàng chục ngh́n quân Mỹ đồn trú ở đó hàng chục năm và chỉ huy luôn cả quân Nam Hàn. (Chú ư: Mỹ không chỉ huy quân đội Sài G̣n.)

-   Và cộng sản Đông Đức, với tư cách hàng binh, tự nguyện ùa sang chiếm luôn “đất địch” Tây Đức đầy ắp Đê mác. Bằng nhân phẩm cao, mức sống cao, Tây Đức tư bản sáp nhập trong nháy mắt Đức Cộng và nước Đức thống nhất bèn thành tảng nam châm hút bong mất Đông Âu.

Đâu phải chíến tranh cách mạng với mục tiêu xă hội chủ nghĩa ở ngay trước mắt như đảng vẫn sà să rao giảng là xu thế phát triển trội.

Và nên chú ư: cac nươc Đưc, Nhạt, Nam Han... hiện đều có đầy quân Mỹ nhưng không ai gọi họ “chó săn tay sai Mỹ “như gọi Sài G̣n hồi nào để tiêu diệt. (Cũng cần chú ư nữa: noi cach mang Tan Trao cung tưng co binh l nh My - và chỗ giao du hơi có chất “chuông nguyện hồn ai” này chắc Hồ Chí Minh đă phải giải thích chật vật với Mao, Xịt - ta - lin)

1972, Mỹ “cut” nhưng ngụy “chưa nhào” nên 1975, Hà Nội phải nổ súng tiêu diệt chúng để cuối cùng thắng Mỹ vẹn toàn bằng màn thắng. Mỹ vắng mặt. Màn này rất quan trọng. Này nhá, quyết tâm diệt Mỹ của Đảng cao chưa? Và như thế là Đảng không hề nội chiến, vâng, “người Việt Nam không ai thắng ai” mà, Đảng đă nói. Cho bọn “chó săn tay sai” đi cải tạo cũng là mượn h́nh hài chúng để cải tạo linh hồn Mỹ vắng mặt thôi!

Thắng lợi cuối cùng đă để lộ ra hai bản ngă của dân tộc Việt! Một được Đảng dạy cho nên biết yêu nước đúng bài đúng vở Quốc tế vô sản rồi thành anh hùng đánh đâu thắng đó, một do thiển cận quốc gia nên phải làm “chó săn bán nước tay sai” roi thua hen thua ha.

Chung quy tại Mẹ Việt Nam có hai buồng trứng - dị dạng hơn Mẹ Âu Cơ chỉ có một - cho ra đời cả chiến sĩ Việt Cộng lẫn “ngụy quân bán nước phản động.”

Có lẽ đă đến lúc thống kê xem có bao nhiêu mẹ Việt Nam mang song thai quốc gia và cộng sản tương tàn tương diệt và bao nhiêu mẹ đơn thai đẻ ra thuần “anh hùng” hay thuần “ngụy” giết hại nhau. Đến hơn 50% không? Nếu thống kê xin chớ bỏ sót mẹ tôi! Cả bà mẹ đẻ ra tổng đốc Phan Đ́nh Ḥe và chánh tổng “bạt nhĩ bẹp tai” Quế - Nguyễn Tuân rỉ tai tôi, khoái trá v́ cũng từng đều dân pum - là bố của Lê Đức Thọ. Xưa ông bác tổng đốc đă chạy chọt phần nào cho anh em Sáu Thọ ra tù đế quốc Pháp th́ sau này Thọ giúp lại cho con cháu ông ung dung bỏ Sài G̣n đă vào tay cộng sản để ra ng̣ai định cư sớm sủa, tiếp nối huyết thống song thai. Và bà mẹ của Vơ Nguyên Giáp. Em gái ruột Giáp lấy trung tướng “ngụy” Nguyễn Ngọc Lễ, ngày 30 - 4 - 1975 bỏ Sài G̣n chạy sang Mỹ đă nghĩ ǵ về ông anh cộng sản đang thần tốc tung quân truy sát lính quốc gia. Ôi, ai làm cho những đứa con của các mẹ Việt Nam chĩa súng giết nhau?

Non sông gấm vóc Đảng thu về một mối cho ḿnh - hay mở rộng trận địa xă hội chủ nghĩa cho cả phe, rồi Đảng trịnh trọng tuyên bố “người Việt Nam không ai thắng ai.”

Song nói ù xọe thế để “yên dân” đấy! V́ theo đúng nguyên lư trí tuệ đầu sổ của Đảng th́ cứ phải duy tŕ bằng được ranh giới địch - ta! Cho nên xóa được giới tuyến phân chia địa lư Bến Hải, bèn vội vă thay cho nó bằng một giới tuyến phân chia sinh học dễ xúc động ḷng người - ấy là suy tôn Bà mẹ anh hùng, vạc ra ở trên mặt Mẹ Việt Nam một mảng vẻ vang - và dĩ nhiên một mảng nhục nhă hay những đứa mẹ đẻ ra các ngụy quân, ngụy quyền, tay sai Mỹ lùng giết con các Bà mẹ anh hùng! Rồi nói đại: “Không có ai thắng ai, chỉ có nhân dân Việt Nam thắng Mỹ.” Thế sao không gọi ráo tất cả Mẹ anh hùng?

Năm 1998 tôi đă nói với nhà báo Mỹ Kevin Whitelaw ở tờ US News and World report rằng để dân thường xuyên nhớ đến sự nghiệp đánh Mỹ do Đảng khởi xướng, Đảng đă vạc nên một vết thương ác độc trên mặt Mẹ Việt Nam.

Đúng ra là mánh chia để trị quen thuộc của cộng sản. Trong dân th́ công nhân tiên tiến nhất, nông dân trung gian, trí thức lạc hậu (nên không bằng cục cứt.) T rong nông dân th́ bần cố nông tích cực, trung nông dao động và phú nông thiên về phản động. Ngay đảng viên cũng c̣n chia đảng viên ưu tú, trung gian và lạc hậu!

Có lẽ nơi duy nhất không chia tiên tiến với trung gian, lạc hậu là Trung ương đảng. Tuy bụng cũng ngầm phân loại xếp hạng cho nhau cả.

Theo Tổng tập luận văn của Vơ Nguyên Giáp, sau Điện Biên Phủ, về An toàn khu, Giáp đến chào Hồ Chủ tịch. Chủ tịch ôm Giáp nói: “Chúc chú thắng trận trở về, nhưng chúng ta c̣n phải đánh Mỹ.” (tôi nhấn).

Tôi đọc và hơi buồn. Tôi đă ngỡ Bác nói: Chúng ta sẽ phải đối đầu với Mỹ nhưng hăy gắng thống nhất ḥa b́nh, dân ta chín năm chiến tranh đau khổ quá đi rồi!

Thế là vừa từ nô lệ bước ra dân ta đă bị Đảng nhét thanh gươm Giải phóng vào tay. Giải phóng dân tộc đồng thời giải phóng giai cấp và loài người, làm một cuộc tiến quân thường trực và trường kỳ. Đi đời sức dân ơi hỡi sức dân!

Muốn ǵ tôi vẫn muốn nêu câu hỏi mở đầu: liệu Việt Nam có thể tự trị năm năm ở trong Liên hiệp Pháp rồi tiến tới độc lập không? Nên biết Pháp giải chế độ thuộc địa chính là trong thời tổng thống de Gaulle chứ đâu phải như CB tức Hồ Chí Minh viết trên báo: đế quốc đánh chết vẫn không chừa cái nết chiếm hữu thuộc địa. Thôi, nói xa chả bằng nói gần: sao không học Bắc Kinh nán chờ để thu hồi ḥa b́nh Hồng Kông, Macao và cả Đài Loan? Hay sao không như Nam Hàn nh́n các đồng bào suy nghĩ khác ḿnh, yêu nước khác ḿnh la anh em cot nhuc đe’ cung ban bạc va cưu mang cưu đoi chư khong la ke thu phai diet? Hay, ừ nhỉ, sao không nghĩ được như Đặng Tiểu B́nh: một quốc gia hai chế độ? (Kinh tế thị trường với định hướng xă hội chủ nghĩa chính là con đẻ không che giấu nổi của tư tưởng Tito đời mới này. Thập niên 40, 50 thế kỷ trước chửi nó dữ lắm!)

Kỷ niệm trăm năm ngày sinh Lê Duẩn, 10 - 7 - 2006, (nhưng sau báo chí lại công bố là ngày 7 - 4 - 2007. Mới một tí đă hai dị bản.) Lê Đức Anh có bài ca ngợi Lê Duẩn giỏi chọn thời cơ hạ thủ miền Nam cộng hoà. Theo Anh, Duẩn cho rằng để Sài G̣n thực hiện Việt Nam hoá th́ “nó sẽ mạnh lên và ta khó đánh đổ.”

A, đâu phải v́ Sài G̣n phá hoại hiệp định Paris! Mà là v́ đừng ḥng ông cho chế độ chúng mày ưu việt.

Một trí thức bảo tôi: Đầy một kho các lưỡi Ê - dốp, các ông rất giỏi dựng kẻ thù để căm thù và tiêu diệt. Nghe nói cứ thấy cứt Sài G̣n là chó Hà Nội nổi đóa liền! C̣n khi được một tủ lạnh đă mất động cơ để làm trạn th́ người Bắc vui. Rồi tự hào” giỏi kết hợp thô sơ với hiện đại!”

*  * *

Trong Báo cáo chính trị Đại hội 4, Lê Duẩn đánh giá thắng lợi như sau: đă đập tan cuộc phản công lớn nhất của tên đế quốc đầu sỏ chĩa vào các lực lượng cách mạng, (tưc chu yeuViet Nam, Trung Quoc, Liên Xô) đă đẩy lùi trận địa đế quốc, mở rộng trận địa xă hội chủ nghĩa (xin chu y: then chot ở đây. Một cách nói nữa là đẩy lùi từng bước, đánh đổ từng bộ phận chủ nghĩa đế quốc), phá vỡ một pḥng tuyến quan trọng của đế quốc Mỹ ở Đông Nam Á (pḥng tuyến SEATO này sau đổi ra là ASEAN), làm đảo lộn chiến lược toàn cầu phản cách mạng của chúng, đẩy Mỹ vào t́nh thế khó khăn chưa từng thấy.

Ve mien Bac, ông nói: “Thành tựu to lớn nhất là đă thủ tiêu chế độ người bóc lột người (...) Các giai cấp bóc lột đă bị xoá bỏ..., người với người sống có t́nh có nghĩa, đoàn kết, thương yêu nhau cùng với “vô sản chuyên chính được củng cố” (...) “hệ tư tưởng và nền văn hoá xă hội chủ nghĩa được đặt trên những nền móng vững chắc..” (Báo cáo chính trị Đại hội lần thứ 4, NXB Sự Thật, 1977.)

Lê Duẩn cũng thông báo thời kỳ hậu Việt Nam là thời kỳ chủ nghĩa xă hội xuất hiện thành mục tiêu đấu tranh trực tiếp (tôi nhấn) của tất cả các nước trên thế giới. Ngụ ư: công ông mở giai đoạn cho cách mạng to chưa?

Nhưng hiện thực Việt Nam luôn bố láo như cố hĩ! Nó ngược lại Duẩn hoàn toàn! Phe xă hội chủ nghĩa tan, không c̣n ai cho súng, cho tiền, cho khoa học quân sự và cho tin t́nh báo ở phạm vi thế giới để làm “tiền đồn” đùng đoàng nữa, sức mạnh binh khí của Việt Nam suy yếu hẳn. Việt Nam cô lập kín mít, không mở ra nổi chuyện ǵ, trừ sáu tỉnh biên giới bị quân anh em chí cốt tràn vào dạy bài “thủy chung.”

Đặc biệt đáng chú ư: Đại hội 4 là Đại hội thắng Mỹ nhưng Trung Cộng không gửi đại biểu đến dự. Thế đấy, ông anh cú! Đă hứa với Mỹ không cho domino ở vùng này th́ chú em cứ domino! Ngày nào nó theo ḿnh đánh Liên Xô ra tṛ th́ nay nó trở cờ, cam làm “Cuba ở phương Đông” mở cửa cho Liên Xô vào Đông Nam Á bao vây ḿnh.

Và nhân đang thời trăng mật với Mỹ, Bắc Kinh đánh luôn Việt Cộng để thanh minh ḿnh không xúi Việt Cộng xé hiệp định Paris chiếm Sài G̣n.

Măi tôi mới thấy trong canh bạc với Mỹ, người ta toàn x́ tố bằng máu Việt. (Nhắc lại: máu Việt Nam có sức dịch chuyển quư giá.). Báo Time đăng ảnh các hộp đèn quảng cáo Coca Cola, Big Mac. lần đầu tiên hiện ra rực đỏ ở dọc Bund Thượng Hải, Thành Đô, Khai Phong. cuối những năm 70 với ḍng chú thích “Đông phương lại hồng.” Tôi xem thấy ở mỗi hộp đèn đỏ h́nh như c̣n có thon thót ánh máu Việt.

*  * *

Sau đại hội 4, tôi đến Nguyễn Thành Long. Anh nói Chế Lan Viên dự đại hội về hơi buồn. Không vào Trung ương mặc dù Tố Hữu hết sức đùn vào. Đồn là v́ có đại biểu B́nh Định đến đại hội nhận ra Chế Lan Viên xưa đi ủng Nhật, thắt khăn mặt trắng to quanh cổ hô ủng hộ Đại Việt thân Nhật. (Xin nói thêm cho công bằng: nếu có thế th́ Chế cũng đâu bằng Phạm Ngọc Thạch được Nhật cấp hàng ngh́n cây súng cho Thanh niên Tiền Phong?).

Long nói Chế Lan Viên bảo đại hội có chất vấn Trung ương vụ xét lại, yêu cầu tổng kết vụ án... Rồi lắc lư mái tóc rậm đẹp, khẽ thêm: - Có vẻ Chế muốn qua tôi đánh động với ông h́nh như sắp có cái ǵ với ông.

T ôi không để ư mấy.

Th́ đùng một cái, chi bộ họp bất thường. Biểu quyết khai trừ tôi. Man kich đe’ noi ky luạt la theo đung nguyen tac tư chi bộ.

Nửa tháng sau, Trọng, vụ trưởng Ban kiểm tra trung ương và Trần Trung Tá, vụ phó bảo vệ đến triệu tập tôi họp. Bí thư đảng ủy và Hữu Thọ, trưởng ban kiêm bí thư chi bộ ban nông nghiệp cùng dự. Hữu Thọ ngồi đúng trước mặt tôi.

Trọng đọc nghị quyết khai trừ. Số 271 hay 171, 73 ǵ đó, (chả thiết lục sổ tay ra xem lại.) Ngô Thuyền, phó trưởng ban kiểm tra kư. (Thuyền có con gái tên là Bè cùng học ở Trung Quốc với tôi, bé nhỏ, ngoan.)

Nghị quyết viết:

Tội danh bao trùm: Trong tổ chức xét lại, chống đảng, lật đổ, gián điệp, tay sai nước ngoài. Ở dưới nói rơ: Thuộc nhóm Vũ Đ́nh Huỳnh, Minh Việt. Và ba tội trạng cụ thể:

1. Phủ nhận mọi đường lối, chính sách của Đảng, nhất là đường lối kháng chiến chống Mỹ; 2. Lăng mạ lănh tụ giai cấp, lănh tụ dân tộc Hồ Chủ tịch;3. Chuẩn bị viết tiểu thuyết chống Đảng.

Tổng kết hỏi cung tôi, Ban tổ chức trung ương không hề kết luận tôi ở trong “tổ chức chống đảng, lật đổ.” vậy là theo điều lệ Đảng tôi có quyền khiếu kiện.

Nhưng tôi cho qua.

Chỉ thanh minh: - Nói tôi lăng mạ Hồ Chủ tịch là không đúng... Tôi nói những điều không phải về Bác cũng như đứa con có khi bực ḿnh nói bố.

Tá cười rất thú vị (như đă chuẩn bị sẵn bước này): “Đây, có bằng chứng, để tôi lấy.”

Miệng nói tay mở cặp da. Tôi vội nói: “Thôi, thôi, tôi đồng

.”

Tôi chợn. Đă có bài học của Lưu Cộng Ḥa ở Ban nghiên cứu lịch sử Đảng: anh bị phó ban vốn là bí thư tỉnh Kiến An phang cho cả một cái gạt tàn pha lê nửa kư vào mặt. May có cặp kính lăo che. Hữu Thọ có thể tái diễn tṛ “A, thằng phản động dám lăng mạ Bác chúng tao” mà tặng cái gạt tàn thuốc nửa kư pha lê Tiệp kia vào đầu tôi lắm. Toi ben đưa hai tay om thop, ve suy nghĩ. Tiệp Khắc hồi ấy tặng ta toàn đồ pha lê để “khôi phục kinh tế” sau 1954. Cơ quan nào cũng đầy gạt tàn pha lê tuy đều chủ yếu hút điếu cầy.

T rọng hỏi: - Anh T rần Đĩnh có ư kiến ǵ không?

-  Không, việc của Đảng mà.

Tôi ngạc nhiên nghe cái giọng tôi dửng dưng. C̣n tiễn Trọng và Tá ra tận gốc đa cơ quan như chủ nhân vậy. Bỗng nhẹ tênh. Hê luôn cả cái quyền pháp lư tối thiểu của đảng viên ghi trong điều lệ: đảng viên bị kỷ luật khai trừ được dự các cuộc họp kiểm điểm và đề xuất kỷ luật với đảng viên. Tự nhiên đọc thầm thơ Thế Lữ thích từ ngày thiếu niên: “Đă quyết không mong xum họp nữa, Bận ḷng chi lắm phút chia phôi... ”

Đă có lúc tôi khá xấu hổ v́ bị khai trừ. Nhưng rồi lành lặn khá nhanh. Nhờ cái ǵ? Nhờ - xin hiểu cho là tôi không bịa đặt ở đây - nhờ tôi nhớ lại câu nói của ông tham tán thương mại Ba Lan tháng 6 tháng 7 ǵ đó bị sốt xuất huyết nằm chung pḥng ở Khoa lây Việt Xô với tôi năm 1970 (danh thiếp ông đưa đă mất): “Giá nước chúng mày ra ở tít giữa Thái B́nh Dương rồi mọi người xúm lại cung cấp mọi thứ cho chúng mày sống riêng với nhau th́ thế giới đỡ mệt. Chúng mày phá quấy quá!.” Cũng một kiểu khai trừ!

Ra khỏi nhân loại.

So với xấu hổ của Đảng trước toàn thế giới th́ xấu hổ của tôi ở cơ quan chỉ bằng con muỗi mắt?

*  **

Fin de partie - tên một vở kịch của Samuel Beckett: Hết ván, rời ṣng.

1947, ở thôn Mè, Ninh Giang, nơi mẹ tôi và anh em tôi tản cư tới, tôi đă được bí thư Mậm nhắm kết nạp. Đă một sáng lên huyện ủy làm cái việc mà nay có lẽ gọi là “phỏng vấn.” Tuổi mười bảy, lại thêm tung tích ông bố mịt mùng, nên chỉ chuyện tṛ vụn vài câu. Không vinh quy trở về, tôi lên cơn sốt rét, run cầm cập đi giữa thảm gấm vàng: đê bối bời bời hàng cây số toàn tơ hồng chín tới. Tôi và Mậm rất thân nhau. Tôi thường ở nhà anh, thường gặp cô cháu ruột của anh, T., con gái đầu ḷng ông chủ tịch xă Hồng Lạc, rất mỏng mày hay hạt, thuộc loại dễ thành Ỷ Lan. T́nh cảm lúc đó với Đảng gắn cùng mối thiện cảm với cô gái hay liếc trộm tôi rồi đỏ mặt. Lúc ấy tôi đă kén được một đối tượng điển h́nh để tập dượt đấu tranh ư hệ: sư cụ Chùa Mè. Bốn chục tuổi, trắng hồng, môi đỏ, giỏi vơ - huấn luyện cho dân quân du kích xă. Phải cái tội mù. Cụ dạy tôi đánh đàn nguyệt - nhà tôi trú ở chùa - và trả ơn th́ tôi lên lớp phê phán tôn giáo, nhất là đạo Phật, thuốc phiện đầu độc người lao động. Chủ nghĩa cộng sản hay nhất! Giải phóng dân tộc, giải phóng thế giới, giải phóng con người. Sư cụ chỉ cười, răng rất bóng (cụ có một thanh tre h́nh bơi chèo, đầu to đập rập suốt ngày lia cọ răng) nhưng một bà văi căi lại, làm tôi rất khó chịu. Chồng đi lính sang Pháp đóng tới bếp, bà quá mê sư cụ. Nhoáng cái bà đă vào buồng sư cụ.

Mười ba năm sau, ở Bắc Kinh về, tôi trở lại Mè. Cảnh xưa mà người khác quá. Cải cách ruộng đất, Mậm bị quy là Quốc

Dân Đảng, bị tù. Sửa sai về nhà ít lâu chết. Vợ anh bảo: “Phẫn quá mà vỡ tim, vỡ toang như quả bóng ấy, chú ạ. Hai anh em chủ tịch với bí thư cùng bị gông cổ điệu đi.” Cô cháu gái lấy người chồng thứ hai nghe đâu bị nó đổ tim la cho rồi chết. Sư cụ Chùa Mè bỏ đi đâu không biết. Dắt cụ đi là người đàn bà cười cứ ṛn khanh khách mỗi khi vào buồng cụ ngày nào. Tôi thầm nghĩ nếu lúc ấy đứng tuổi có thể tôi cũng bị đổ v́ đôi mắt lênh láng ướt sau hai hàng mi dài mựợt làm xây xẩm cả người đàn ông trước mặt. Nhưng sư cụ không biết đôi mắt ấy và bà cũng chẳng cần người t́nh mù biết ḿnh ra sao. T́nh yêu này vô tư nhất.

Nh́n địa h́nh reu mạt san gạch va moc ơ than cay cau me toi thương vin van như xưa, tôi muốn khóc. ôi, con ngươi, sinh vạt mong manh nhat! Sư cụ có lúc nào nghĩ đến tôi, kẻ nhiếc đạo? Ơ Bac Kinh đọc Nietzsche, toi mơi biet y he la ma tuy, va chua gay lac la y he cong san..

*  **

Nưa nam sau ngươi ta khuyen Phan Ke' An xin ra đang, chơ đe’ bi đuó như Tran Đ́nh! An cho biết khi chi bộ khai trừ An, Nguyễn Đ́nh Thi nói: - Bọn xét lại là con dao đâm vào lưng Đảng khi đang chống Mỹ.

Thi biết chúng tôi phản đối chiến tranh, thứ hội lễ lớn Đảng mở ra cho dân tộc.

Vài tháng trước một sáng Thi tặng tôi quyển Mặt trận trên cao - ghi: “Tặng Trần Đĩnh, những ngày hè nóng bỏng” rồi lầm rầm: - Khổ Hoàng Minh Chính, giờ th́ thăm thẳm.

Ít lâu sau Tô Hoài cũng bảo tôi: “Bọn Ch ́nh tham tham nh ́!” Họp khai trư An, To Hoai ngoi im.

... Hai nét về chuyện khai trừ Ung Văn Khiêm, Lê Liêm. Đọc nghị quyết khai trừ Khiêm xong, Lê Văn Lương dặn: anh cải tạo tốt th́ lại trở lại với Đảng.

-    Cha này, - Khiêm nói, lúc mới ở Hà Nội vào, ḿnh bí thư Xứ ủy phân công cha ra Ba Son vô sản hoá. Đă thổ cải theo Mao tan nát rồi lại bảo ḿnh gắng Mao hoá tư tưởng lập trường!

C̣n Lê Liêm? Hoàng Quốc Việt, Lê Văn Lương, Trần Quốc Hoàn dự cuộc khai trừ anh. Lúc anh về, Hoàn đi theo nói: - Từ nay làm việc cho tớ nhá. Chúng nó có ǵ th́ báo tớ... “Ḿnh nh́n hắn rất lâu, - anh nói, rồi lắc đầu: Không! Tởm quá. Mà họ đâu có cho ḿnh dự cuộc họp họ ra kỷ luật khai trừ ḿnh, vi phạm luôn Điều lệ.”

Đảng tạo ra hẳn một xă hội mới toanh cho loài người bất cần loài người có bằng ḷng hay không th́ há c̣n phải theo pháp luật, điều lệ nào nữa chứ?

*  * *

Một đoạn nhỏ của Nghị quyết trung ương 21 khóa 3 về vụ án xét lại tôi c̣n nhớ: Bè lũ xét lại hiện đại t́m cách tuyên truyền xuyên tạc chủ nghĩa Mác - Lê nin. Một số phần tử trong nước ta đă sao chép các luận điểm của chúng, sử dụng các khái niệm xét lại để tuyên truyền chống lại các chính sách của Đảng ta... Cần ghi nhận rằng bè lũ này đă tập hợp các cá nhân bất măn, ghen tị và đồi trụy bên trong Đảng lập ra một “tổ chức chính trị phản động làm tay sai cho nước ngoài.”

Đúng là một kho tổ bố toàn lưỡi Ê - dốp!

Tổ chức tay sai cho nước ng̣ai. Nước ng̣ai nào? Mỹ? Pháp? Anh? Nhật?... Thế nào cũng phải đổ cho là tay sai nước ng̣ai nhưng rêu rao tên cụ thể nào lên lại sợ. Kroutchev ngại chiến tranh với Mỹ nhưng rồi bị lật. Ngửi thấy mùi khói lửa

Trung Quốc sắp cho tràn ngập Việt Nam hết sức thơm ngon, thế là từ 1965 Brejnev đă mau lẹ nhảy ngay vào và cuối cùng c̣n viện trợ nhiều hơn cảTrung Quốc. Nhưng chúng tôi? Chúng tôi không bao giờ thấy máu lửa ngập đất nước là thơm là ngon! Lại xem nữa: kư hiệp ước tương trợ hữu nghị với Việt Cộng, Liên Xô có móc đứa nào trong” đám tay sai “của nó ra không?

Có lẽ trong những người phản đối cộng sản, có một số rất ghét xét lại chúng tôi v́ là “tay sai Liên Xô.” Họ nghe Đảng nên không hiểu là do kiên tŕ phản đối nội chiến, chúng tôi đă bị khép tội chống Đảng, phản động trong bóng tối bí mật bao la của Đảng. Câu nói khá công khai của Trần Châu, anh tôi: “Chiến tranh đau khổ th́ dân nổi dậy lật đổ” đă là một trong mấy bằng chứng quan trọng để Việt Cộng lập vụ án chống Đảng lật đổ lẫy lừng trong đảng sử. Lúc đó với chúng tôi, đào đâu ra Human Right Watch, ra Internet, ra Hạ viện Mỹ thông qua nghị quyết đ̣i Việt Nam tôn trọng nhân quyền, đào đâu ra các thứ blogs ngày ngày đ̣i thả chúng tôi v. v.?.

Xin biết cho rằng chúng tôi đă bị bịt mồm hoàn toàn. Giá giống như Nhân Văn - Giai phẩm, chúng tôi được kiểm thảo công khai ở Thái Hà Ấp? Được thưa chuyện với dân rằng chúng ta không nên chém giết lẫn nhau. Rằng thống nhất đất nước có thể tŕ hoăn được. Và có thể thống nhất ḥa b́nh v. v... Giá như chúng tôi được ra ṭa như Cha Nguyễn Văn Lư. Th́ anh Nam, phóng viên thông tấn nước ngoài sẽ chớp được cảnh bịt mồm ít nhất ba người. Kiểu này Hồng vệ binh gọi là văn đấu kết hợp vũ đấu. Lúc ấy đào đâu ra ṭa án dù là giả dối? Lúc ấy chúng tôi là đồ chó ghẻ lạc lơng trong biển “nhân dân hăng say đánh Mỹ,” người người xua đuổi!

Trần Dần có lần bảo tôi - trên mảnh sân bằng cái chiếu trên tầng ba ở nhà Lê Đạt, Dần đến cố vấn cho việc nuôi hai đơ ong Dần mới san cho Đạt: - Bọn Nhân văn chúng tao đ̣i tự do sáng tác, ừ, đ̣i tự do tư tưởng, tự do ngôn luận., bọn “Xét lại” chúng mày lại đ̣i giữ mạng sống cho bất cứ người Việt nào, dù nó có là phản động chống Cộng ở Sài G̣n đi chăng nữa.

Không phải ngẫu nhiên mà đêm đầu tiên hết bom B52, tại quảng trường 1 - 5 vắng lặng, Trần Dần bảo tôi: - Trần Đĩnh à, ra cái con lừa này nó cũng không ưa nặng mày nhỉ?

Và Văn Cao: - Ḥa b́nh, tao làm Mùa xuân đầu tiên là tao vùi chôn đi cái thứ quân hành tanh tưởi máu Đảng bắt dân ta theo. Bài ấy chính là tao nức nở nghẹn ngào, đúng, đến độ thành ra êm đềm như ánh sáng ban mai vừa mới ló, cuộc sống run rẩy mới lên mầm. Mày ơi, mấy chục năm máu xương liên miên liệu “người đă biết yêu người” như tao hy vọng chưa hả?

Nhưng ít người hiểu được “bè lũ xét lại” như đám nạn nhân chính trị này.

Mà thường lại tin vào luận điệu của Đảng, sẵn sàng coi bọn tôi” tay sai của Liên Xô” tức là cũng một mớ “uưnh chác khát máu” thế cả thôi. Kia, Kiến Giang nom như cha cố mà là đầu mối gián điệp cắm ở Hải Pḥng để đón tàu ngầm Liên Xô vào đưa bọn xét lại đi đấy. Hay Minh Việt vào đại sứ quán Liên Xô ở Hà Nội ăn tiệc với thủ tướng xét lại Kossiguin mách cách phá Đảng. Lúc ấy, trừ Lê Trọng Nghĩa, chúng tôi nào biết có Cục t́nh báo Hoa Nam đỡ đần nên chưa ngờ có lẽ nó đă mớm cho t́nh báo Hà Nội biết bao tin “đặc biệt.”

Nhưng rồi chúng tôi đều phản cung, cơ sở pháp lư cho Nguyễn Trung Thành lật án.

Riêng Phan Thế Vấn, bác sĩ nha khoa th́ lại bị buộc phải phản cung! Chuyện này đủ nói lên tính hề hài cùa tội danh “tay sai nước ngoài.”

Năm 1968, đ̣i gửi thư cho Lê Duẩn khiếu nại việc anh vô cớ bị bắt, Vấn đă được đưa về Hỏa Ḷ gặp Hồ Chúc, cục trưởng Cục chấp pháp. Chúc bảo anh ngồi viết đơn. Theo như thường lệ, viết tên tuổi xong, Vấn đề tiếp: “Gián điệp của Liên Xô” th́ Chúc gắt: “Sao lại gián điệp? Xóa đi.” Vấn nói: “Ô ḱa, mấy năm qua toàn bắt chúng tôi phải nhận cái tội này không th́ cột cho là ngoan cố mà lại!” Xóa tội “gián điệp tay sai Liên Xô” xong, Vấn viết đơn cho Lê Duẩn.

Lần này Hồ Chúc vặn: - Không là đảng viên sao anh viết thư cho tổng bí thư? Rồi anh là quần chúng sao lại viết là hồi học tập Nghị quyết 9?

Vụ trưởng chấp pháp tóm dân mà không hiểu tất cả ai ở trong cơ quan, tổ chức đều phải học cái nghị quyết lừng danh đánh Liên Xô thờ T rung Quốc.

Đảng đổi hướng như con tḥ ḷ. Cần Trung cộng, Đảng cộp chúng tôi vào cái rổ “tay sai Liên Xô” nộp làm thế chấp, nay cần Liên Xô th́ Đảng lẳng lặng vớt Vấn ra khỏi cái rổ tay sai gián điệp Liên Xô nhưng vẫn giữ lũ chúng tôi làm “tay sai gián điệp” hoài.

Bù vào chỗ mất tội danh “tay sai Liên Xô,” vấn phải nhận thêm ba năm tù nữa. Lư do: quần chúng không đảng viên mà chơi trèo, dám đ̣i pháp quyền và dân chủ với tổng bí thư.

Sau khi ra tù, Vấn được thứ trưởng Y tế Nguyễn Văn Thủ -

-   bạn nghề và bạn ten - nit - cho đi làm. Người ta không chịu. Vặn: mười năm qua anh ở đâu, lư lịch cần rơ chỗ này.

-  Tôi bị tù.

-  Giấy bắt và tha tù đâu?

-  Không có, bắt suông tha suông thế thôi.

-  Thế th́ anh thôi vào biên chế.

Ai bảo Đảng ta quan liêu giấy tờ?

Thế mà tôi có giấy chứng nhận! Nguyên do: đầu những năm 1980, Ủy ban nhân dân phường mấy lần giục tôi nộp bản thành tích chống Mỹ để lấy trợ cấp chống Mỹ. Tôi không thích nhận. Phản đối chiến tranh mà nay lại lấy tiền công đánh Mỹ? Tôi bèn đến nộp vụ tổ chức báo Nhân Dân một sơ yếu lư lịch xin đóng dấu chứng nhận. Dấu liền đóng cái phắp. Tôi đưa lư lịch cho Ủy ban. Người ta bèn lờ tôi ngay. Phần kỷ luật trong đó đề rơ: “Trong tổ chức chống đảng, lật đổ, thường gọi là vụ Hoàng Minh Chính.”

Sướng quá, thoát nạn lĩnh tiền.

Xem giấy này, Kiến Giang cứ nói: - “Họ ỉm vụ án,nhưng tờ chứng nhận này của Đĩnh quá hay! Văn bản công khai duy nhất đấy! ”

*   * *

Ở ngay buổi mừng chiến thắng đặc biệt tại báo Nhân Dân mà người chủ lễ danh dự là Tổng bí thư Lê Duẩn, tôi đă trải qua một phen điên rồ.

Như sau: sáng hôm ấy, Lê Duẩn đến báo đảng nói chuyện đại thắng Mỹ, mượn dịp để ông với báo đảng cùng vui mừng lại vừa là cách tuyên dương công trạng báo đảng đă trung thành với từng lời của ông trong suốt cuộc chống Mỹ.

T oàn cơ quan có mặt, chả ai “moong” và tất cả đều ăn mặc đẹp, đều hớn hở, đều cười nói rộn ràng và đều dồn hết cả lên mấy hàng ghế đầu. Vâng, để được nh́n cho tỏ vị anh hùng vừa thắng Mỹ, thế cho nên cả một nửa trên hội trường chật kín vào nhau như sung, c̣n nửa bên dưới, chừng năm sáu hàng ghế dài có lưng tựa th́ vắng ngắt. Có thể lấy cảnh này làm biểu trưng cho t́nh “đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết” được lắm, tuy trông nó hơi học sinh trung học. Trong đám đông chen chúc sung sướng tột cùng ấy, nổi lên chiếc cà vạt mầu đỏ ớt cay xè mắt mũi của Hữu Thọ.

Lê Duẩn nói được vài phút, ma xui quỷ khiến làm sao, tôi bỗng từ từ đứng lên, từ từ lách ra đầu hàng, từ từ đi xuống sau lưng hàng ghế cuối cùng rồi đứng đó, chọn cái chỗ ngay ngắn tại chính giữa hội trường, hai tay chống lên lưng ghế, mặt thản nhiên.

Để làm ǵ? Thật t́nh tôi cũng chả rơ tại sao! Bệnh tôi là bồng bột, bốc đồng th́ c̣n mong ǵ t́m ra động cơ trực tiếp, cụ thể nữa. Có lẽ chọn ĺa khỏi số đông nồng nhiệt - xuất chúng, outstanding - tôi muốn tŕnh cho mọi người thấy kẻ hèn nhát phạm tội” sợ chiến tranh “kia trước sau vẫn kiên tŕ chống lại bạo lực đến cùng dù hắn đơn độc, dù bạo lực đang vỡ trời cuồng hoan.

Vừa đứng đặt tay lên lưng ghế nh́n lên nửa hội trường trống không đến bảy tám mét th́ thấy luôn hai anh thanh niên quần kaki vàng, sơ mi trắng đến ốp ở hai bên, ở phía sau tôi một ít. Rồi một anh thứ ba lớn tuổi hơn, đến khép lại ở sau lưng. Tôi thấy h́nh thành ngay ở quanh tôi thế trận vành móng ngựa của ṭa án mở ngược. Bụng liền bảo dạ: “Hố to!” và bắt đầu bồn chồn không yên. Nhưng làm thế nào bây giờ? Chẳng lẽ cười lấy ḷng họ mà nói: “Đông quá nên tôi hơi khó thở phải ra đứng đây?” Mà trở về chỗ cũ th́ càng xoàng! Bèn đành cứ chịu trận ở mẩu đất hoang vắng tự ḿnh trích biếm ḿnh đến đó, để thấy gáy luôn nặng tŕnh trịch như đeo một cái vạ đời. Lúc đó mới nhận ra hết nghĩa chữ “vùng không người” và “vùng tự do bắn phá.” Nh́n lên cứ thấy mắt Lê Duẩn nh́n thẳng vào ḿnh. Tôi đoán thế nào ông cũng nghĩ sao lại để người đă tóc hoa râm đi bảo vệ tôi? Cục trưởng bảo vệ an ninh Kháng tóc bạc nhưng nom có giống tay này đâu?

Qua kiểu lập nghiêm khác tập thể một trời một vực của tôi, ai cũng có thể kết luận rơ ràng tôi đang” đi ngược ḍng thời đại.” Và dĩ nhiên đă ngược ḍng th́ chẳng c̣n nghe thấy ǵ nữa, mặc dù hội trường luôn rầm rầm vỗ tay và reo ḥ.

Lễ vừa tan, tôi lẻn vội ra hồ Gươm, không cùng cả cơ quan chụp ảnh với Lê Duẩn. (Hôm sau, xem bức ảnh Lê Duẩn chụp với báo đảng to gần hết cả trang nhất. Nhà báo tên tuổi Th. T. ngả hẳn người vào vai Lê Duẩn, cười khoái lạc, tay ôm một quyển to tổ bố - chắc là một cụ kinh điển mác - xít nào anh vừa vào thư viện mượn ra làm đạo cụ diễn show - tôi cả quyết thế v́ chả lẽ đến để toàn tâm toàn ư nghe tổng thư mà lại vẫn kè kè đèo theo một khối sách nặng đến nửa kư?)

Gió mát, mặt hồ in bóng mây, tôi chợt nhận ra: bị trừng trị v́ tội phản đối chiến tranh, tôi vẫn khăng khăng theo đuổi tới cùng nguồn cơn “tội lỗi” của tôi chứ không ùa theo đám đông mà quay mặt lại cả với chính ḿnh. Không, hơn thế, tôi đă cho ḿnh nhân danh phái đối lập đơn độc tŕnh diện ở ngay trước mặt tổng bí thư!

Nhưng phải nói nếu biết bỏ ra đứng một ḿnh là thế nào an ninh cũng ốp sát th́ tôi chả ra mắt như vậy.

Bây giờ viết lại chuyện này, tôi mới thấy ra là từ lâu trong vô thức, tôi đă cất công xây nên vững chắc khoảng xa ĺa rành rọt với phe chiến tranh, và nó, khoảng trống cách biệt như âm với dương này đă ôm bọc tôi mà bảo vệ suốt. Và cũng có lẽ hồn ma các nạn nhân chiến tranh mà tôi âm thầm thương cảm hồi đó đă cử tôi ra làm một luật sư câm lặng chất vấn tác giả của “thắng lợi”: “Thắng ǵ? Thắng ai?”

Mà cũng có lẽ tất cả chỉ là dục lực mông lung này thôi: “Tôi không sợ ông, dù ông là trùm bạo lực, tôi đương đầu lại đây...” Thôi, dù chả làm nổi tṛ ǵ th́ ít ra tôi cũng nhất quán tuyên xưng ḿnh là kẻ chống chiến tranh.

À, c̣n chuyện này. Ba chục năm sau, tháng 3 - 2006, ở hội nghị báo Nhân Dân - gồm cả các tổng biên tập đă về hưu như Hoàng Tùng, Hồng Hà. - kỷ niệm cuộc kháng chiến chống Mỹ, khi người ta giới thiệu tôi là “phóng viên chiến tranh,” tôi đứng lên nói rành từng tiếng: - Tôi không chiến tranh, tôi chỉ bất khuất.

Tôi nh́n mặt các quan chức đồ sộ. Không một phản ứng. Sự thật của tôi được chấp nhận. Đây không phải Bất khuất của Nguyễn Đức Thuận mà là bất khuất viết thường của Trần Đĩnh. Trong khi không ít anh em đang làm việc vỗ tay hoan hô. Tôi có thể kể tên ra.

C̣n một số chị, như chị Lư y tế, th́ tan họp ra cứ th́ thào:

-   Ui, nghe anh nói mà sợ góa đi à! Mọi người lấy làm vinh dự th́ anh lại lắc.
 


 

Chương ba tám

975. Tháng 4. Đại thắng mùa xuân. Như tên hồi kư Văn


 

 

T iến Dũng viết. Và cho tướng Giáp ra ŕa đại tiệc. Báo Nhân Dân dành hai trang đăng bài Bùi Tín tường thuật “giải phóng Sài G̣n.” Xem đến đoạn Bùi Tín vào Dinh Độc Lập mở tủ lạnh xem “chúng nó” ăn những ǵ, tôi không đọc nữa. Kiểm kê sự ăn uống của tư sản, địa chủ vốn nằm quen thuộc trong cẩm nang phát động quần chúng căm thù bọn bóc lột. Tức là bấm vào cái huyệt ghen ăn tức ở. Mở trí khôn cho quần chúng ở cái điểm này mới quư đây!

Bỏ báo xuống là một phản ứng buồn. Chính tôi thua. Với thân phận kẻ bị đàn áp, rất bản năng tôi đứng ngay vào phía bà con đại bại trong Nam. Tự nhiên cứ hay hát thầm “Chung một tương lai tối mù tối mịt” theo điệu một bài hát ca ngợi Biển Đông chung chạ môi răng.

Gần trưa 30 - 4, Nguyễn Thành Long rủ tôi đi bộ về phía ngă tư Lư Thường Kiệt - Phố Huế. Đường ngày càng đông người ḥ reo. Tôi nói: “Chả lẽ trời đất quỷ thần lại phù hộ... ” vừa lúc một chiếc xe máy phóng vượt lên, người ngồi sau vung một bánh pháo đang nổ tụng tóe, tôi không nói tiếp nữa.

Tôi dành một trang nhật kư viết: Le rideau tombe! - Hạ màn. Sáng l tháng 5, con gái tôi dậy rất sớm khe khẽ lấy khăn quàng đỏ xin phép cho lên xe Nhà hát.

Tôi vẫy cháu đến bên giường. Thấy cần cho cháu hiểu điều cơ bản. Nói: - Cho con đi mừng đất nuớc hết chiến tranh, dân thôi chết chóc chứ không phải mừng chiến thắng v́ khi con reo ḥ th́ trong kia có thể ông nội và các cô chú của con lại đang khóc... bởi bom đạn ngoài này giết chết mất người thân.

Tự kiềm chế, tôi tránh chữ nội chiến, sợ cháu ra ngoài bép xép nhưng chính cũng lúc đó trong đầu tôi chợt lóe lên một liên hệ: Đảng đă trung thành noi sít sao gương hai ông anh cả và hai mở đầu sử mới của đất nước đều bằng nội chiến tàn khốc để rồi rút ra kết luận thần thánh “chính quyền ra từ ṇng súng.” Nhưng sao người ta cứ phải mượn danh nghĩa chống ngọai xâm? Kia, từ 1972 đến 1975, ba năm qua toàn là Việt Nam thịt Việt Nam! Mỹ cuối cùng chẳng phải đă học Trung Quốc vở Việt Nam hóa chiến tranh đó sao? Để nó đánh, c̣n ḿnh tung hứng chỉ trỏ đằng sau có hơn không?

Đâu chỉ tôi lo người nhà tôi trong kia khóc. Ngoài này tôi đă chứng kiến người khóc. Gần nhà tôi có cụ Lập, hơn bảy chục tuổi, thổi clarinette dàn nhạc cung đ́nh của Bảo Đại, cùng dàn nhạc theo cách mạng, đánh Pháp rồi tập kết ra Bắc cùng với Dương Quang Thiện, Lư Thương, các giám đốc Nhà hát Giao hưởng, Hợp xướng, Nhạc vũ kịch, Nhà hát Ca Múa Nhạc. Mỗi cụ Lập không đảng th́ lính trơn. Sống một ḿnh. Nghèo, đói. Bít tất nâu bạc phếch quanh năm ở chân, đúng hơn, hết chun, tụt nằm ḷng tḥng ôm mắt cá. Đôi dép râu quai vồng ngỏng lên như những c̣ng vó. Mưa gió ra chuồng xí về thấy tôi dịch sách ở đầu hiên (mất điện), cụ dừng lại. Đập vào mắt tôi là đôi bít tất lúc này đă tụt ra nửa bàn chân đang như hai cái bao tải con lau chùi vệ sinh cho dẫy hè sứt mẻ ướt dượt, cho vũng nước đái đă lên váng mấy màu ở chuồng xí. Tôi thầm nghĩ: “Cụ không tập kết th́ cụ đang đi giày da bóng loáng và quần téc - gan màu than đá.”

Về sau, trong mắt tôi, đôi bí tất ḷng tḥng ở hai cổ chân gầy mốc meo và lật phật rủ ra ngoài đến một nửa kia trở thành ngọn cờ của đầu hàng buông suôi. “Tôi là v́ nghệ thuật mà hăm hở ra đi, nhưng nghĩ lại th́ cũng v́ nhiều cái lắm, v́ tiền đồ cá nhân này, v́ nước này nhưng cuối cùng chẳng cái ǵ nó v́ tôi...”

Một hôm để cụ vui, tôi nói: - Cụ ơi, sau Cách mạng tháng Tám, nghe Dàn nhạc cung đ́nh chơi có cả clarinette, saxo... hai bài “Lưu thủy Hành vân” ở trước Nhà hát lớn tôi thật không ngờ ta đă kết hợp tây nhạc và hay đến thế. Các cụ từ hồi ấy đă chăm chút vốn liếng dân tộc và học ngoại.

-  Ấy, rồi ông Tố Hữu bắt giải tán. Ông ấy bảo truyền thống chúng ta là thô mộc, tây nó mới kèn đồng, dây đồng. Th́ ông ǵ Cục trưởng văn hóa quần chúng cho mở lại hội Lim cũng bị phê phán rồi mất chức đấy.

T ôi thầm nghĩ: Đào Duy Kỳ!

Bây giờ, tôi mau mắn mừng cụ sắp được đoàn tụ gia đ́nh. Nhưng cụ nắm tay tôi: - Cảm ơn ông, đoàn với ai, tụ với ai? Vợ con chưa biết hiện ở đâu, đi theo nhà khác mất rồi có khi. Họ hàng th́ chết trong Tết Mậu Thân... Tôi về đó vẫn lại trơ làm thằng tập kết đợt hai trơ trọi một ḿnh... Ra đi để thống nhất đất nước, bây giờ ai thống nhất với thân già tôi?

Thương cụ, tôi cúi xuống.

Th́ lần đầu tiên thấy chân trần của cụ. Nó xương xẩu, mỏng tóp, vặn vẹo, và tôi thấy đúng là nó có một nội tâm và nội tâm ấy đang mếu. Tôi vụt nghĩ Ma Y thần tướng có lẽ nên xem tướng bàn chân trước hết, lấy cái bệ đỡ của số kiếp này làm điểm đột phá vào vận mạng mỗi người.

Cụ Lập nói chuột cống tha mất bít tất rồi. Đêm qua ở nhà vệ sinh về bước vào vũng nước sâu phải cởi ra hong. Sáng không c̣n nữa.

Lúc ấy tôi chỉ có một đôi bí tất rách mũi và gót. Vào nhà ai phải cởi giầy, tôi thấy như đang viết khai lư lịch phi vô sản đáng xấu hổ.

T ôi nói nhiều đến cụ Lập này v́ hai nguyên cớ, ngoài t́nh thương đồng loại c̣n có lợi ích. Sau khi cụ về Huế, Thanh Thanh, diễn viên múa, con gái Hoàng Mười bảo vợ tôi: - Cô hăy xin cho dọn về nhà cụ Lập chứ ở măi cạnh chuồng xí mất vệ sinh lắm. Thú thật là vào nhà cô, em thấy mọi thứ ám mùi... kia kinh quá.

Cụ Lập đă cho gia đ́nh tôi một “dinh cơ. thơm.”

Nguyên cớ thứ hai: cụ Lập giống Cụ Hồ như một bản sao. T rẻ con Khu văn công thường đến đập cửa nhà cụ: Cụ Hồ ơi là Cụ Hồ ơi, sao Cụ lại đến ở đây? Lư ngừa ô là ngừa ô ô ộ ô, nào xin rrước... Củ, rrước Củ, rrước Củ là về rrưn... là về rrưn... à rrưn. Hay vỗ tay hát chơ vào nhà: “Hai mắt Bác như sao, râu hơi mùi... ”

Chúng kháo râu cụ có mùi thui thúi (nhại cụ).

Hỡi Ma Y Thần tướng? Sao giống nhau như đúc mà mỗi người một cảnh? Bên là vật chứng của vinh hoa thành đạt, bên là vật chứng của lụn bại thảm thương. Tôi đă có lúc nghĩ không chừng cụ Lập là một phản - Hồ Chí Minh, như phản vật chất trong vật lư. Lúc ấy tôi chợt tiếc đă không quan sát kỹ bàn chân Cụ Hồ một dạo tôi hay nh́n thấy.

Nhân chuyện đám trẻ con Lư ngựa ô ghẹo rước cụ Lập về rrưn, cần nói thêm chúng c̣n ghẹo cái phi lư của xă hội. Chúng vỗ mông hát rất đều và to: Què liên lạc, Lác lái máy bay, Cụt tay đào hầm, Câm gọi điện, Mù đọc báo, Điên chỉ huy

... Và một kiểu lắp thêm chữ vào câu hát như kiểu cờ domino, ai ngắc không hát tiếp được sẽ bị ê ê: Bà ǵ bà ngoại, Ngoại ǵ ngoại xâm, Xâm ǵ xâm lăng, Lăng ǵ Lăng Bác, Bác ǵ Bác Hồ, Hồ ǵ hồ đồ, Đồ ǵ đồ xôi, Xôi ǵ xôi lạc, Lạc ǵ lạc thối, Thối ǵ thối tai, Tai ǵ tai chó, Chó ỉa vào mày, Mày vầy nước đái, Cho tái mặt lên...

*  * *

Xong chiến tranh cả tháng tôi rất buồn: không có tin của bố và các em tôi. Dù Linh vào Nam biểu diễn từ đầu tháng 5 và Thép Mới, Mai Lộc hết sức t́m. Gia đ́nh tôi mất liên hệ với nhau đă lâu.

Thương miền Nam đang sướng rồi khổ đây th́ mọi người cũng lại xuưt xoa trong kia dân nó ối chà giàu ơi là giàu. Vàng chỉ năm chục đồng Cụ một cây. Tủ lạnh vài chục đồng một chiếc. Lạnh cứ là liên lu liền lù suốt năm. Bảo cho tay vào lâu là hoá ra đá.

Một sáng P. K. bên giáo dục chuyển sang làm báo mời tôi ăn phở Phú Gia. Lúc chờ, anh nói: - Chỉ với anh th́ tôi mới nói thật cái này: nhà tôi là tư sản anh ạ.

Thấy vẻ sung sướng trên mặt anh, tôi mừng thay nhưng cũng lo. Tôi nói khéo sẽ mất hết. K. nói: - Tôi đă mách cách phân tán cả rồi. Sao để họ lấy không được chứ?

Trả lời tôi hỏi trong ấy họ sống thế nào, anh nói: - Đủ hết nhưng nay nhà tôi đă cho nghỉ máy lạnh. Giả nghèo. Buồng nào cũng máy lạnh. Xin lỗi anh, tôi thấy sướng nhất là đi toa lét. Ối trời, anh biết không, rộng, thoáng, mát., sạch. Buồng trưởng phó ban báo ta thua xa.

Hồi Nghị quyết 9, K. đả xét lại khá mạnh. Tôi không hiểu tại sao nay anh chỉ nói niềm vui hưởng thụ của gia đ́nh tư sản với riêng tôi. Mơ hồ thấy có khi anh lại nhận ra ở tôi cái ǵ đó giống Sài G̣n - đúng, giống th́ mới chống dữ việc “giải phóng” nó chứ! Cũng lại nghĩ: thảo nào có câu “miền Nam nhận họ, miền Bắc nhận hàng." Con búp bê lủng lẳng trên ba lô mỗi anh lính trên đường về Bắc. Nhẹ đi một cơ số đạn giỏi cướp mạng người th́ nặng ra một vật cưng biết chớp mắt, nhoẻn cười.

Thời gian rồi cho thấy hóa ra Sài G̣n cũng có công bày lối đi tới cho Đổi mới... Định hướng xă hội chủ nghĩa cặp bồ với kinh tế thị trường, kẻ cho uy danh, kẻ cho túi bạc, mối nhân duyên này chẳng phải là sặc sụa mùi dân Nam nhận họ cộng, dân Bắc nhận hàng tư đó ư?

*   * *

Cuối cùng Thép Mới thư: “Đĩnh, Hồng Linh đă gặp cả nhà mày ở Nguyễn Thông rồi. Đâu có đấy. Tao đến chào ông cụ. Ông cụ khỏe, khóc nhớ miền bắc. Thép Mới, thân. Tối 31 - 5 -

1975    trước khi đi xem Hồng Linh biểu diễn.”

Sợ mấy ngh́n quyển sách - 16 loại từ điển - của bố tôi bị thiêu hủy, Thép Mới cho bố tôi một giấy chứng nhận của báo Nhân Dân: “Xin cảm ơn cụ đă có nhă ư để cho báo Đảng chúng tôi sử dụng thư viện gia đ́nh cụ...”

Cán bộ nhân viên có gia đ́nh trong Nam đều xin giấy chứng nhận cán bộ cách mạng để gửi vào làm một thứ bảo lănh. Tôi nộp đơn xin th́ Ngũ Phong, cán bộ văn pḥng cho hay Hồng Hà không kư, bảo rằng tôi không cần. Nghĩa là tôi không có tư cách cán bộ cách mạng. Khi Ngũ Phong báo tôi ư


 

kiến của Hồng Hà, Vũ Ḥang Địch đang ngồi với tôi ở dưới cây đa sân báo liền ngẩn ra rồi run run môi nh́n xuống. Con toi thay bong rat cai kim an tọi đo Đang đong vĩnh cưu len mặt. Khong co bua ye’m cho gia đĩnh, toi gưi huan chương khang chien cua toi vao.

Mat het! Cac chau be con hai co em đem huan chương ra đanh cau. Nha nươc lan gia đ nh đeu phu nhan cong lenh chien đấu cua toi.

Cơ quan báo họp nghe truyền đạt ư kiến Phạm Văn Đồng: ta nhân đạo đưa họ đi cải tạo để trở lại làm người, kẻ nào không chịu mà chống lại th́ ta sẽ đối xử như chó (ư là cho quay lại đời chó săn). Tôi nghe thấy kinh khủng, lạnh cả người. Bữa ấy cũng truyền đạt lời Lê Đức Thọ: ta để cho họ tạm buôn bán thế mà đă có anh em chất vấn. Họ như con chim ta nắm trong ḷng bàn tay, cần đến ta bóp lại ngay thôi mà.

Người tâ hớn hở th́ ḷng tôi u ám. Như Nàng Kiều trước mộ Đạm Tiên cứ thấy số phận ḿnh gắn nhiều hơn với bà con trong kia. Cũng chung phường phản động cả.

Nghe câu “chuyến tôi đi xe đ̣ đứt thắng, đ. mẹ đời đ. má tương lai” chả hiểu v́ sao lại truyền ra Bắc, tôi thấy rơ hơn bà con trong Nam, đồng minh không cần cam kết, sẽ bị đày ải từ nay!

Nhưng người ngoài Bắc nô nức đi Nam. Tôi biết thân phận không ngỏ ư ngay. Người tâ sẽ bảo anh chống kháng chiến chống Mỹ cơ mà, sao c̣n xin hưởng chiến thắng?

Gan nam rươi sau, tôi được giấy phép vào. Tien khong co, toi vay Le Van Vien, phien dich cho sư quan An Đọ, bố Bống tức ca sĩ Hồng Nhung, 500 đồng. To của. (“Anh cứ cầm, bao giờ trả em, mà không trả cũng được,” - Viện nói.) Có tiền rồi lại khó khoản vé. Chỉ có thể hoặc nhất thế nh́ thân hoặc ch́a cổ ra cho phe vé. Tôi nhờ học giả Đào Duy Anh. Anh viết vài chữ bảo tôi cầm đến cho Hiến từng làm ở báo l' Action, Quân du kích Hà Nội Mới. Hiến đă mua cho tôi vé liên vận - xe lửa đến Vinh, đổi xe khách trực chỉ ngày đêm vào Sài G̣n.

Đêm miền Nam đầu tiên nghỉ ở Đà Nẵng. Hành khách ngủ vạ vật trên đường quanh xe. Sáng sớm, mở mắt tôi thấy một vùng loá trắng, tinh khiết, ngỡ như mênh mang ngay ở trên đầu: pho tượng Phật. Chợt thấy ḷng êm ả lạ. Nhờ ánh sáng an ủi mà một đức Phật bằng lặng và nguy nga như tảng băng Nam cực kia trôi đến ban cho. Sau biết đó là pho tượng Phật Quan Âm lớn nhất Việt Nam ở Chùa Linh Ứng, Băi Bụt. Hay thật, sao đêm đầu tiên gửi mộng trên đất miền Nam tôi lại ở Băi Bụt!

T ôi tới nhà, cô em út trông thấy tôi đầu tiên.

Cách đây hai mươi năm, ở Đại học Bắc Kinh, tôi nhận được một bưu thiếp, sản phẩm đặc biệt của cái thời “tạm chia cắt.” Hân, mười sáu tuổi, viết: “Em mơ thấy anh được Nobel, à, nhưng anh có biết Nobel là ǵ không? Em khoe với bọn bạn là anh rất giống Marlon Brando và Anthony Perkins, ôi, chúng nó ghen quá, đă đẹp trai lại giỏi nữa chứ. À, nhưng anh có biết hai diễn viên Mỹ này không?”

Nay Hân ngẩn ra nh́n măi cái người tiều tụy đang cố rút chân ra khỏi đống bị, sọt, can, ba lô tha vào cứu tế chất đầy sàn xích lô. Gắng rút được chân th́ một chiếc dép nhựa nâu văng lên thành một parabol hoàn hảo của một chiếc lá đa già, mỏng sắc, nó liệng vồng lên qua đường rồi rơi đánh đạch một cái trước khung cửa gỗ tăm tối của nhà tôi: tiền trạm của tôi lại là cái gót rỗ kỳ khu nằm tŕnh diện kia! Khi xỏ lại chân vào nó, tôi chợt thấy ḿnh đúng là khố dây đi đất. T ôi không có nền móng ǵ ở dưới chân. Nhẹ bỗng. Trống trơ. Trừ t́nh gia đ́nh, bố con anh em.

Tôi đồng thời cũng thấy một ngỡ ngàng lớn trên mặt em gái. Em quan niệm người có tài mới thành đạt và thành đạt th́ trước tiên là có nhiều tiền, kiểu như Bill Gates sau này vậy. Tan vỡ Nobel. Marlon Brando, Anthony Perkins... ở người anh. Tan vỡ hết luôn cả mộng nữ sinh Trưng Vương Sài G̣n.

Đoàn tụ thật là cảm động và vui. Nhưng luôn nhói lên một nỗi lo đen ng̣m: gia đ́nh tôi trong này rồi sống làm sao. Bố tôi sụt mười mấy cân. Lo, chán. Tôi nhắc chuyện Nguyễn Thành Long nói bố bị bắt đứng nghiêm một lúc. Cụ cười bảo tôi: - Bố đi bộ về đến đầu phố th́ bị một anh bộ đội cầm súng gác giữ lại hỏi đi đâu mà nhanh thế. Bố nói tôi già nên muốn mau về nhà nằm. Không được, đứng nghiêm năm phút! Bố lại ngỡ như thuở bé đi học đứng nghiêm là quay mặt vào tường nên quay vào tường th́ anh ấy lại vặn sao quay mặt đi? T rốn giáo dục à? Lại quay lại nh́n thiên hạ qua lại nh́n ḿnh. Đứng đă ngán lại phải nghe loa ca ngợi chiến thắng, phân tích chiến thắng.

Đến đây, bố tôi chợt ra đầu giá sách lúi húi lục t́m rồi quay lại đưa tôi hai trang báo đă cắt. - Đĩnh xem, chiến thắng đây.

Một nửa trang báo Sài G̣n Giải Phóng có câu tôi nhớ đại ư như sau: Với Việt Nam, Trung Quốc vĩ đại không chỉ là người đồng chí, mà c̣n là ông thầy tín cẩn, đă cưu mang chúng tâ nhiệt t́nh để chúng ta có được ngày hôm nay, th́ chủ quyền Hoàng Sa thuộc Trung Quốc hay thuộc ta cũng vậy thôi. Khi nào chúng ta muốn nhận lại, Trung Quốc sẽ sẵn sàng giao lại. Một trang nữa với bài xă luận nhan đề thật kêu: “Thấm nhuần tinh thần nhân đạo Việt Nam.” (Bố tôi che phần dưới bài xă luận hỏi tôi: “Tu crois en ca? - Đĩnh có tin không?” rồi rút tay lại cho tôi đọc tiếp.) Như sau: “Đế quốc Mỹ và tay sai đă biến chúng từ con người thành ra dă thú. Cách mạng phải cải tạo chúng từ thú trở lại thành người. Phải giam chúng lại để chúng không làm hại nhân dân được nữa. Đồng thời phải cải tạo chúng để chúng cải tà quy chính.” Tôi lại thấy lạnh người như lần đầu nghe truyền đạt lời Đồng - (chứ không phải vàng, chỉ lời Bắc Kinh mới là vàng) tại bản doanh báo đảng.

Bố tôi nói: - Qua thư từ các con, bố đóan các con khốn khổ v́ đảng và v́ thế bố cũng hài ḷng, đỡ buồn. Trước kia, trong này vẫn gọi Hà Nội là tay sai của Moscou, Bắc Kinh. C̣n bảo Sài G̣n tay sai th́ Sài G̣n không hề dâng đất cho Mỹ như Hà Nội. À, Đĩnh th́ chắc biết cũng Trung Quốc nhưng Trung Quốc lại đă có Lăo Tử chủ trương không dùng vũ lực v́ chính vũ khí sẽ chống lại người cầm vũ khí. Mặc Tử th́ phản chiến thế này: mùa đông rét, mùa hè nóng nên không dấy binh, mùa xuân canh tác, mùa thu hái gặt nên cũng không dấy binh. Người ta sợ khổ dân mà không đ̣i chém giết. C̣n Mạnh Tử nói kẻ cầm quyền coi dân là ngọn cỏ cục đất th́ dân coi lại họ là quân cướp, kẻ thù..

Nghe bố nói Lăo Tử, Mặc Tử, Mạnh Tử mà ḿnh im, tôi hơi ngượng. Học ở Trung Quốc nhưng tôi không ṃ vào Lăo Tử, Mặc Tử, Mạnh Tử!... Đúng ra, 1973, tôi đă mượn Minh Chi quyển Đạo Đức Kinh tiếng Anh nhưng đọc cứ trượt đi. Không tán thành Marx đề xướng bạo lực, tôi cũng chê Lăo Tử không tưởng khi chủ trương vô vi. Nhưng tôi rất thích ư này của Lăo Tử: lúc chuẩn bị dùng vũ khí th́ hăy coi như đang sửa soạn lễ tang, tàn sát nhiều th́ nên thương khóc cho những mất mát đau buồn, nếu có thắng th́ nên kỷ niệm bằng tang ma chứ đừng tự ca ngợi ḿnh giết giỏi.

Bố tôi chép miệng phàn nàn im súng là mở luôn ngay một trận terreur rouge, - khủng bố đỏ. Bố đă thấy những bà mẹ bế con bé quỳ xin người khác lên xe chạy trốn ra ng̣ai hăy giúp đem con ḿnh đi, trốn chế độ cộng sản.

-   Dân Nam bỏ đi bị chết không biết đến bao nhiêu ở biển, - tôi nói.

-   Người ở lại th́ chết trên cạn. Họ bạo lực th́ dân phải trí trá, đạo đức giả. Lần đầu tiên trong đời bố ngày ngày phải sống giả vờ tươi vui. Xưa đọc sách báo phương tây nói về cộng sản bố đă sợ - cho nên không ở lại ng̣ai đó - nhưng nay bố mới thật sự ch́m trong cảnh.

-   Năm con mười ba tuổi, bố dịch các bài trong tạp chí Revue francaise, đọc cho con viết, con nhớ có bài bất đề kháng của Gandhi, bố cốc đầu con một cái khi con viết thành bất để kháng. xót máu dân hay không, - bố tôi nói.

Qua gia đ́nh, bố và các em, tôi thấy rơ hai miền hai kiểu nghĩ, hai lối nh́n khác nhau trắng đen rơ rệt. Và tôi mừng. Th́ vừa hay chiều, tôi và chú em ra phố. Đến đầu Kỳ Đồng, chỗ bố tôi bị phạt đứng im, gặp một đám ma. Chú em leo vội lên hè cúi đầu ngả mũ, cái mũ bẹp nát. Đi sau, tôi lặng người. Ôi tan nát hết, từ nay sống ra sao, vậy mà vẫn níu lấy cái mẩu văn hóa bắt đầu thấy bơ vơ lạc lơng kia! Chú em tôi đang làm tây sai cho ai đây trong việc ngả mũ cúi đầu tiễn biệt một vong linh không quen biết?

Vài hôm sau, ở Huỳnh Tịnh Của, t́nh cờ gặp Minh T rường, phóng viên nhiếp ảnh Thông tấn xă năm 1971 đă cùng tôi vào vùng rốn lụt của Hải Dương. Anh thuộc lớp người đầu tiên về Sài G̣n chiến thắng. Nhưng anh đă nếm một chiến bại đớn đau. Hơn một năm sau kể lại với tôi, giọng anh vẫn run run như nghẹn lại. Lẽ tất nhiên anh rất vui khi lần đầu tiên trở lại đứng trước nhà ḿnh bấm chuông. Th́ mẹ anh mở cửa. Th́ mẹ liền chắp hai tay lạy: - Anh c̣n sống th́ tôi mừng nhưng anh về th́ tất cả các đứa con bao lâu nay sống với tôi, chăm sóc phụng dưỡng tôi đều đă bị các anh lôi đi tù hết mất rồi. Anh về th́ nhà này tan nát, th́ tôi trơ trọi. Thôi, tôi xin anh, anh đi với đồng chí của anh đi cho mẹ con tôi yên...

Vũ Hoàng Địch đến chào bố tôi. Kể chuyện Vũ Hoàng Chương. Chương ở chung xà lim với cựu thủ tuớng Phan Huy Quát. Lúc mới vào, tự giới thiệu nhau xong, Chương nói: - “Thế ra thi vương, tể tướng cùng là tù của cộng sản nhỉ.” Quát nhất định không học tập. Tôi chống cộng sản từ trong đầu óc, máu huyết tôi th́ làm sao các ông cải tạo được tôi, các ông giết tôi đi chứ không khi nào học các ông. Sau đó Quát chết trong tù. Không học qua một bữa.

Bố tôi nói ngày cưới em gái tôi - cô em mơ tôi được giải Nobel - bố tôi mời Phan Huy Quát, là bạn và thủ tướng lúc đó. Chú em rể tôi, phi công, mượn cớ chào quan khách đến trước mặt Phan Huy Quát đă to tiếng hỏi sao ông bán đất cho Mỹ? Quát vừa kư cho Mỹ thuê Cam Ranh 99 năm. Kể lại, bố tôi lắc đầu cười. “Anh này lo Mỹ thuê hết đất th́ không c̣n chỗ để Việt cộng mở trại giam. Anh này hiện đang đi cải tạo xa lắm...”

Khoảng một tuần sau, bố tôi đi chơi về khẽ bảo tôi: Vũ Hoàng Chương vừa mới chết. Giọng bố tôi buồn. Một lúc cụ nói thêm, vẫn khẽ: - Vũ Hoàng Chương có mấy câu thơ dân Sài G̣n thích lắm... “Từ thuở ngươi về hỡi loài man rợ, Đến vô tri sỏi đá cũng buồn đau.”

Trần Vũ, đạo diễn điện ảnh bảo tôi 1975 Vũ vào Sài G̣n t́m Vũ Hoàng Chương. Chương hỏi thằng Địch nó làm ǵ? Vũ đáp làm ở Viện Triết. Chương cười: - Lạ nhỉ, chúng mày làm đếch ǵ có triết mà cũng Viện triết?

Bố tôi mấy lần bảo tôi: - Chưa có thời nào mà bắt người thua trận bị tù hàng chục vạn như thời cộng sản. Các tay này không biết ḷng dân là thế nào sao?... Cái khó chịu nhất là dân trong này thấy ḿnh bị khinh miệt. Hôm nọ nghe loa nói không có đảng cộng sản quang vinh th́ làm sao có được tổ quốc vĩ đại đánh thắng đế quốc trùm sỏ, bố thấy buồn quá.

T ôi biết. Phong cách thừa thắng xông lên chả coi ai ra ǵ là một thái độ cần được xây dựng đại trà. Nhưng tôi im lặng. Không muốn đẩy bố vào chỗ suy sụp, trầm cảm. Tôi không ngờ bố tôi tụt mất mười bảy cân sau mấy tháng “giải phóng”.

Tôi nghe một người quen gia đ́nh ông Lê Đ́nh Duyên, con cụ Lê Đ́nh Thám, nhân vật Hoà b́nh thế giới của miền bắc, kể một câu chuyện khá tiêu biểu. Ông Duyên, người này nói, là thủ lĩnh Việt Nam quốc dân đảng có uy tín và là nghị sĩ của chế độ Sài G̣n. Đại lễ mừng giải phóng, tướng Trần Văn Trà, chủ tịch ủy ban quân quản Sài G̣n gửi giấy mời và xe con đưa ông Duyên đến dự hẳn ở trên lễ đài. Trà nói với ông: “Không có ai thắng ai, chỉ có nhân dân Việt Nam thắng Mỹ, nam bắc chúng ta một nhà.” Ông Duyên về nói lại mà bao nhiêu người mừng. Ai ngơ roi ch nh tương Tra ky lenh bat ông đi cải tạo. Mọi ngươi lai tâi mạt. Dân ngụy chúng tôi bảo nhau ông Thiệu vẫn bảo đừng nghe Việt cộng nói, hăy xem Việt cộng làm. Bây giờ thâu tóm tất cả rồi, chẳng phải dụ ai, các ông nín được chuyện đánh tiếp ngụy dân đă trắng tay mới là lạ. Đồng chí của Nguyễn Thái Học, Xứ Nhu mà tù đấy. Vừa ngon ngọt lại quắc mắt ngay, lật lọng quá. Vào Sài G̣n tôi tránh gặp gỡ. Rồi trong một bữa giỗ nhà Ngọ, sĩ quan biệt kích Sài G̣n bị cải tạo, Lan, vợ Ngọ là bạn của em gái tôi khẩn khỏan mời tôi đến - đường Hoàng Đạo gần ga. Và rồi không thể không chuyện. Bưa đo, may vi trí thức hỏi tôi: - Nếu có quyền th́ vào đây ông làm ǵ?

Toi noi toi khong the’ co quyen. Nhưng họ cư bao gia thư la co đi, xin ông cứ nói.

-   Làm hai điều - tôi nói, không tiện im miệng măi. Thứ nhất mời Liên hợp quốc đến, dựng một lễ đài nổi ở ngoài biển mạn Vũng Tàu, đem ba cái LCT chở xe tăng, đại bác, súng ống của cả Liên Xô, T rung Quốc, Mỹ đến đó long trọng làm một lễ Farewell to Arms, - Vĩnh biệt vũ khí, quăng tất cả xuống nước, xin Liên hợp quốc giúp cho chúng tôi từ nay làm ăn xây dựng... Thứ hai xin cả nước để ba ngày róng chuông nhà thờ, chuông chùa làm lễ cầu siêu cầu thoát cho tất cả các vong linh đă chết trong chiến tranh này rồi cùng nhau tu sửa mọi nghĩa trang, bởi v́ theo tôi, một khi đă là nắm xuơng gửi lại mảnh đất này th́ đều là U Linh Hồn Việt hết cả.

-   Chúng tôi ít khi nghe được ở người ngoài Bắc ư kíến nào giống như của ông, - mấy vị nói.

Một hôm đọc bài báo Thép Mới nói đến “hoà hợp dân tộc “tôi mừng. Bảo với Thép Mới tớ có hai cái ư này. Nhưng anh đă gạt đi: - Không mày ạ, phải chuyển gấp sang giai đoạn cách mạng mới rồi. Phải thống nhất ngay đất nước và tức khắc lên chủ nghĩa xă hội.

Tôi lúc ấy không biết tháng 8 - 1975, hai miền Việt Nam đă nộp đơn xin vào Liên hợp quốc. Liên Xô và nhiều nước của thế giới thứ ba tán thành tại Đại hội đồng Liên hợp quốc nhưng Mỹ phản đối. Với lư do sao trước đó Hàn quốc xin lại bị từ chối. Sau nay, ở Mỹ, Đoàn Viết Hoạt cho tôi bản copy tờ New York Times 7 - 8 - 1975 đăng tin kia, tôi mới hay.

Thế rồi Quốc hội miền Bắc họp tuyên bố thống nhất cả nước. Rồi đơn phương “thay mặt”cả miền Nam đổi luôn quốc hiệu. Không có cảng tự do Sài G̣n ǵ cả. Không tán thành miền Nam làm theo miền Bắc y x́, Nguyễn Văn Linh liền mất Bộ chính trị, về coi Tổng công đoàn. V́ phản đối gay gắt giập khuôn Bắc Kỳ Cục, từ 1976 Trần Bửu Kiếm, nguyên chủ tịch Ủy ban kháng chiến Nam bộ bị gạt phăng rồi sang Pháp sống. Dân bị xua đi kinh tế mới; chồng vào trại tù, vợ con lên Tây Nguyên. Cải tạo tư sản ầm ầm.

Từ ngữ loài người giàu thêm một chữ boat people, thuyền nhân. Trong một câu thơ, động từ “nuôi” được dựng thành ngọn cờ soái làm rớm nước mắt: “một là con nuôi má, hai là con nuôi cá, ba là má nuôi con.”

Em trai tôi, phiên dịch cho cơ quan Mỹ viện trợ Việt Nam, chú đă kính cẩn ngả mũ bẹp chào đám ma người không quen biết, có năm đứa con cả trai lẫn gái kéo nhau xuống một cái tàu đi. Gặp băo, được một tàu nước ng̣ai cứu. Thuyền trưởng tàu này hỏi năm đứa: “Thuyền trưởng đâu?” - “Dạ, cháu đây!” Thằng cả mười bảy tuổi đáp. Thuyền trưởng thật đưa tất cả lũ nhỏ lẫn thuyền trưởng giả đến Malaysia. Tặng thuyền trưởng giả không có la bàn một la bàn.

Một chuyện làm cho tôi lạ lùng. Gặp Xuân Tửu trong Sài G̣n. Anh cho hay người cậu ruột của vợ anh là chuyên viên tài chính của Thiệu rồ, về hưu sang làm chuyên gia cho chính phủ vương quốc Lào. Khi ta giải phóng hộ Lào, cụ phải về Sài G̣n. Vợ chồng Xuân Tửu thăm cụ. Ông cụ nói người Mỹ đi rồi người Mỹ lại về thôi. Xuân Tửu kể lại cho tôi mà bật phá lên cười. “Khôi hài quá, - anh nói, tôi nghĩ bụng chứ không dám cười thật trước mặt cụ. Chỉ bảo cụ: Thôi cậu ơi, cậu già rồi xin lăo giả an chi chứ theo cháu biết th́ Mỹ đừng bao giờ ḥng trở lại những nơi mà cờ búa liềm đă cắm xuống. Cụ nói sao biết không? Cụ nói thế là v́ các anh chị chưa hiểu sức mạnh của đồng đô la đó thôi.”

Trước khi Xuân Tửu chết ít lâu, một hôm anh hỏi tôi có nhớ chuyện ông cậu ruột vợ anh không? Này, - anh nói, tôi không hiểu nổi sao ông cụ lại có cái tầm dự báo ghê gớm đến thế. Nó, thằng đô la ấy, nó trở lại thật ḱa! Mà lại phải khẩn khoản mời nó, xin nó, cải cách nhiều cái theo pháp luật nó để cho nó hạ cố nó đến! Cái ǵ làm cho tôi ngu mà cái ǵ làm cho ông chuyên viên ngụy kia sáng?

-   Tại chúng ta tin cờ búa liềm đến đâu thắng đó.

-   Có đúng như thế không th́ chưa rơ. - Xuân Tửu nói. Nhưng chắc là không thắng được ḷng người.

*  * *

Gặp ve chai đồng nát đạp xe tơi tới ở Sài G̣n, tôi chợt thấy ḿnh thường hay hỏi: - Thanh hay Nghệ đấy?

Đâu chỉ hai căn cứ địa lớn này của Đói. Khắp mọi nơi! Từ Nam chí Bắc nay chả c̣n ai lạ câu hát “Tổ quốc ơi, ăn khoai ḿ măi măi. Từ trận thắng hôm nay, ta ăn độn bằng mười. Từ trận thắng hôm nay ta ăn độn nhiều lên...” 'Tôi không nói ngoa, có lúc nghe hát mà tôi hoe hoe mắt. Nhất là câu nhạc hơi cất lên “ta ăn độn nhiều lên...”

Cụ bạn trên kia khoe cụ nhận ra được đặc điểm h́nh thái văn hóa ve chai - hay mảng kinh tế thu dọn rác - đang tung hoanh ơ Sai Gon bang phương thưc lao đọng nguyen thuy la lục bới, cúi nhặt. Theo cụ, văn hoá ve chai đă khái quát hoá rất rơ hành tŕnh đi từ thô sơ thuần túy lên nửa cơ khí bắt đầu có vận dụng tư duy nửa vời để vẫn cứ không thoát ly nổi hai bàn chân từ trần trụi đến dép lê, qua giai đoạn dép cao su mà khi làm thủy thủ Anh Ba đă thấy mẫu mă đầu tiên ở Sénégal rồi sau mách cho cách làm trên căn cứ địa Việt Bắc.

Cụ nói: - Đúng, tôi đố ông. Đây, nếu không vũ trang theo ư nguyện được th́ ngoài Bắc sẽ làm ǵ? ôi, ong bâo la tuye’n cư ư? Đe’ thanh Đe nhi quoc te' câi lương đâu hang a? Hà Nội chẳng tuyển cử với ai hết! ông xem dân tâ tot như the' mâ câc ong ây co cho tư do bo phieu đe’ đươc đua tâi cao thâp vơi Đảng đâu! Tôi nghĩ ra rồi. Sẽ không xẻ dọc Trường Sơn mà đắp lên ở Bến Hải một Hoành Sơn nhất đái kiểu tường Béc - lin... Ông có bíết một dạo dân Quảng Đông bơi qua biển trốn đi Hồng Kông bằng ǵ không? Dạ, bằng phao ghép bằng bao cao su. Condom people! Cái bao cao su, Cụ tha lỗi, chứ cụ có đồng ư là mỗi mạng người có mặt trên đời này đều là kết quả của một cuộc cạnh tranh câm lặng nhưng hết sức dữ dội giữa các tinh trùng không? Cách tuyển chọn phần tử ưu tú nhất đó. Sir Winston Churchill, vị anh hùng kháng chiến của Anh và Charles de Gaulle, bậc anh hùng giải phóng của Pháp đều về vườn sau khi thành đạt. Có lẽ v́ thế dân họ mới được hưởng cái mới. Tien hoa la luon kem vơi pha than tương. C̣n cứ dựng thần tượng vĩnh viễn th́ dân ăn mày.

Sau đó, cụ bạn rủ tôi đi dạo một ṿng. Mỏi chân, chúng tôi rẽ vào một khu biệt thự kín cồng cao tường, vườn cây um tùm rồi ngồi xuống một chiếc ghế dài granito trông sang một vườn hoa nho nhỏ. Mất điện, tiếng máy nổ ầm ́ ở trong mỗi biệt thự.

Như có trời xui, cách chúng tôi hai ba mét một phụ nữ ve chai ngồi tựa vào hông chiếc ghế dài trống không. Tôi bảo ngồi lên ghế th́ lắc: “Cháu không quen ngồi vào thứ sang.” Cụ bạn bèn đến bên: - Bây giờ được ở trong các nhà thế này cô có quen không?

-  Không ạ!

-  Cô thấy nó đẹp không?

-   Đẹp. Nhưng cháu chỉ muốn Mỹ nó lại thả bom cho tân hết.

Chúng tôi trố mắt. Không ngờ tới câu trả lời dứt khóat, đanh thép này chút nào.

Người phụ nữ nói tiếp: - Thế hồi đánh nhau đâu có như thế này? Chả là đều nghèo như nhau cả thôi. Bây giờ đấy, đứa ăn chẳng có mà đứa th́ sướng quá vua. Biết trước là ra một trời một vực thế này th́ chả đi hy sinh làm ǵ. Hai cụ không nghe thấy dân đă có câu ca đấy ư?... “Áo lính chưa ráo máu đào, Mà xe vợ tướng đă vào tới nơi.”

Người phụ nữ quê ở Nga Sơn, Thanh Hóa. Đă thanh niên xung phong ở đường ṃn. Ba năm tṛn không thấy một bóng vía đàn ông. Đến nỗi chị cung đoạn phó, chị này bạo mồm lắm, bảo giá một đứa, Mỹ hay ngụy cũng được, nó lạc đến để cho chị em ta nuôi nó ngày hai bữa chỉ sai nó làm có mỗi nhiệm vụ đứng đái đái vẩy vẩy cho mà xem nhỉ? “... C̣n cói kiếc ǵ nữa đâu hai cụ. Nay chiếu th́ phải chiếu trúc, chiếu ni lông Trung Quốc, Thái Lan. cơ. Thôi cháu chào hai cụ, cháu đi đây. Sáng đến giờ mới kiếm được hai mươi tư ngh́n... ”

Người ve chai đi rồi, cụ bạn chán nản nói: - Tôi và ông Trường Khoan đang ở Đà Nẵng th́ các ông đánh vào. Chúng tôi lên xe chạy nhưng bị chặn lại. Vứt xe đi bộ, quên mất chiếc va li con đầy đô la, vàng bạc, tư trang trên xe. Lại bị dồn quay về Đà Nẵng. Hôm sau qua một trại lính thấy xe ḿnh. Mà không dám vào hỏi. Thằng ngụy mà lại tư sản bóc lột th́ mạt hạng rồi cụ ơi. Tiền gửi ngân hàng rồi cũng đội nón đi nốt. Thấy rơ thực tại của ḿnh bị đập vỡ dễ như bỡn. Nhưng người phụ nữ Nga Sơn kia bị vỡ một thứ c̣n lớn hơn. Vâng, mộng, vỡ mộng ạ. Mộng là sức mạnh chi phối đời cơ mà cụ. Hồ Chí Minh từng “Sao vàng năm cánh mộng hồn quanh đó.” .. Cộng mạnh lúc đầu chính là nhờ giỏi xây mộng cho thiên hạ: vâng, bao nhiêu lợi quyền tất qua tay ḿnh. Ḷng tham, động lực ghê gớm nhất đă được huy động triệt để cho biến thành mộng, mộng đẹp của cách mạng, giải phóng loài người. Nhưng ở ta, im súng th́ mộng cách mạng vỡ đánh độp, nông dân, quân chủ lực của cách mạng hóa ra lại khổ nhất nước. Tay trắng rồi, vong gia thất thổ, vũ khí bà ấy trông vào là ǵ? Bom Mỹ. Cú quật trái tay của lịch sử! Ừ, có đúng là “Vèo trông lá rụng đầy sân, Tương lai nói róc có ngần ấy thôi” không? Nh́n mặt bà ve chai này tôi bỗng nhớ câu “chien thang mang gương mạt kho’ đau cung cưc” của Olga Bergolzt, nhà thơ nữ Nga bị đày ải hết đời. Bà ta nói thay cho tất cả những ai sống với cộng sản. Cộng sản lúc đầu hấp dẫn nhờ đưa ra các hứa hẹn thỏa măn toàn bộ các nhu cầu của con người. Nhưng phiệu hết. Chỉ c̣n bành trướng quyền lực của cộng là nhu cầu duy nhất phải thỏa măn. Vỡ mộng, dân bèn có nhu cầu trừng phạt cái tội lừa dân. Và cậy đến bất cứ thứ ǵ không phải cộng.


 

Chương ba chín

T

rên kia tôi nói tôi dửng dưng, tênh tênh khi bị khai trừ. Đúng! Nhưng không phải không có lúc suy sụp. V́ tự ái, xấu hổ. Rồi v́ tiếc những ngày tháng đă “chiến đấu” dưới ngọn cờ đỏ. Rồi c̣n cả một chút t́nh ư bị mất quyền lợi. Ít nhất sẽ không c̣n được nghe truyền đạt những thông tin quan trọng và bí mật của Đảng. Và rơi vào diện chờ mọt xác mới được tăng lương. Hóa ra khi anh giơ tay trái lên ngang vai thề trước búa liềm là anh sẽ trung thành hết đời với Đảng th́ cũng chính lúc đó anh nhận về một quy chế vẻ vang dắt dẫn, giáo dục dân. Đang là khố rách áo ôm, anh bỗng đổi đời.

Tôi viết nhật kư: “Tôi như con thú đêm về hang liếm láp các vết thương trên người và rên rỉ.” Dostoievski nói cuộc đời sẽ đem lại cho bạn nhiều bất hạnh nhưng chính con người bất hạnh là bạn lúc ấy sẽ làm cho bạn hạnh phúc. Albert Camus cũng nói thường khi chính cái t́nh ư xót thương cho bất hạnh bản thân nó lại làm cho tâ hạnh phúc

Lúc đó chưa thấy cái hạnh phúc mà hai ông nói, tôi chỉ thấy cái đau man dại. T ôi bị tước mất danh hiệu trước đây tôi kiêu hănh: ngươi cọng san, ngươi co y thưc cach mạng nhat, đao đưc nhat, tien bo nhat, ngươi vach đương cam trich cho đat nươc đi len, cho van hoa mơi sinh thanh. (Nghĩ the' ma khong bao giơ nhạn mĩnh ơ tang lơp thong tri! Mà không thấy một mặc cảm quyền lực, địa vị đă được cài sẵn ở trong bất kỳ người đảng viên cộng sản nào! V́ hắn đă bị lóa đi bởi một lô các tṛ phù phép: chỉ biết có lợi ích nhân dân, hy sinh tất cả cho đất nước v. v...) Từ nay nghe đảng viên kêu gọi nhau chu y theo doi phan ưng cua quan chung trươc sư kien nay sư kien nọ, toi đoi khi xau ho. Cảm thấy tấm mộc che chắn, một bảo lănh, bande de garantie đa bi rơi xuong, và tôi là một con sên vỡ vỏ. Tôi rất muốn rên thành tiếng. Tôi chợt hiểu v́ sao các con vật bị đuổi ra khỏi bầy thường hay cúp đuôi. Dau hieu cua buon hay cua ngương? Nhưng ban ngày, dưới ánh mặt trời, đi giữa bày người hung hăn săn lùng tôi - họ can cạp mom toi lại cho cam khau - tôi lại dựng đuôi lên và nhe răng. Phản ứng kiêu hănh tự nhiên của thú hoang. Mưng la m nh con chat thu hoang ơ trong cai chuong gia suc.

Đa co luc qua nan. Chẳng hạn dưới đoạn nhật kư vừa nói trên tôi đă có mấy ḍng như sau. “Sẽ thư cho anh Thọ thế này: Tôi xin đầu hàng. Dạ, tôi đă thua. V́ tôi chỉ đạo đức suông. Tôi đă tách đạo đức ra khỏi chính trị. Toi đa khong thay đạo đưc phai chiu sư ch ĩ đạo chĩnh tri cua Đang. Tôi dại dột: tôi ǵn giữ ư tứ với bản thân hơn với người khác, trong đó có anh. Do đó hiện nay tôi đang tự tiêu hủy...”

Cố nhiên đó chi là lúc oải. Toi đa giư đươc y tư vơi ban thân trước hết. May sao cái chất thú hoang nó đă giúp tôi giữ lấy nhân cách cho ḿnh, cái nhân cách hết sức mong manh trong ṿng vây của chủ nghĩa tập thể, cái chủ nghĩa nó không biết đến nhân cách. Cái ǵ dính đến nhân - con người - là nó ghét lắm. Tôi rất thích bố tôi viết trong thư; Il faut célébrer la grande sortie de Đĩnh, - cần ăn mừng cái thoát ra lớn lao của Đĩnh.

Đúng, bước ra khỏi ṿng vây. Thà làm con đom đóm lập ḷe được chút ánh sáng của riêng nó. Cái ánh sáng nhỏ mọn nhưng làm nổi bật lên bóng tối bao la hăi hùng vây quanh nó.

Mấy chục năm sau, sống với đất nước đang dần dần nhận diện được kẻ đă đày ải ḿnh, tôi bắt đầu cảm nhận thấy hạnh phúc. Ít nhất tôi đă nhận ra tội ác và lên án nó giữa lúc nó đang có bộ mặt huy hoàng nhất, có niềm tin gần như trọn vẹn của dân. Ít nhất tôi đă đương đầu, không quỳ gối trước nó. Cũng như đă ngay thẳng nhận ḿnh từng đi theo nó, tội ác.

*  * *

Để tỏ thông cảm, một dạo Thép Mới hay mời tôi lên buồng anh uống nước, tán gẫu. Có khi nhờ đọc và “chữa hộ luôn” bài anh vừa viết.

Một sáng cô thư kư vào đưa các bài báo cho Thép Mới duyệt vừa đi ra, tôi hỏi anh có thấy các móng tay cô ấy được săn sóc như vật tư trang, đồ tế nhuyễn bằng châu ngọc cả không? - À, có thấy chứ? Nhưng để làm ǵ? - À, để thay mặt cho hai thứ mà theo bản năng người con gái phải giấu kín. Đầu tiên cái móng tây tư trang tế nhuyễn nổi gồ lên này ám dụ đến một thứ quả trong vườn cấm của cô gái. Hai là mượn h́nh một chao đèn làm bằng chất pha lê qúy để che đi ngọn lửa dọc của con dục lấp ló ở bên trong sau đó... Chiều nọ, đi ở băi sông Hồng, chỉ chiếc xú chiêng pô - pơ - lin Tàu trắng lóa, vật duy nhất trên cây sào bắc dọc mạn con thuyền vắng ngắt ở cả một đoạn sông vắng ngắt, tớ bảo cậu có thấy nó là một quả cầu thám không tráng mạ bằng một chất liệu đặc biệt vừa mới hạ cánh sau một chuyến ngao du trên không về không. Hôm nay nói thêm: khi nào ôm ngực người con gái th́ quả cầu ấy bay lên và sống, và éthéré - siêu thoát, c̣n khi rời ngực người con gái th́ nó xẹp xuống để gom dần năng lượng chờ chuyến bay sau... Nhân đây, ừ, lại hỏi thêm: Sao các cụ gọi mắt lá giăm? (Chỉ vào đĩa trứng vịt lộn có rau giăm). Nghi lễ ngôn ngữ đó! Không lẽ gọi toẹt ra: Ôi em mắt dâm. Lá giăm là cái nệm giảm xóc, sản phẩm tinh tế - hay lỡ lời thô thiển - của vô thức. Rút lại tớ muốn chứng minh câu Voltâire: viết không đơn giản là vẽ ra tiếng nói. Câu này quá hay, tôi nói tíếp. V́ để thành văn học, tiếng nói c̣n cần một mồi lửa vô thức, nhất là ở tiếng nói của thơ, vô thức ấy chính là hồn thiêng riêng biệt của mỗi người, không thể diệt, không thể ḥa. Aragon cũng nói: Viết là vũ đạo của đầu óc. Thôi, nói thêm. Cái Ng. học ở Đức về đi xăng đan cao gót, cậu bảo bàn chân con gái tự nhiên trông thành một đường arabesque - uốn lượn quá đẹp. Đúng, nhưng cậu mới thấy cái chất vật lư của bàn chân con gái gói bọc trong những quai da. Tớ c̣n thấy ở đó động thái ưỡn dướn của cơn mê nhục cảm.

-    Sau này viết hồi kư, - Thép Mới bỗng sôi nổi, tâo phải viết những chuyện tṛ về chữ nghĩa và văn học với mày. Nhưng tao thương mày... Mày cần t́m lại chất xă hội. Mày giàu chi tiết nhưng thiếu tư tưởng.

Tức là chính trị, cái mà tôi kém cỏi. Anh biết tôi nói tới quả kín và ngọn lửa dọc là tôi muốn bảo anh hăy nhạt nó đi, nó, cái sự vật chính trị mà anh nh́n nhịu rất giỏi để nh́n nhịu sang thế giới sự vật thiên nhiên, con người. đặng khai hoang, mở rộng vùng cảm xúc. Với mọi hành vi chính trị của đảng, Thép Mới đều nh́n nhịu ra thành thắng lợi, sáng suốt, cao quư, v́ nước v́ dân. Năm 1956, theo Bác Hồ đi cảm ơn các nước anh em, anh moong trại (trốn trại) đến Bắc Kinh đại học chơi với tôi. Ngồi ở Trung Sơn công viên phía tây Đại lộ Trường An, anh bảo tôi: “Để Hoàng Sa cho Bắc Kinh chứ không th́ Mỹ xây căn cứ hải quân ở đấy mất ư mày? Chỗ ấy ở dưới vĩ tuyến 17, vốn là của bọn Sài G̣n cơ mà!...” Khác nào gửi trứng cho quạ! Quạ nhiều phần chắc đă dọa Mỹ “xây căn cứ hải quân” nên mới đem trứng cho quạ trông giữ hộ như thế.

Nhưng bữa nay tôi chỉ nói:

-   Xă hội délaisser (bỏ rơi) tớ th́ tớ délaisser lại, mà kết bạn với chữ nghĩa tớ thấy sống phong phú, sung sướng, giàu chi tiết.

-   Không phải, mày ạ, cần hai chiều.

-   Đúng, cần hai chiều. Ra Nghị quyết 23, ông Duẩn than rằng Đảng có 80 vạn đảng viên nhưng quá lắm chỉ có nổi 5 ngh́n người tài. À, tớ xin đặt ngược lại: sao anh không đồng hóa anh vào những người tài trong nước mà lại cứ bắt họ phải đồng hóa vào anh để rồi anh thu dung nối được có 5. 000 người? Tại sao chủ thuyết anh lại dứt khoát đ̣i lănh đạo cách mạng là phận sự một chiều cao quư của duy nhất ai đi theo nó mà thôi? Le comble du sectarisme, - bố tổ sư bè phái.

Chuyện với Thép Mới có cái hay: khi căng anh thường lặng lẽ rút quân.

Những ngày một ḿnh giữa bầy người băm bổ ở báo đảng, tôi hay nhớ đến một câu của Trần Châu.

Hôm ấy, sau Nghị quyet 9 sam sạp gio bao, hai chung toi chuyen ơ giưa san cơ quan. Thấy mọi người qua lại nh́n, tôi bảo đứng thế này có sợ họ bảo là khiêu khích không? T ôi ngại cho Châu. Anh ít nhiều lép vế hơn.

-   Không, - Châu nói. Họ sợ chúng ḿnh. Sợ sức mạnh tinh thần của hai chúng ḿnh.

Càng sống ở đây càng thấy Châu nói rất đúng.

Lại nhớ đến câu Phùng, tỉnh ủy viên Hải Dương, bí thư huyện Cẩm Giàng bảo tôi: - Qua ông tôi thấy ra rằng khi tâ không sợ th́ người sợ ta.

*  * *

Tôi bỗng nhận ra nguồn sức mạnh của ta thường đẻ ra trong đơn độc, những điều ta đơn độc trải một ḿnh từ rất sớm và bị lấp vùi nhưng rồi th́nh ĺnh từ trong vô thức mù mờ bỗng chớp nhoáng nhoi lên làm vị cố vấn câm ẩn mặt. Dưới đây có thể coi là mấy cảnh ngộ đơn độc sớm nhất của tôi.

Tôi chắc lên bốn. Một tối, nghe xung quanh kháo chuyện đi xem hội đ́nh chiến ông nô - văm (onze Novembre,H tháng 11) có nhảy bị, bịt mắt bắt vịt, leo cột mỡ., tôi bèn nổi cơn ṿi bà nội bế đi xem. Tôi không nhớ lên đường như thế nào, chỉ nhớ khi đến bờ sông Sặt âm u những dặng bàng đè sụp cành lá xuống một miếu thờ, tôi bỗng đ̣i ị. Bà dằn mạnh đầu tôi cho ngồi xuống. Tuy cử chỉ bà phũ, tôi vẫn thấp thỏm ngoái nh́n về phía xa xa nhấp nháy ánh đèn và lô xô những đầu người, râm ran những tiếng cười dọc bờ sông đen ng̣m mà đồng thời tôi cũng lại nơm nớp sợ thuồng luồng và con giải vẫn hay bắt người ở đây, như trẻ con hồi ấy phải nín khóc v́ “không th́ Tàu Ô nó đến ḱa!”. Nhưng rồi tôi liền buồn. T ôi vừa bắt chợt nét nhẫn nhục trên mặt bà, cái nét mà lúc ấy tôi chưa thể hiểu là hy sinh, khi bà vén vạt chiếc áo kép lên, xé một mẩu lót màu xanh nhạt có những bông hoa to mờ để chùi cho tôi.

Tôi đ̣i về ngay sau đó. Trước hết để bà đỡ bận v́ tôi, sau để bù vào chỗ hụt trên áo bà. Cùng lúc, vô thức tôi chắc đă lờ mờ ghi lại rằng từ nay các cuộc vui không phải là chỗ của tôi.

C̣n sám hối sớm nhất? Một sáng, tôi chừng bảy tám tuổi, một người chú họ, chú Đinh, c̣n trẻ ở quê bà nội đến nói là lên thăm ông bà. Đôi hồi, chú rủ tôi đi chơi với chú. Bảo dẫn chú đến Sở mộ phu, căn nhà gần Trường Ga có ngọn cờ đuôi nheo bẩn. Chú vào đấy, lát sau ra ngồi xuống một chiếc ghế kê ở ria tường và chụp ảnh. Sau đó, chú cho tôi một xu đồng, dặn chớ nói với ai rằng chú đi đâu. Chiều chú xin trở lại quê. Vài ngày sau, bố chú, em ruột bà nội tôi, ở quê lên, khóc thảm thiết từ ga đến nhà. Chú tôi đă đi phu Tân thế giới. Đồng xu chú cho tôi là một trong số 50 đồng chú bán thân ḿnh cho Sở mộ phu...

Tối đó, tôi chôn đồng xu xuống chân cột đèn đầu phố thường hay cháy bóng. Sáng sau, ở sân trường học, nh́n ngọn núi Yên Phụ bề thế, hiền ḥa quê bà nội, tôi rớm nước mẳt: ông họ tôi c̣n lại có một ḿnh ở cái nơi trong văn vắt như pha lê kia. Buồn là mấy hôm sau, tôi phát hiện thấy ai đă đào lấy mất đồng xu. Hối hận của ta nhiều khi lại là món ăn ngon của kẻ khác, le lói trong tôi sự thật này nhưng tôi gạt đi. Tuổi thơ không thích đen tối.

Và tội - hay công? - về trung thành với một cam kết thầm kín ḥan ṭan đơn phương đầu tiên. Tôi chừng tám, chín tuổi. Buổi tối bọn trẻ con thường nô trên vỉa hè đầy rau sam và dải đường hẹp nằm giữa con phố chưa có đèn điện. Trước cửa nhà tôi có một chị, tên P. đă mười hai mười ba. Tối ấy chị cùng chơi trốn t́m. Một lần đi ẩn, chị kéo tôi vào một góc buồng. Bỗng trong bóng tối ngột ngạt, chị cầm tay tôi đặt lên núm vú mới nhú, cứng như mỏm một con quay vụ bằng sừng. T ôi rụt tay về, sợ nó vỡ th́ chị kéo tôi vào sát chị, tụt quần ra, sợi dải rút màu đỏ nhỏ rất xăn, dúi đầu tôi vào chỗ kín. T ôi vừa sợ vừa thích vừa xấu hổ vừa ṭ ṃ muốn t́m tới nữa - ṭ ṃ này chợt nổi lên từ dưới đáy bản năng chăng? - nhưng rồi thấy khai và khó thở, tôi bỏ chạy. Từ đó giữ kín cho tới bây giờ. Bảo vệ người đă chọn tôi ư?

Cuối cùng là chuyện này. Với tôi, một thời gian dài bố tôi đă là giáo viên phản diện về chính trị. Lúc tôi bé, mẹ hay kể bố ngày học ở Bưởi rất nhiệt huyết cách mạng. Bạn “đào viên” với các bác Nguyễn Thái Học, bác Đỗ Ngọc Du và hai bác thường đến nhà. Bác Học nằm sấp, hai chân gập lại thế mà ngủ cả đêm chính là điềm báo sẽ lên đoạn đầu đài. Bác Du th́ thân với bố hơn, sau thành một ông rất to của cộng sản (năm 1960, viết về đảng, tôi mới biết bác là Phiếm Chu, một trong những người thành lập) rồi cũng chết. Để tâng Phan Chu T rinh rất hăng hái, bố bị T rường Bưởi đuổi rồi vào sổ đen mật thám. Thế là sợ, về đi làm và ăn chơi, và để ăn chơi th́ ăn hối lộ. “Bố các con chỗ này xoàng. Con một mà,” - mẹ thường nhận xét.

Mẹ vô t́nh đă lái tôi tránh cực đoan nhút nhát bỏ cuộc mà nhảy sang cực đoan cuồng tín. Ông Viện có lẽ cũng v́ cuồng tín mà quên gịot máu Đào Viên. Khi bố tôi tản cư về quê vợ của ông, ông là chủ tịch huyện liền chuẩn bị đưa lính đến bắt. Em vợ bác ngầm báo và bố tôi đành để ông bà và chúng tôi ở lại mà về thành. Chính ông Viện mời ông bà tôi tản cư về đây nếu nổ súng. Không ngờ bố tôi cũng về đây. Ông cần tỏ thái độ lập trường với đảng.

Nhưng anh lưa nho be lun vun như the' thương an kín ơ mọt nơi sâu tham nao roi tính cơ mọt hom, chung, nhưng ngọn đen tien trạm khiem nhương, vụt thắp lên cho ta nhận ra chỗ đặt chân. Chỗ là gồm cả đúng lẫn sai.

*  * *

Tôi muốn được nói tới thày Nguyễn Hữu Tạo, người thày của bọn lớp nhất - lớp sáu bây giờ - chúng tôi ở Trường Ga ngày bé. Đặc biệt luôn khêu gợi ḷng yêu nước chân chính. Một lần thày rất buồn kể chuyện thời trước quân lính tâ sang đánh Cao Miên đă dă man róc mía lên đầu sư người ta rồi reo cười với nhau. Trên con đường chinh chiến từ bắc vào nam (thày chưa biết dùng chữ đi mở nước như hiện nay) đă róc mía trên đầu bao nhiêu người? Chuyện ấy là một ấn tượng xấu hổ đeo măi lấy tôi. Một sáng tháng 12 năm 1941, khi bọn tôi xếp hàng chào cờ ở sân trường thày bỗng long trọng giơ tay lên nói to: - Nhật đánh Trân Châu Cảng, Mỹ đă tuyên chiến.

Tuy không biết phải có sóng gió, đất nước mới thay đổi, (phải chăng Đại chiến thứ hai chính là một cuộc toàn cầu hóa sơ sài đầu tiên nó sẽ đưa Việt Nam lại gần hơn nữa với phương Tây?) tôi lờ mờ cảm thấy thày muốn hứa hẹn một điều tốt đẹp cho nên mặc dù nổ chiến tranh tôi lại thấy hào hứng. T rong đầu con trẻ của tôi, chữ Mỹ bắt đầu hằn in như một niềm hy vọng. Măi sau mới biết thày là Việt Minh từ sớm.

Năm 1952, ở An ṭan khu, một tối xem điện ảnh ở Văn pḥng trung ương có cả Phạm Văn Đồng, tôi cầm micro thuyết minh (phim Liên Xô nói tiếng Pháp) ở sau máy chiếu. Th́ một người đi vào ngồi cạnh. “A!” Tôi mừng quá, quên bỏ micro, nhân vật chính là t́nh báo Xô viết ở Đức về ôm người yêu, lại reo lên “con chào thày.”

Phạm Văn Đồng nói to “Ô, thế th́ hay nhỉ?”

C̣n thày Tạo lúc ấy chánh văn pḥng Liên khu ủy Việt Bắc về Văn pḥng trung ương có công việc th́ hỏi luôn: - Châu đâu?

Măi giữa những năm 1990, Châu và tôi hai anh em mới cùng gặp lại thày. Bữa ấy thày nói: - Các anh đúng đấy, thày tán thành.

Hôm mừng thày 80 tuổi, chúng tôi mấy chục người tới, cả trung tướng phó tổng tham mưu trưởng, LHĐ... Mệt nặng, thày nằm tiếp chúng tôi và câu thày nói dài nhất, rơ nhất và chắc ghi sâu nhất vào đầu mỗi người có mặt bữa ấy là:

-  Đảng cần sửa sai cho anh Châu, anh Đĩnh. Có sai th́ phải sửa.

Tôi rất cảm động bởi tấm ḷng trung thực trước sau không suy xuyển của thày: với thày sai là sai. Sai của quân lính ta với người Miên xưa, sai của Đảng hôm nay. Với thày yêu nước không có nghĩa là xí xóa, nhắm mắt cho qua. Yêu nước đồng nghĩa với nghiêm ngặt đầu tiên với chính bản thân ḿnh, quang minh chính đại nh́n thấy lỗi lầm của chính ḿnh.

Ngoài ra tôi c̣n cảm thụ được một điều gần như hết sức mới mẻ này: dù vắn gọn, dù yếu ớt phát ra ở miệng một người bệnh hấp hối, chân lư luôn có sức kích động khiến cho ta nghẹn ngào muốn đứng phắt ngay dậy.


 

Chương bốn mươi

H

oà b́nh, lần đầu tiên Linh được cấp một căn hộ ở Khu văn công Cầu Giấy để thật sự là nhà ở của riêng ḿnh -- trước toàn ở nhờ lớp học. Một trong bốn gian nhà lá mười hai mét vuông, tường toóc - si nằm trước hai ba mét một dăy nhà xí “tăng cường” (là cất vội thêm cho kịp với nhu cầu bài tiết do dân số tăng gấp) gồm bốn ngăn bằng đất (hai ngăn cho nam, hai cho nữ), ngang nhà ở của nghệ sĩ xét về vật liệu nhưng bé hơn, ọp ẹp hơn. Như tat ca, mạt hạu nha tôi quay ra đường Chùa Hà (chả ai thiết mặt tiền, lúc ấy trừ tiền tuyến c̣n tiền ǵ cũng xấu v́ nó làm nghĩ đến cái nhơ nhuốc nhất là đồng bạc), cứ ngày rằm mồng một hằng tháng, công an, du kích lại dựng rào, xếp ghế băng hầm hè đuổi nạt dân đến lễ, không cho bập vào “thuốc phiện.” Mọt lân dan gân như noi loạn, huyen đọi phai đieu bon khau đại lien phong khong vao sân chùa vờ tập trận, tôi ra tận nơi xem.) Tư ngay đâu mơ coi nghệ thuật, ngoài nhà xí “tăng cường,” đă xây ở bốn góc Khu Văn Công bốn dẫy nhà xí chính thức mái phi - brô xi măng, tường gạch quét vôi trắng (sang hơn nhà đất mái lá của văn nghệ sĩ) đây nhưng bưc ve co sưc ru gọi tre chui vao sau ho xí nḥm ngược lên những khi có nữ nghệ sĩ ở trong. Thấy nón trắng lốp (để làm cửa di động thay cho cưa go đa bi lay cap ve lam cui) re vao ma nhom la khong the’ sai. Đám trẻ ấy bà con c̣n nhớ tên, nay cũng đă hơn năm chục tuổi, xe hơi đi lại ra dáng cả. Vay la danh thơm nghe s đươc g n giư qua long leo sau nhưng day x tap the giong cac choi canh thap be ơ trai tạp trung va co vung toa hương rọng tơi chưng ba bon chuc mét đường bán kính.

Hôm chúng tôi ở Khu Văn Công Mai Dịch dọn đến, Tr. trong dàn hợp xướng mách ngay: - Anh nhớ cho em là của chúng ta, mọi cái đẹp đều giả, chỉ có cái xấu là thật.

Tôi lắc đầu, không hiểu. Cô bèn giảng: - Không ư, đứng trên sân khấu Nhà hát lớn, đầy người óng ánh toàn kim sa, thủy tinh giả vàng giả bạc, chắp tay lại giả vờ say sưa hát “Chưa có bao giờ đẹp như hôm nay,” để rồi khi nghe thấy mưa ầm ầm trên mái nhà hát lại bụng vội bảo dạ chết, liệu sân khu Văn công có bị lụt không, thằng bé nhà ḿnh lê la trên hè có lăn cha nó xuống nước ngập trắng băng không. Mà tài anh ạ, vẫn cứ say sưa “Chưa có bao giờ đẹp như hôm nay..” . Ừ, lăo tác giả này hâm đặc, nó làm cho ḿnh cứ mong chiến tranh măi, kẻo mai kia hết th́ sẽ xấu lắm đây.

Nói đến đây, Tr. tát vào miệng ḿnh: - Chung quy tại cái khe không đáy, cái lỗ không nắp này nó cứ phải có cái ấn vào để sống cho nên nó cứ phải điêu, mày này, cái đồ điêu, bà th́ tát cho chết trợn mắt mày ra này. Co mơ rau muong an cho ngay mai an ca cho ngay sau ma cư ren len la chưa bao gĩơ đẹp bằng. Cha nó, thế mà là mồm mép! Là cái thùng rác th́ có ấy!

Con đường đất chính chạy giữa khu lổn nhổn những tảng đá hộc (cốt để vấp ngă) được gọi là Đại lộ Hà Huy Giáp, cái ao rộng để vất rác, chuột, rửa bô là Hồ Cù Huy Cận. Có lẽ đám văn công đă mở ra kiểu lấy tên danh nhân cách mạng đặt tràn cho các đường phố sau này.

Tôi đưa con gái đi buổi đầu tiên đến trường. Thôn Trung, xă Dịch Vọng. Một hầm sâu một mét. Mai thap đe sup xuong bon lơp ngoi ho lon. Hai bậc thang cuốc vào vách hầm làm lối lên xuống. Lớp học kiêm hầm pḥng không luôn thể. Gà qué, chó lợn chạy nhẩng trên mặt đất hất tung phân, rác vào các cháu... Mưa, trẻ con trong lớp đội nón khoác mảnh ni lông và các trang vở nhoè nhoẹt.

Xin nói chuyện hai vụ cháy ở Khu văn công nhà mái lá. Nạn nhân là nữ ca sĩ nổi tiếng Ngọc Dậu. Chị chạy tới chạy lui vào đám cháy cố lấy đồ đạc ra đem chất ở gần đấy. Xong cháy, ṃ đến chỗ để đồ th́ người tâ khiêng về nhà người ta hết cả rồi.

Sau đó, nhà Q. L., một diễn viên múa có chồng học ở Pháp cũng bị cháy. Cô đứng canh trước nhà, ai đến cứu đều lịch sự từ chối. “Xin cảm ơn các vị. Tôi c̣n chả thiết cứu, tức là chả có ǵ th́ thôi xin các vị khỏi lụy.” Rồi bảo bạn bè: - Thà thế, c̣n hơn bê đồ nhà ḿnh ra cho người ta dùng hộ.

Và ai cũng khen cô biết xây dựng đạo đức mới.

Một chuyện nữa về nghệ sĩ. Thường một hai năm lại có dịp kéo quân sang Đức, Tiệp. biểu diễn và càn quét các cửa hàng bách hóa. Các cô kháo cái T., cái X. hay đi v́ chịu ch́a “hến” cho mấy lăo trên bộ soạng. Chúng nó bảo mất chó ǵ. Soạng hến suông thôi mà. Coi như đi bệnh viện khám phụ khoa thiếu găng tây. Một lần P., em gái NĐT đi Đức về đến thăm Hồng Linh kể: - Chuyến này ở Berlin bọn em ngượng quá. Vào bách hóa, vừa mới cười làm duyên th́ mấy cô bán hàng Đức đă đon đả: “Mẹ nhà các chị, có cần b. không?” chả biết đứa nào ở bên ấy nó dạy người tâ lếu láo như vậy.

Những chuyện nên vào biên niên sử nghệ thuật Việt Nam vẻ vang thời chống Mỹ giải phóng đất nước.

Đời sống quá lầm than. Chiến tranh chấm dứt, cái nghèo khổ rộng khắp bao la đoái hoài đến dân ngay. Các ông anh cộng sản chỉ đủ sức và cũng chỉ mong giúp Hà Nội đánh đế quốc hộ. C̣n xây gấp mười trước th́ phải nhờ đế quốc thôi.

Măi từ Cách mạng tháng Tám tôi nay mới lại nghe thấy chữ “điêu linh, “chữ xưa Việt Minh thường dùng để tố cáo chế độ thực dân bạo tàn.

Chú họ tôi ở ngă năm Nguyễn Du - Bà Triệu, một công chức lưu dụng giăn phế quản hộc ra từng ca máu kḥ khè bảo tôi: - Đĩnh ơi... trên cao kia có biết cho nỗi điêu linh của dân chúng không? Nói tới đâu th́ có người nghe cho nhỉ?

Tin yeu Cu Ho, chu ơ lại cung cong nhan vien bao ve Sơ đien nen đươc lưu dung. “Chú ngỡ người ta thuần túy quốc gia! Ai hay chính bà lang trọc cộng, nói lời lại nuốt lấy lời. Bố cháu hồi 1945, 46 đă nói bọn Vẹm này nói th́ kinh lắm rồi mà. Chú c̣n ngây ngô. Th́nh ĺnh cắt tiêu chuẩn lưu dụng, lương tụt một nhát ngỡ như chính bản thân chú bị sập hầm.”

Cuoi cung sap sau chuc tuoi ong phan la chu họ toi phai đạp xe đi thu tiền điện. Ông nói: - Lạ là từ Hàng Bài xuống Chợ Hôm cứ thấy toàn hố đào ngang đường. Đành xuống xách xe ṿng lên hè tránh rồi lại tụt xuống đạp. Thấy người đi đường nhăn răng cười chú mới biết ḿnh đă lầm bóng băng rôn hắt xuống là hầm hào. Thế là ứa nước mắt ra, biết mắt thiếu bồi dưỡng sắp mù đến nơi rồi. Một ông bạn bảo nếu đọc được băng rôn th́ cụ không khổ. T oàn lời hay ư đẹp sáng mắt sáng ḷng. Đứa con trai út chú học “Nhật kư trong tù “phát biểu câu thơ: “Nhân v́ trong ngục không có ǵ làm, Hăy mượn việc ngâm thơ cho qua ngày dài, Vừa ngâm vừa đợi ngày tự do” của Bác Hồ là tiêu cực v́ chờ đợi tự do. Cậu bé bị phê vào học bạ: “Phần tử này không nên cho vào đại học... ”

Cả trăm pho vè và tiếu lâm miêu tả cái nghèo. “Một yêu anh có Pơ - giô, Hai yêu anh có cá khô ăn dần, Ba yêu rửa mặt có khăn,” “Bắt phanh trần phải phanh trần, Cho may ô mới được phần may ô.” “Việt Nam kiêu hănh hiên ngang, Mua cái đinh ranh cũng phải xếp hàng, mua mẩu khoai lang th́ bẩm chờ em t́m tem phiếu,” con gái bảo nhau: “Lấy chồng cho đáng tấm chồng, Bơ công em tắm xà pḥng Camay.” camay là của quư bán chui bán lủi. Có người mua chỉ để ướp quần áo, mỗi lần mở ḥm lại lim dim mắt hít một hơi.

Một sáng gặp Thanh Tú ở Cửa Nam. Tu mơi tói đen an cơm. MạnhToân, bạn toi, anh ca Ky Nam ơ Hai Phong len. Toi hoi Tu dạo nay the' nao. Tu than anh ơi, sáng em đi bán bột ḿ đong gạo, chiều em đi bán quần áo họ hàng bên Pháp cứu tế, tối em đi bán mặt cho tivi, cho sân khấu... May là không bị gọi con phe. Me em sang Phap xem mọt phim ve đơi song Viet Nam bao xau ho lam. Co canh ba lam phim (Toi noi la Daniele Hunebelle rat đep, nhân t́nh Kissinger, ḿnh đọc sách Dear Kissinger của bà ấy rồi m à) đen tham mọt ong đạo dien, vơ la giao vien. Vao nha ơ khu tap the Kim Lien, ba vương may đưa tre đang dan bao bí cao Sao Vang ơ cưa. Hoi lương vơ chong xong ba đạo dien noi the' thí chí mua noi vai can ca, toi vưa khao gia ơ chơ Hang Be, vạy song nhơ gí? ông chong chí vao đam tre: “Nhơ chung!” Ô hay, trí thức bóc lột lao động thiếu nhi, bố mẹ ăn bám con! Mẹ em bảo xem ti vi một ḿnh mà vẫn ngượng chín cả mặt. Em bảo mẹ em: - Thôi, mẹ ạ, th́ đă được thế giới ca ngợi là anh hùng.

Đảng ra sức truyền cho dân thói sính anh hùng và yếu tố quyết định tạo anh hùng là nuốt ngon mọi khổ cực, trước hết sinh mạng ḿnh.

Phạm Mạnh Toan noi ơ Hai Phong co ba anh em nọ đeu can bọ chia nhau lân lươt nuoi me gia. Ba thang gap nhau lam thu tuc sang tay me cho nha khac, trong co muc can me, ghi so’ đang hoang đe’ xem ai nuoi tot nuoi toi, áp dụng kiểu thi đua ở cơ quan. Nhưng bà cụ đáo để. Yêu đứa út nhất cụ độn vào bụng hai bọc xi măng, đứa thứ hai cũng yêu cụ để một bọc, đến anh cả cụ ghét th́ cụ vất hết và ba hôm trước khi cân cụ c̣n nhịn ăn. Cụ nói thằng út tôi coi như công nông nên tôi chiếu cố.

Kỳ Nam kêu lên: - Ôi đường lối giai cấp vận dụng vào cả trong gia đ́nh.

Toàn cười: - Có câu này vào được sử liệu các câu đối hay nhất nước ta: “Có cứt ǵ mà phân? Mà có phân th́ như cứt."

Nhân chuyện bán mặt cho tivi Thanh Tú kể, xin nói đến chuyện bán mặt nạ cũng của Thanh Tú tuy nó xảy ra lúc đất nước đă chơi xe hơi nhà lầu. Đầu 2003, tôi đi chào chỗ quen biết để vào Sài G̣n ở. Tôi đến Tú ở Triệu Việt Vương th́ Tú bảo tiếc quá, giá anh không vào Sài G̣n th́ anh với em cộng tác quá hay: ta viết sách về làm đẹp, em kể, anh viết. Tú cho biết tay nghề tô đắp cái đẹp dung nhan của Tú đă được kén làm đẹp cho các ông cốp lên ti vi. Tôi đùa “Công vỗ mặt ấy to đấy, bao nhiêu một mặt.” Tú nói “Ba bốn chục ngh́n. Mặt họ quư nhưng công ḿnh vỗ vuốt mặt cho họ th́ là công bọ công bèo. Nhưng em cũng thôi rồi.” - “Sao thôi?” tôi hỏi. “Có đứa bạn em nó bảo cẩn thận đấy, mày bôi mày quệt các thứ lên mặt các cha mà ngộ nhỡ các cha lên sởi hay quai bị hay sưng mộng răng hay phấn son làm nám da th́ mày chết. Sao chết? Ô, người ta nghi mày mưu hại lănh đạo. Này, các chỗ ấy nguy hiểm chết người hơn cả trạm biến thế điện hay chuồng cọp đấy, cứ té cho xa. Em bèn so - ri bái bài...” Tôi chợt nhớ tới chuyện Lê Duẩn xưa tắc “chỗ kia” mà chả bác sĩ ta nào dám mổ đâu. Cả Phạm Văn Đồng thong manh cũng vậy.

Vợ Vũ Hoàng Địch, giáo viên bảo tôi bọn tôi vừa ăn tối xong th́ trường triệu tập họp gấp 7g rưỡi. Đang đại hàn chi cực, rét ghê rét gớm. Tôi ngồi cạnh một cô cứ thấy nó run bắn người lên. Hỏi th́ nó bảo chị sờ quần em xem. Ướt đẫm. Em có mỗi cái quần dạy xong đem giặt th́ bị gọi họp. Nhà không có bàn là mà có th́ hôm ấy cũng mất điện. Đạp xe đến bạn ở khu phố khác để là th́ không kịp thế là đành. Lớp không có cửa gió bấc cứ hun hút. Tối ấy tôi tưởng nó chết. Ở Đinh Công Trứ, gần nhà Vũ Hoàng Địch, Anh hùng quân đội Nguyễn Thị Chiên bán vé xổ số.

Dân tổng kết quá siêu đầu ra của vơ công oanh liệt:

Đầu đường đại tá bơm xe, Giữa đường thượng tá bán chè đậu đen, Trung tá đi bán cà - rem, Thiếu tá th́ bận thổi kèn đám ma, Đại úy chăn vịt đuổi gà, Trung úy ở nhà bám đít con trâu, C̣n thằng thiếu úy đi đâu, Ba - lô lộn ngược buôn tàu bắc nam. Bao giờ Trung Quốc tràn sang, Trung ương Đảng gọi, sĩ quan chạy làng!

Như ca dao xưa đă nói “thằng Tây nó tếch thằng Tàu nó sang!” Cùng tiền đồ đầy hy vọng: “Ngày xưa chống Mỹ, chống Tây; Bây giờ chống cổng rước Mỹ Tây vào nhà.”

Một chiều xếp hàng mấy tiếng ở Bách hoá tổng hợp mua săm lốp xe đạp Sao Vàng theo tem phiếu một đời xe may mới được cấp một lần, tôi chứng kiến một cảnh chắc chắn khắp thế giới không đâu có.

Cach chung toi đam ngươi mua sam lop chưng mươi met là quầy sữa. Bảy tám chị em c̣n trẻ nhấp nhổm chờ ở đó đă khá lâu. Chốc lại nhăn nhó hỏi cô bán hàng sao lâu thế, con em ở nhà chẳng có người trông. Nghe đâu bị giữ ở đây bốn tiếng, chị em đă gọi đây là Hoả ḷ ngọai trú. Khoảng nửa giờ sau, một người đàn ông thấp, vạm vỡ, hai cánh tay trần xăm xăm đi tới, miệng nói lớn. “T rật tự, lần lượt từng người, xếp hàng vào... Nào, đúng là đă chờ đủ bốn tiếng chứ?” vừa nói vừa nhặt một tờ giấy ghi tên những người đến vào giờ nào giờ nào để ở trên quầy lên xem. “Ai không đủ bốn tiếng th́ về hôm khác đến...” (Một ông xếp hàng cạnh tôi nói khẽ: - Sửa trụ sở y tế phường nên chị em phải đem vú đến chỗ chợ búa thử thách xem tươi hay héo, rắn hay nhăo. Chúng nó cấm về nhà v sơ chi em cho con bu hay vat kiet sưa đi... Choc se con bat chi em uong nươc thạt nhieu cho sưa de rin ra.)

T ôi thật sự không tin vào mắt ḿnh. Những bà mẹ trẻ lần lượt trật vú ra cho người đàn ông bóp kiểm tra trữ lượng sữa sẽ nuôi các Phù Đổng tương lai. Hai tay hai bầu, mắt chằm chằm vào núm vú, anh ta nói: - Cố nhịn đau đấy, tôi nhẹ tay th́ lại bảo tôi ngoắc ngoặc, thiên lệch... Cô bán hàng bên cạnh bỗng b́nh giá: - Bốn hộp! Người mẹ vừa nghiến răng xoa ngực vừa vội kêu lên: - Ối, bốn hộp th́ con em bú sao đủ, tiền đâu mua sữa phe, khổ con em...

Tôi quàng lốp vào cổ vội lách ra. Nghĩ đến tít xă luận báo Nhân Dân: “Hà Nội, thủ đô của phẩm giá con người” mà không thể không rủa thầm bố tiên sư nhà nó!

Vừa tới cổng bách hóa đằng Hai Bà Trưng th́ bị giật về đúng ba ngả: trái, phải và đằng sau. Một cô liến thoắng: - Bo ho' roi, dơ me no loại hai roi, phải xem có sợi chỉ xanh ở vải lót bên trong cơ, bố Khốt (khù khờ) quá. Thôi, thương bố Khốt con mua đỡ cho với giá giữa loại hai và loại một xuất khẩu.

Tôi nghẹn cổ không trả lời được v́ một cô bên trái đă hai tay níu lấy cái lốp xoắn lại và nó lập tức thít lấy cổ tôi. “Có mỗi con là chơi đẹp với bố Khốt. Nghĩa là trả đúng loại một, chỉ xin bố Khốt bớt kha - ra - sô năm đồng. Thế là ố ch́n tuyệt, bố Khốt nhẻ nhẻ!”

Tôi cố gỡ ra khỏi gọng ḱm. Nói: - Tôi mua dùng, bánh xe tôi vấn một năm nay rồi.

-  Bán đi. Đi vành sắt không lốp đỡ trượt ngă!...

T ôi chẳng thiết ngó xem ai vừa mách mẹo thiết luân xa. Bụng nghĩ: chủ nghĩa tư bản biến người thành hàng hoá, ḿnh hơn là c̣n được làm cái giá treo hàng cho nên mới thành lương tâm thời đại. đồ.

ít lâu sau, mấy chị em ở báo cho hay tây bóp vú ăn lương kia bị vợ li dị. Quen thói hóa thành quỷ bạo dâm với ngay vợ. Cũng cho hay hôm nọ y tế lộ ra bí mật quốc gia là 90 % trẻ sơ sinh của ta bị ỉa chảy. Loại cho bóp vú được tám hộp sữa Liên Xô cũng điêu đứng. Sữa Nga để quá ba ngày là kém phẩm chất. Ăn vội được ba hộp c̣n năm lại đem ra Hàng Buồm cho phe đỡ hộ. Sưa Similac Nga an vao la tron thao cong o o ngay. Khéo mà các ta - va - rít làm nhầm thuốc tẩy ra thành sữa à?. Một chị vặn lại: - Thế Nétxlê nó cho thuốc táo bón vào ư?

Một chị nhắc lại hôm nào công đoàn bán cho đoàn viên sữa Mộc Châu. Đặc quánh hệt mỡ tra ổ líp xe đạp. Nhiều người mách nhau nấu chè bà cốt. Cư tương cho nưa ban tây gưng vao la chac dạ. Nhưng co che lại kho noi khong thía, phai lay dao bep nay.

Nghe noi, toi chơt nhơ đen nhưng cai thía ơ quan Bon Mua thung lo cho. Th́a không nằm trong dự kiến của Ủy ban kế hoạch v́ nghề đúc bị cấm như mọi ngành nghề thủ công khác - trừ hàng thiếc làm đèn dầu, bếp dầu bằng những vỏ hộp nhờ trật vú ra cho bóp mà có. Dân liền vào quán cà phê mậu dịch gọi một tách cà phê ba hào, uống xong nẫng luôn th́a nhà mậu hào hai một chiếc. Đối phó lại, nhà mậu đem đục thủng th́a ra. Một số trí thức gọi là th́a theo phái pointHHisme, - hội họa lấm tấm. Được, ông lấy ông vất cống cho bơ ghét thôi mà.

Nhà mậu cuối cùng thuê trẻ con mót que kem cho vào mỗi cốc cà phê hay chanh quả một que đă được dội nước đánh ào một gáo cho chung cả rổ. Cuộc đấu trí giữa th́a và que kem diễn ra khá dai dẳng trước con mắt dửng dưng của trọng tài là đảng vốn thờ câu “Không sợ thiếu, chỉ sợ không công bằng! ”

Đúng, không công bằng quá! Sao quốc doanh các anh có th́a mà tôi không?

T ôi hỏi Khoa, công an sống trong khu văn công, sao ăn cắp nó chạy mà công an cứ thổi c̣i chứ không đuổi? Khoa nói: - Đuổi làm ǵ chứ chú? -...? - Bắt sao được nó? Nó chạy nhanh hơn. - Sao lại thế? - Sáng nó xơi sủi cảo, bọn chúng em toàn cơm hẩm mà nguội ạ.

Thời ấy công an yếu không hay nện dân như thời lắp thêm chân kinh tế thị trường.

Lúc ấy chưa có tổng kết bất hủ: lương công nhân viên chức chỉ sống đủ cho 10 ngày.. Tôi đă bảo Thép Mới: - Nạn đói thâm niên này nhất định để lại trầm tích sâu dày trong vô thức. Rồi sẽ tham lam, tắt mắt, hôi của. tràn lan. Cái đói nó ngoạm hết dần nhân cách.

Nhưng dân không chỉ tự phá nhân cách! Cũng phá cả quan cách, tức là “tế phệ” ngay cái anh gieo khổ vào ḿnh. Đầu tiên dân thử đánh thí điểm vào anh em quốc tế vô sản rồi mở ra diện sau. Đồng chí Liên Xô hóa thành Nhi - cô - lai Nhai - quai

-   dép, đồng chí Triều Tiên thành Chim Xun Xun, đồng chí Lào thành Hắc Lào Mông - chi - chít, Cai - đẻ Thôi - đẻ - hẳn, đồng chí Trung Quốc thành Bành Âm Hộ...

Quy luật chăng? Mở trận chống cường quyền, dân thường dùng vũ khí nhọ nồi trước. Bôi đen nhẻm mặt đối tượng đi. Thành khỉ khẹc rồi sẽ hiện ra thành quỷ dữ.

Tôi vẫn coi mẩu chuyện dân sáng tạo sau đây là tiêu biểu nhất của vũ khí nhọ nồi.

“Toàn chui lủi luật lệ, Việt Nam bị Liên hợp quốc dọa đuổi và phải khai lại lư lịch, không được nói phét nhập nhèm. Bèn khai: - Họ và tên: An Nam, tức Việt Nam.

-    Anh (kiêm mẹ lo cơm cháo): Liên Xô, Trung Quốc, chuyên xui em đánh đấm. - Nghề làm lâu nhất: ăn xin... - Sở trường: đâm chém và xé hiệp ước. - Sở đoản: nh́n ngơ cụt thành đại lộ thênh thang. - Khả năng giúp Liên hợp quốc: thảo nghị quyết. - Tiền đồ phát triển: vật phẩm có triển vọng thay hết nhân phẩm.”

*  * *

Một hôm, Bộ nội vụ mời tôi đến 16 Trần B́nh Trọng; bộ phận tiếp dân của Bộ. T ết vừa qua, lũ người nhà tù xét lại đến đây gửi thư từ, quà Tết cho tù. Toàn các chị, riêng tôi đàn ông thăm Trần Châu v́ anh không c̣n gia đ́nh. Người trẻ nhất trong chúng tôi là Châu, con gái Kỳ Vân, chị đứa em, Đông, hy sinh v́ rốc - két ở Trường Sơn. Cháu nhanh nhảu, hay cười như bố. Nh́n cháu tự nhiên tôi nhớ đến một sáng rất rét trên An toàn khu, nằm trong chăn Kỳ Vân bảo tôi: mày chưa được bíết những sớm thế này con mày nó dậy nó leo lên người mày rồi nh́n mày bằng hai con mắt tṛn xoe. rồi nghĩ thầm chắc là cháu này đây. Kỳ Vân bị cổ chướng được về nhà chữa bệnh. Đảng không muốn thêm một người chết trong tù sau Phạm Viết. Tôi hỏi cháu: bố sao?

-    Bụng như cái trống chú ơi. Nước đái đỏ như nước vối đặc.

-   Bố có buồn không?

-   Cười đùa suốt, chẳng thấy buồn chú ạ. - Trả lời tôi, cháu cười toét, đúng cái cười của Kỳ Vân.

-   Thế mới là bố cháu. Về nói với bố là chú hỏi thăm, chú rất nhớ... Bất năng khuất là bố cháu...

Thế rồi Kỳ Vân chết. Cháu Châu cũng chết. 1975, sau bố hai năm. Đẻ bị băng huyết.

Hôm nay nhận giấy mời của bộ, tôi vẫn lệ thường dạo bộ với Lê Đạt nhưng lần này rông xuống tận hồ Thuyền Quang. Rồi bảo Đạt chờ ở đó, tôi vào chỗ tiếp dân của bộ, ở Trần Quốc Tỏan.

Le Thanh Tai, ngươi Nam tap ket, trưởng pḥng cục chấp pháp đă ngồi chờ ở pḥng khách cùng với một người mặt hổ phù đỏ xậm. Trước mặt hai người hai gói thuốc lá và chè chưa bóc. Tài giới thiệu, tôi mới biết người ngồi đó là Hoàng Thao, thứ trưởng công an.

(Tai nghe tên Hoàng Thao th́ đầu tôi nghĩ ngay đến Lưu Động. Anh nói ở nhà tù Sơn La, anh được chi bộ phân công dạy Hoàng Thao tiếng Pháp nhưng, anh nói, nó óc bă đậu quá. La forêt la rưng thí no học mai khong thuọc, đen luc thuọc lại xọ ra thành na pho dê nà dừng. Tao phải bảo xừ Xứng Lê Thanh Nghị là rừng dạy nó thôi, cho nó thông tiếng ta là tốt quá rồi... )

Con luc ay toi chưa biet chính Le Thanh Tai co hom bao Châu trong tù: - Ta vừa sút tung lưới xét lại Liên Xô ghi hai bàn thắng xong. T óm mấy chục người các anh là một bàn này, vô hiệu hoá Vơ Nguyên Giáp là một nữa này. Bàn thứ ba là sẽ sang Nga lôi cổ mấy thằng Lê Vinh Quốc, Văn Doăn v. v. về. Cũng chính Tài bảo Châu khi Châu tù ở Phú Sơn Thái Nguyên:

-   Báo anh biết là bắt thằng Trần Đĩnh em anh rồi. Nó là một bộ trưởng trong chính phủ phản động của các anh.

Châu bảo tôi sau đó nghe ở ngoài giếng có ai huưt sáo anh cứ nghĩ là tôi. Tôi nghe mà thấy ḿnh có lỗi: Không bị bắt và không đến thanh minh khi anh ngỡ tôi huưt sáo.

Tài pha trà, bóc thuốc (Thăng Long hẳn hoi) rồi nói hôm nay bộ mời anh đến để anh Hoàng Thao có chuyện liên quan đến Trần Châu. Tôi hơi chột dạ th́ Thao nói ngay: - Nay Đảng khoan hồng tha cho T rần Châu về nhưng phải có người viết giấy bảo lănh, mời anh đến là để viết bảo lănh đó.

Ngỡ họ ít ra cũng thanh minh về việc lỡ bắt anh chị em, tôi phản ứng luôn:

-   Tôi không bảo lănh! Không tự do ǵ cả... Tự nhiên bắt, chẳng có ṭa xét xử và cứ thế giam, nay tan nát gia đ́nh, thất nghiệp rồi ra tù lại cứ vẫn đeo cái tiếng phản động.

Lê Thành Tài hút thuốc, mặt như không nhưng dưới gầm bàn đá lia lịa vào chân tôi. Công an can tử tế cũng bằng bạo lực - đá ngầm.

Nhận thông điệp quá dồn dập của Tài vào ống đồng, tôi bèn nói: - Nhưng đấy là nói nếu là tôi, c̣n đây là chuyện Trần Châu...

Thành T ài bảo anh chỉ viết nhận bảo lănh cho anh T rần Châu rồi đưa chúng tôi là xong. T ài hỏi tôi ở quê c̣n ai không.

T ôi nói ông bà nội đă ĺa quê từ trẻ. Ôi, số phận, nếu tôi trả lời khác? Co the’ Chau se chang v'e gan Ha Nọi co vơ chong toi và sẽ chẳng lập gia đ́nh và có con cháu ở một làng tại Quốc Oai, Yên Sơn và nằm lại tại đó. Nhất Sơn là làng nguyên quán.

Đến lúc ấy, Hoàng Thao nói: - Anh Trần Đĩnh ạ, các anh nói Đảng ta theo Trung Quốc là không đúng đâu. Đảng tâ coi Liên Xô và Trung Quốc đều có cái tốt cái xấu như nhau...

Tôi lại bật ra: - Tôi đến đây là đi cùng một anh bạn, chính khi đến đây tôi bảo anh bạn đó là cả hai thằng đều thối.

Vưa noi hai thang cưt het vơi Le Đạt thạt, sửa thành thối v́ xă giao!

Hoàng Thao vội xua tay: - Thôi, thôi, tôi không nói nữa, kẻo các anh lại bảo Hoàng Thao biết ǵ lư luận mà nói.

Khi bắt Lưu Động, chắc Hoàng Thao đă bảo đem đến cho gặp ḿnh. Chắc muốn cho một bài học lập trường. Tù Sơn La với nhau nhá, mày tú tài, tao bập bẹ chữ, nhưng đấy đă thấy căn bản cách mạng cần cái ǵ chưa? Cần chó ǵ cái tiếng T ây chuyên xui phản động của mày! Sau đó khi họ điệu đi, Lưu Động cứ ôm chặt chân bàn (gỗ lim nặng lắm, chắc vẫn là bàn mật thám Pháp hồi bắt, Lưu Động bảo tôi) mà chửi Ḥang Thao rất to: - Tiên sư bọn Mao - ít chúng mày giỏi nhất là bắt tù giết hại đồng chí!

Mồng sáu Tết, Lê Thành Tài điện thoại nói Trần Châu đă về. Xin lỗi không báo trước được, anh ấy về từ hăm chín Tết. Vâng, ở Xí nghiệp nông cụ Quốc ôai. Quan liêu mà không báo hay là đánh bồi thêm cho một đ̣n ngay sau khi mày đă được ông thả? Thế là Châu c̣m cơi mấy ngày Tết không Tết giữa cái nhà máy vắng lặng...

Linh chất đầy một xe máy thức ăn, quà cho tôi đi gặp Châu.

Anh em ôm nhau, tôi nói khẽ vào tâi Châu: “Thả ra v́ nay cần con tin nộp Liên Xô... ”

Không biết c̣n là tuân theo khoản thả tù chính trị kư trong hiệp định Paris. Mỹ nó hay thọc gậy vào bánh xe chuyên chính.

Ngang sống mũi Châu là một vệt tím bầm. Châu bảo sáng hôm được tin về, anh vui quá hút thuốc lào bị say ngă vập mặt vào gờ xô vệ sinh. Tôi nghĩ đó là cái dấu cuối cùng nha tu lưu lại cho anh.

Anh em tù mỗi người về ở một huyện xa. Hoàng Minh Chính ở thị xă Sơn T ây ngay cạnh đồn công an nhưng chỉ một năm anh đă lén ra bến ô tô từ sớm mua vé về Hà Nội, phá lệnh. Đặng Kim Giang về Lim nhưng rồi cũng lại cả gia đ́nh dọn về ở trong khu vực chùa Liên Phái. Vũ Đ́nh Hùynh về phố Thợ Tiện, Nam Định (cũng vài lần ra đến bến ô tô để về Hà Nội nhưng công an lại túm được. Lê Trọng Nghĩa đánh xe ḅ hợp tác xă vận tải thô sơ ở Trương Xá, Ân Thi, Hưng Yên. Minh Việt đến Thắng, Hiệp Ḥa Bắc Giang. Gia Lộc, Kiến Giang ở hai nhà máy chè trên ẤmThượng. Lưu Động, Huy Vân, Huy Cương về nhà máy gỗ đầu thị xă Ninh B́nh. Phan Thế Vấn bật lên tận Lạng Sơn sống vói em trai là bác sĩ Hổ trên đó. Hôm đưa Thẩm và Vấn về, xe Lê Thành Tài đỗ ở trước nhà Vấn để Tài vào báo cho bố mẹ Vấn biết Vấn lên Lạng Sơn. Không được vào chào bố mẹ, ngồi trên xe, Vấn nghe thấy người ta gắt bố già ḿnh: - Đến báo con các người ra tù mà măi mới mở cửa à?

Bố mẹ Vấn từng lọ mọ lên tận Yên Bái, Lao Cai thăm đứa con cả tù tội. Nhưng đi hàng ngày đường vất vả chỉ được thăm con nửa giờ. Người ta phạt Vấn đă dám gửi thư lên Lê Duẩn xin cho anh thuê luật sư căi giúp anh.

Ở đây phải nói tới kế hoạch chưa thực hiện được là đày vợ chồng con cái Vơ Nguyên Giáp ra đảo Tuần Châu.

Sáu Thọ định sẽ để anh em tù cứ thế sống vĩnh viễn tại nơi về quản thúc. Cấm anh em làm những nghề sau: chữa đài thu phát thanh (sợ liên hệ với địch), chữa đồng hồ (sợ đặt ḿn định giờ), chữa xe đạp (sợ có phương tiện tẩu thoát) và cắt tóc (sợ cắt tiết đồng bào chăng?)

Châu mới ra tù, mỗi tháng tôi đi thăm anh hai lần. Chu nhat nha may vang lang, một ḿnh anh trơ trọi. Thương len đen bơ đe tâ Song Đay đâu huyen Quoc ôai, toi mơi chay nươc mat. Nhịn từ lúc chia tay. Biết rằng bao giờ anh cũng đứng ở đầu đê nh́n theo tôi măi. Hà Nội từ nay là chỗ trống không của anh.

Nỗi khổ lớn nhất của anh là bặt tin ba đứa con. Mồng một Tết tự do đầu tiên của anh, chúng tôi đưa anh đến nhà bà chị ở Hàng Đào, cho anh đứng ghé mắt qua lỗ cửa con khoét trên cánh cửa lớn để nḥm xem ba con anh chúng sắp đến nhà Kh., d́ ruột nó gần đây. Châu đang nghiêng nghiêng đầu ngó th́ bỗng nấc lên một tiếng, bàn tay giơ lên quờ quạng, run rẩy. Lần đầu tiên trong đời tôi nh́n thấy người mất hồn... Tôi nḥm ra: thung dung đi hàng một ở vỉa hè trước mặt, ba đứa trẻ con anh.

Một dạo dài chúng hăi hùng nghe nhắc tới bố.

Một quy định chung của Đảng: con cái tù xét lại không được vào đại học, trừ nông nghiệp, sư phạm và xây dựng mà Đảng coi là đồ tă...

*   * *

Thẩm vấn tôi, người tâ kết luận tôi sa đọa v́ đọc quá nhiều “tà thư.” Họ lầm chính sách của họ là chính thư, biết đâu chính cuộc đời bày ra sống động hàng ngày mới là chính thư. C̣n trong mắt tôi tà thư lại nâng tôi dậy!

Thẩm vấn - à, là hỏi cung, dịch ra các tiếng Anh, Pháp, Tây Ban Nha đều là thế. Thẩm vấn về, hôm sau tôi ngốn ngay Bươm bướm của Henri Charrière và mấy nhà văn nữ. Hoài niệm không giống với nó thuở xưa,h'oi ky cua Simone Signoret, vơ Yves Montand, hai vơ chong đeu sieu sao đien anh Phap, Chim họa mi thôi hót trước b́nh minh của Elsa Triolet cho tôi câu: “Thuở ấy tôi chưa biết số phận, ấy là chính trị..” Một cái chết rất êm dịu của Simone de Beauvoir viết về cái ốm cái chết riêng tư bé nhỏ của mẹ ḿnh mà sao đầy trí tuệ và t́nh cảm tinh tế đến thế. Trong khi chúng ta ngày ngày chết bao nhiêu mạng mà chẳng có cái viết nào cảm ḷng người. T ôi lẽ ra phải nghe những “chính thư” như chỉ thị của một nhà lănh đạo văn hóa nói xă hội ta không có bi kịch. “Nam Ngạn một bà cụ có hai con gái phục vụ trận địa pháo hy sinh đấy, anh nào đến chia buồn th́ bà cụ tát cho vỡ mặt!”

Ơ hoi ky cua Simone Signoret, toi xuc đọng chuyen Yves Montand nhạn lơi mơi đen Họi nha van Lien xo vơi đieu kien la khong đoi ong hat, moi ngay ong đa hat ba buo’i ơ nha may, nông trường quốc doanh và nông trang tập thể rồi. Hội nhà văn nuốt lời. Rat cau nhưng ong van len buc. Đe’ hat đung hai câu th́ ngừng lại hỏi các nhà văn bên dưới: “Các người đă đổi ǵ để có phè phỡn này? Đổi bằng nín thít, thậm chí đồng lơa nữa, trước những oan trái, chết chóc, tù đày của các nhà văn dũng cảm, có tài hơn các người rất nhiều đấy.”

Những ngày thế giới đau ḷng về thuyền nhân Việt Nam, Yves Montand đă cùng Bernard Kouchner lập ra “Phong trào một con thuyền cho Việt Nam” với con tàu cụ thể là Đảo Ánh sáng.

Hồi Nghị quyết 9, tôi nói với Phan Kế An một tâm đắc lớn rồi sau đi vào bỉên bản hỏi cung tôi. Hai chục năm sau, An bảo tôi: - Chơi với mày từ 1948, 49, tao nhớ một câu mày nói:

Chúng ḿnh tiêu bạc thật, họ tiêu bạc giả, hăy cho ḷi thánh đường bạc giả ra.


 

Chương bốn mốt

X

in vượt thời gian gần hai chục năm nói đến một việc xảy ra năm 1995 vang dội một dạo ở ngay lănh đạo cao nhất của Đảng. Vang dội v́ đó là tiếng kêu hy vọng đầu tiên mong đưa được ông thần Công lư ra mắt ở trong cái đảng bất chấp sự thật, lẽ phải, pháp lư nhưng lại tự nhận là đạo đức, văn minh này. Một “cuộc đại náo thiên cung” như tôi gọi như thế với nhân vật chính của nó.

Vâng, đó là vụ đại náo đầu tiên diễn ra ở Trung ương đảng và kẻ đại náo là NguyễnTrung Thành, nguyên vụ trưởng Vụ bảo vệ chuyên xử các án nội bộ của Ban tổ chức trung ương, người lập hồ sơ vụ án “xét lại” cho Lê Đức Thọ đàn áp và nay đề nghị lật án.

Nguyễn Trung Thành là ai? Không ǵ khác hơn là tây ḥm ch́a khoá của cái kho hồ sơ lư lịch tuyệt mật của toàn bộ cán bộ trung cao cấp Việt Cộng không sót một ai. Từ đồng chí Hồ Chí Minh!

C̣n nữa! Là người tra cứu hồ sơ của bất cứ ai lọt vào danh sách ứng cử ủy viên trung ương trước mỗi đại hội. Một thế lực khủng trong hậu đài. Thế mà đùng một cái Nguyễn TrungThành gửi thư đề nghị T rung ương xoá vụ án “xét lại” bởi v́ nghiên cứu lại, anh thấy không có bằng chứng pháp lư cấu thành án.

Hay như anh nói với tôi: - Vụ án này là do chúng tôi đặt ra, có thế thôi!

Ở nhà Gia Lộc nghe tin “đại náo,” tôi và Gia Lộc đă nhờ điện thoại của Giám, con trai cụ Nhuệ trước kia lái xe cho Hoàng Tùng ở báo Nhân Dân, gọi cho Nguyễn Trung Thành. Chúng tôi vừa xưng danh tính xong, Nguyễn Trung Thành nói ngay: - Mời hai anh lên tôi. Tôi cũng muốn chúng tâ gặp nhau.

Gia Lộc và tôi đến gặp ngay Trung Thành. Đâu c̣n xa lạ! Quen biết nhau ớ sổ đoạn tràng cả rồi. Gia Lộc lại vốn c̣n là cả học viên lớp “Bốn một” mà Trung Thành phụ trách năm 1953 - 54, lớp khai cung và cải tạo 800 cán bộ trung cao cấp có nghi án chính trị như Cu Dét, Việt Cách, Đệ Tứ, AB (chống bon - sơ - vích)... tóm lại tất cả những người yêu nước nhưng không được cộng sản cấp môn bài cứu nước, “như cách tôi nhận diện nó.” Đi buôn c̣n trốn được môn bài chứ yêu nước mà có tổ chức th́ cộng sản xóa sổ ngay, không chui, không lậu được. Cộng sản khống chế tuyệt đối “thị trường yêu nước.”

C̣n tôi, hai mươi tư năm rồi mới gặp lại Trung Thành nay đă bảy muơi hai nhưng khoẻ. Phải nói rơ là đến lần gặp này, tôi mới dứt khóat khẳng định anh có đôi mắt và một khuôn mặt rất hiền. Cả tiếng nói, nụ cười đều rất hiền. Lần ở Ban tổ chức trung ương, nghe anh tiễn tôi ra đầu cầu thang, nói “Gặp anh tôi học được nhiều lắm,” tôi đă ngờ, t́m hiểu măi tại sao anh lại nói như thế. Nay th́ thấy cơ sở sâu xa của nó.

Vào nhà thấy ngay gia cảnh nghèo. Hàm bộ trưởng lâu rồi mà pḥng khách sơ sài, lạnh lẽo, trống vắng thế này là của hiếm hoi đấy.

Có một điều cần làm rơ. Động cơ Trung Thành?

Rất đơn giản tuy có được là cực kỳ khó.

Thành nói: - V́ lương tâm cắn rứt..., vâng cắn rứt cho nên phải kêu lên Trung ương cho các anh chị.

Cắn rứt nên anh mới đă công phu bỏ hẳn mấy tháng ra nghiên cứu lại tất cả hồ sơ của chúng tôi để cuối cùng kết luận vụ án này không có bằng chứng tội phạm.

-    Nghĩa là thế nào anh? - Tôi hỏi. Vẫn tự dặn cần nhẹ nhàng, không băm bổ, soi mói, đừng làm cho Nguyễn Trung Thành ngại.

Nguyễn Trung Thành hơi đắn đo - hai con mắt sáng với đường mí rơ ràng hơi bối rối, t́m kiếm và hiền - rồi nói:

-    Th́ là oan. Là đặt ra, dựng lên... chứ sự thật không có ǵ

cả.

Chúng tôi im lặng nh́n Thành. Không ngờ! Sự thật sơ sài mà kinh khủng.

Hai mươi tư năm trước, tôi phân vân đánh giá một câu nói của Thành liên quan đến tôi. Bây giờ tôi lại ngờ: chả lẽ không có ǵ cả mà Đảng làm nên nổi bao sóng gió, bao điên đảo, bao tan nát thảm thương thế này sao? Nhưng tôi ngầm cởi bế tắc ngay: - Trung Quốc chuyên làm tṛ ngậm máu phun người này rồi mà. Chống phái hữu, Cách mạng văn hóa đó!

-    Lúc ấy, các cụ bảo - Thành nói, các cụ “cần” thấy các anh là một tổ chức chống Đảng.

A! trong đầu tôi bật ra một tiếng a! Rơ rồi, cần v́ Bắc Kinh cần mà. Làm cách mạng văn hóa diệt “Kroutchev thứ nhất” là Lưu Thiếu Kỳ và “Kroutchev thứ hai” là Đặng Tiểu B́nh, Bắc Kinh rất cần có bạn đồng hành mà Việt Cộng đang được Bắc Kinh chu cấp mọi cái để đánh Mỹ th́ tất sẽ phải có một Kroutchev ứng họa theo nhưng thể t́nh Việt cộng đang chiến tranh nên Bắc Kinh không đ̣i chỉ hẳn tên tuổi ra. Trùm chăn đánh quỵ là được rồi... Đảng sợ Đại hậu phương có thể đem Đại tiền tuyến bỏ bơ vơ ở giữa chợ chiến trường. Sau này đổi đầu tàu cách mạng, đảng lại thế chấp Chu Văn Tấn, Lư Ban, Hoàng Chính nộp Liên Xô.

Nghĩ rất nhanh như trên - thấy rơ ḿnh đang gỡ ra một cái nút - nhưng tôi không hỏi v́ sợ Trung Thành sẽ co lại. Có lúc tôi đă e sự im lặng của chúng tôi sẽ lại làm cho Nguyễn T rung Thành giữ ǵn. Nhưng Thành vẫn nói tiếp. Chúng tôi sao hiểu được rằng đang ở trong một con tàu vũ trụ kín bưng, Nguyễn Trung Thành đă rời bỏ nó mà bước ra ngoài không gian. Và một khi sự thật đă cất lời th́ đừng mong chôn vùi được nó nữa.

-    Các anh lạ ǵ rằng khi đă là tổ chức th́ phải có mấy yếu tố: hay gặp nhau (các anh th́ hay gặp nhau quá), thứ hai có phát ngôn láo. Cái này cũng có. (Cười.) Đặc t́nh... (tôi hỏi đặc t́nh là ǵ?) À, là công an nhưng nó vờ làm như giống các anh để bám nghe các anh mà không lộ. Đặc t́nh nó báo Trần Châu, anh của anh đấy, nói cứ đánh nhau măi th́ có ngày dân nổi lên lật đổ. Vậy là các anh có mục tiêu lật đổ, đúng không?. Thứ ba cần có hành vi vật thể của tổ chức các anh. Cũng có nốt. Đặc t́nh và công an do Lê Kim Phùng bố trí - sau vụ các anh, Phùng được cấp cho cái nhà to tướng số 3 Lư Thường Kiệt, cạnh nhà cụ Vũ Đ́nh Huỳnh đó - biết T rần Châu có bản sao trích biên bản hội đàm giữa đảng ta và đảng T rung Quốc, công an bèn vờ làm như có kẻ trộm lấy đi. Vậy là tổ chức các anh vói tay đă quá cao: lấy được cả tài liệu tối mật của Đảng. Thứ tư là một khi đă có tổ chức th́ tất phải có cương lĩnh. Luận văn phó tiến sĩ sử của Minh Việt là nó đấy chứ c̣n ǵ nữa. Trong khi phần lớn các anh không biết nó. C̣n Hoàng Minh Chính th́ cho là viết uổng công. “Bên Liên Xô người tâ phê phán giáo điều nhiều vô kể rồi, viết làm ǵ?” Luận văn này có tên “chủ nghĩa giáo điều ở Việt Nam.” các anh có lúc khai có tổ chức, có chống đảng. Cuối cùng v́ sao tôi dám làm đơn gửi Bộ chính trị kết luận các anh vô tội? Chính là nhờ có cái chỗ dựa pháp lư vững như núi này của các anh. Đó là các anh đều phản cung hoặc khai mâu thuẫn lại với ḿnh cả.

Về đặc t́nh, Trung Thành nói cụ Huỳnh thật thà nói với tù “đặc t́nh” vào ở cùng pḥng rằng may quá tài liệu chống giáo điều của Minh Việt để ở nhà Phạm Viết không bị mất thế nên an ninh mới chẹn đường chị Ngọc Lan, vợ Phạm Viết bắt t́m rồi giam luôn. Hồi kư của Lưu Động cũng bị đặc t́nh biết được.

T ôi nghĩ thầm thảo nào T rần Châu bảo tôi một lần anh đổi pḥng giam, một thường phạm ở cùng anh đă dặn gặp tù chung pḥng th́ đừng có tâm sự ǵ đấy. Cũng nghĩ tới câu ở tù ra Châu nói với tôi: “Nếu Việt Nam không cộng sản th́ dất nước thanh b́nh, không chiến tranh. Cộng sản là họa của dân tộc.”

Thủ đoạn vu cáo cài bẫy bắt người này, Milovan Djilas đă nói đến từ 1948. Trong cuốn Giai cấp mới từng làm nghiêng ngửa giới tư tuởng cộng sản, ông vạch ra cách thức dựng nên các vụ án chính trị. Hệt như Trung Thành nói với chúng tôi hôm gặp nhau lư thú ấy. Vâng, đầu tiên cảnh sát mật, theo “gợi ư” của cán bộ đảng, “phát hiện” được một người nào đó là kẻ thù của chế độ, là cái gai của chính quyền v́ anh ta công khai bảo vệ một quan điểm nào đó hoặc anh ta thảo luận quan điểm đó với bạn bè của ḿnh. Nếu việc “phát hiện” thành công th́ sẽ sang giai đoạn hai, giai đoạn đưa nạn nhân vào bẫy. Người ta sẽ sử dụng một kẻ khiêu khích để thu thập những “bằng chứng có tính chất phá hoại” hoặc doạ dẫm một kẻ nào đó và bắt phải kí những tài liệu vu khống mà cảnh sát đưa cho. Đa số các tổ chức bí mật là do chính cảnh sát lập ra để bẫy những phần tử bất đồng ư kiến. Người tâ không t́m cách ngăn chặn mà ngược lại c̣n cố t́nh đẩy những công dân “không đáng tin” đến tội lỗi để trừng phạt họ.

Vậy chúng tôi tỏ rơ chống chiến tranh th́ đảng phải “để mắt” tới chứ! Chúng tôi phát biểu ư kiến trong các cuộc họp đảng mở ra để thảo luận. Đảng chưa đàn áp một vụ án chính trị lớn nào ở trong đảng, chúng tôi vẫn tin đảng nói lời là giữ lời, chẳng hạn lời này: đảng tâ là đạo đức, là văn minh.

*  * *

Nửa tháng sau tôi lại đến. Trung Thành vừa mở cửa thấy tôi th́ vui ra mặt, líu tíu nói: - Vào đi, vào đi. Pha trà uống cái đă chứ nhỉ.

Cúi gỡ cái đai dây thép bện mấy ṿng quàng lấy cổ chiếc phích Rạng Đông cũ kỹ, Trung Thành nói tiếp. - Tôi vừa gặp anh Đỗ Mười với anh Đào Duy Tùng chiều qua. Tŕnh bày việc xin minh oan cho các anh. Cũng là phải nhờ anh Vũ Oanh mách nước mới đến được anh Đỗ Mười.

-   ... ?

-   Thư từ đến tay anh Đỗ Mười rất khó, anh Vũ Oanh dặn tôi lúc ấy lúc ấy đến chỗ ấy sau nhà anh Đỗ Mười sẽ thấy một cô rửa rau vo gạo th́ bảo đưa giúp công văn cho thủ trưởng. Cô ấy là cấp dưỡng của Đỗ Mười, cô ấy thế nào cũng đưa. (T ôi đă nghĩ ngay là với các chi tiết loại này, cô nấu cơm nom sao, gạo thế nào, cái rá? tiểu thuyết Việt Nam dễ hay lắm đây! Rồi vui y như ḿnh sắp viết ra thật. Sau nhận ra cái vui này chỉ là cái vui thứ phẩm phái sinh của câu chuyện T rung Thành gặp Đỗ Mười.)

Gặp T rung Thành, mở đầu Đỗ Mười hỏi tuổi.

-   Dạ, thưa anh, bảy mươi hai.

-   Sắp đi khai hội với giun rồi sao không ở nhà chơi với con cháu mà lại đi viết kiến nghị?

(Tôi phản cảm với cái giọng khinh khỉnh bề trên. Và với câu “khai hội với giun” có cách đây đă nửa thế kỷ. Ông ta đúng là dân cố cựu kháng tân.)

-              Dạ, anh bảy tám mà có được vui chơi với con cháu đâu ạ

-  Thành đáp.

(T ôi khen thầm Thành đá lại rất tinh tế).

-   Ừ, nhưng sao lại viết kiến nghị rồi lại gửi vung lên? Anh có biết Liên hợp quốc nó như thế nào không? Nó là thằng địch phản động, thế mà anh lại giúp nó vu cáo tâ, gây sức ép với ta bằng cái thư của anh. Nó đang chửi tâ vi phạm nhân quyền kia ḱa.

Trung Thành nói tháng 12 năm 1993, anh đă có thư tŕnh bày lên Tổng bí thư vấn đề này nhưng măi không thấy trả lời. T rong thư này anh nói Ban chuyên án ngày ấy đă phạm sai lầm dẫn tới Bộ chính trị và Trung ương đưa ra kết luận sai lầm về vụ án này.

(Nên nhắc lại: trưởng ban chuyên án là Lê Đức Thọ.)

-   T rung ương đă có nghị quyết kết luận vụ án này rồi mà.

-   Vâng, nghị quyết mà Trung ương kết luận về vụ án này chính là dựa trên sai lầm của ban chuyên án và báo cáo của Ban chuyên án gửi Bộ chính trị lúc bấy giờ là do chính tay tôi thảo. (Nghe câu này, tôi nghĩ ngay: “Có ai trong lănh đạo đảng trung thực được như Trung Thành?” Rồi tự nhiên kéo ghế lại gần anh hơn.) Thưa anh, Nguyễn Trăi mười tám năm rồi được minh oan, vụ anh chị em này đă hai mươi tám năm rồi ạ.

-   A, anh lại ví bọn này với Nguyễn Trăi? - Đỗ Mười cáu.

(Tôi lại bất b́nh: - Kiểu đâu chỉ có cả vú lấp miệng em. Nghĩ đến vùng miệng hô dẩu ra của Đỗ Mười có thấy rờn rợn.)

-   Không ạ, đây là tôi nói về thời gian hai vụ thôi ạ. Tôi xin minh oan vụ này là làm theo lương tâm người cộng sản, làm theo trách nhiệm của người đảng viên trước đảng.

-   Anh nói thế ra tôi không có lương tâm ư? Tôi tù Hỏa Ḷ với đám thằng Hoàng Minh Chính, Lê Trọng Nghĩa, tôi lại không nghĩ được như anh sao? T ại sao đă không trả lời anh? Đó là v́ bận. Bận chuẩn bị đại hội.

-   Vâng tôi cũng nghĩ như thế nên mới t́m gặp Ban kiểm tra trung ương nhưng các anh ở đấy lại nói không quản cái vụ này. Tôi lại nghĩ đảng đang đổi mới, đang có chính sách ḥa hợp dân tộc, nếu giải quyết được cho anh chị em kia th́ đảng sẽ được lợi nhiều. C̣n nếu như anh bảo gửi cái thư này đi là sai th́ tôi sẵn sàng đi tù.

Đỗ Mười dịu xuống. Có lẽ nghĩ cũng nhờ anh này mà ḿnh vào được Trung ương đây.

Trung Thành cuối cùng đề nghị bốn điều. Để khôi phục quyền lợi cho anh chị em bị án xét lại, đảng nên: Trước mắt trao Ban tổ chức giải quyết quyền lợi cho anh chị em như người vô tội; trao Ban bảo vệ chính trị nội bộ xét lại vụ án, lập tiểu ban thẩm tra, những người vướng mắc vào vụ này được tŕnh bày ư kiến hay đối chất; thông báo là sẽ có kết luận cuối cùng của đảng.

Tôi ra cửa về th́ Lê Hồng Hà đến. Lại nghe Trung Thành líu tíu: - Vào đi, có cái này hay đây.

Hồng Hà đă tán phát nội dung cuộc gặp quan trọng này. Đỗ Mười, Lê Đức Anh liền phản ứng hết sức dữ. Lập tức khai trừ Nguyễn Trung Thành và Lê Hồng Hà. Mở hội nghị cho Nguyễn Đ́nh Hương lên án lại vụ xét lại. Mở một triển lăm về vụ án xét lại với cả sơ đồ tên tuổi xét lại cũ mới. Có một tên bị bôi kín. Hồng Ngọc, vợ Chính, gại gại ra th́ là Lê Giản! Tôi cũng hiện diện. Tôi bèn kiện: “Phải ṭa xử mới có tội và ngay dù ṭa xử có tội rồi cũng không được cứ thích lên là đem bêu tên người ta ra! Hiến pháp bảo vệ công dân ở đâu?” Lê Kim Phùng, cục trưởng A2 5 đến tận nhà tôi thanh minh.

Trung Thành, Hồng Hà bị khai trừ quá nhanh. Sau đó Hồng Hà có thư tố giác trong đó nói các vị lănh đạo bây ǵờ thua Trần Độ mọi mặt...

Nguyễn Trung Thành bảo tôi anh không tán thành việc Hồng Hà chưa chi đă công khai tóe ra chuyện anh gặp Đỗ Mười, ông ấy chỉ cần hỏi: anh đề nghị, tôi nhận nhưng nói bận đại hội hăy chờ mà chưa chi anh đă nêu tôi ra, định chẹn họng bắt bí tôi hả? là ḷi ngay chỗ ḿnh không tuân thủ tục pháp lư. Nhưng anh Thành lịch sự không công khai đổ hết cho Hồng Hà. Xưa học Trường đảng Bắc Kinh, Hồng Hà được giữ ở lại phụ đạo cho anh em học sau, trong đó có Nguyễn Trung Thành.

Chỉ có sau đó anh Thành từ chối Hồng Hà đến chúc Tết. “Tôi bảo anh ấy là thôi, đừng đến tôi.”

*  * *

Ba mươi Tết Canh Th́n (2000), Trung Thành điện thoại: - Tôi vừa đọc lại mấy cái thư khiếu kiện trước kia của anh, tôi mời anh đến chơi.

Mồng hai mồng ba ǵ đó, tôi rủ Hoàng Thế Dũng đi.

Vẫn căn hộ chung cư sơ sài, thanh bạch - đúng hơn là nghèo. “Mọi năm quà mừng, thiếp chúc đầy cả, nay tạnh không...” - Thành nói.” Có lúc cũng buồn nhưng nghĩ ḿnh làm theo lương tâm, lương tâm yên th́ ḿnh vui. Họp lăo thành cách mạng cũng lờ. Lâm cảnh này mới thấu hết.” - Thành nhẹ nhàng nói.

Tết Tân Tỵ năm sau tôi lại rủ Ḥang Thế Dũng đến Trung Thành. Ṿng cổ dề giữ phích nước nóng vào chân bàn từ sợi dây thép bện đổi sang một ṿng đai nhôm lấp loá nay đa la một cu roa cao su đen bóng. Sự đổi mới lộ liễu này khiến tôi se ḷng. Nhưng nếu nhà T rung Thành đầy các của quư th́ sẽ không có chuyện chúng tôi gặp nhau trong không khí nạn nhân.

Bưa nay Thanh cho toi xem mọt tư lieu rat ly thu. Kỷ niệm 50 năm thành lập, Ban tổ chức trung ương yêu cầu các vị ở ban từ thuở ban đầu viết lại những đóng góp của ḿnh. Thành viết mười lăm trang. Tường thuật toát yếu bốn chục vụ nghi án chính trị anh từng giải quyết trắng án! Anh đă đưa tôi và tôi đọc tại chỗ, rất to cho Dũng điếc có thể cùng nghe được.

Ở đây tôi kể ra vài ba vụ tiêu biểu.

T rước hết nghi án Nguyễn Tài Đông tức Tài Cá, thứ trưởng công an nằm vùng trong Nam bị bắt rồi” khai báo.” Trung Thành nghiên cứu đă kết luận vô tội. Nghe anh tường tŕnh, thường trực Ban bí thư Nguyễn Duy Trinh nói: - Tôi thấy anh nói hợp t́nh hợp lư, lô gích nhưng anh đừng báo cáo với anh Sáu Thọ như thế mà phiền ra. Anh Thọ nghĩ khác

Vậy là Sáu Thọ muốn khép tội Tài Cá, người đang có dư luận là phen này sẽ thay Trần Quốc Hoàn. Và rồi Tài Cá bật khỏi công an về phụ trách Hải quan thật. Để Mai Chí Thọ sẽ thay Hoàn, cắm cờ đại tướng đầu tiên cho công an Việt Nam. Biết từ nay trong đảng vật lộn nhau gay go, Thọ cần em đến trấn cái cửa này.

Đến vụ Trần Quốc Hương. Cũng tâi tiếng khai báo. Trung Thành lại kết luận vô tội và lần này th́ không phải là vướng Lê Đức Thọ mà vấp chính tổng bí thư. Nhận định không hay về Quốc Hương, Lê Duẩn gọi Nguyễn Trung Thành đến. Vặn: - Tội rơ như thế mà sao anh kết luận là không tội? Anh ngồi xuống rồi lấy giấy ra ghi đi, ghi rằng tôi mắng anh, ghi chưa, à, anh mang về báo cáo lại đúng như thế với anh Sáu Thọ.

Vậy là Lê Duẩn muốn khép tội Trần Quốc Hương. Và vụ này ghê đến độ Duẩn muốn Thọ qua bung xung Trung Thành biết là ḿnh mắng Thọ. Qua ca Trần Quốc Hương đặc biệt thấy lợi ích nhân sự bắt đầu chọi nhau khá mạnh giữa cặp đôi tổng bí thư và Sáu Thọ.

Té ra đến bước lung tung x̣e th́ Duẩn, Thọ ở trên hai con bè! Chẳng khác ǵ “thắm thiết t́nh Việt - Trung - Xô” rồi choang nhau vỡ đầu.

Và Lê Duẩn thiệt. Ông chết th́ Trần Quốc Hương lại vào Ban bí thư phụ trách nội chính. Bên công an th́ Mai Chí Thọ. Thọ cần làm tê liệt các thân tín của Duẩn.

Đọc đến đây tôi chợt nhớ lời Lê Đức Thọ bảo tôi hồi 1965, 66: Thằng nào bị địch bắt mà nói không khai là thằng nói phét. Ḿnh đồng da sắt chó ǵ mà nó quạng cho vọt cả cứt lẫn đái ra lại bảo rằng không khai? Thằng nào cũng khai. Chỉ là khai tệ hại hay không thôi. Nhưng ai phán xét là khai tệ hại hay không? Lê Đức Thọ. Gần như Thọ độc quyền chuyện này

Và tất yếu có những ư trái lại Thọ nhưng khi mâu thuẫn nội bộ chưa gay gắt th́ người tâ đoàn kết với nhau trên đau khổ của nạn nhân.

Lúc ấy tôi chưa vỡ lẽ khi một người được độc quyền đánh giá đảng viên khai báo với địch có tệ hại hay không th́ người ấy cũng dễ dàng bịa đặt tội! Đào Phan trong thư gửi Ban tổ chức năm 1992 đă tố cáo Sáu Thọ bịa cho anh tội báo tin anh em tù ở Sơn La cho công sứ Pháp, chuyện Đào Duy Kỳ lên tận Sơn La gặp Đào Phan - trong khi Kỳ đang tù Côn Đảo! Đào Phan nhũn năo sắp chết mới nhận được một chứng nhận của Ban tổ chức trung ương nói sai lầm ghi trong lư lịch anh là “không có cơ sở.” Phải chăng v́ bè phái, v́ ghét trí thức (không bằng cục cứt cơ mà) nên đă trẩm đi các đảng viên trí thức để cho họ không vào được lănh đạo cao nhất của Đảng?. Như Đào Năng An, Đào Duy Kỳ, Đào Văn Trường v. v. Đào tận gốc, trốc tận rễ trí, phú, địa, hào mà. Trí đầu tiên.

Và oái oăm thay, tôi, kẻ mà Lê Công Tuấn hỏi cung nhận xét là tội nặng hơn nhiều đứa “xét lại” bị tù th́ thoát xà lim nhờ vị chánh án gian hùng này đặt mắt xanh vào! Không những không bắt, ông c̣n liên tục cho đ̣ chờ đón tôi qua sông theo ông.

Thú vị là sau khi Lê Duẩn và Sáu Thọ đă chết cả th́ Nguyễn Tài Đông nhận danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang c̣n T rần Quốc Hương th́ Huân chương Sao Vàng. Đảng có một bộ phận hậu sự chuyên đi lau chùi đánh bóng tên tuổi các người đă bị đảng hăm hại. Đấy, các vị lên tên phố đầy! Tóm lại đảng lăi to: ra ngơ là đụng toàn hàng xịn, hàng hiệu vẻ vang của đảng mặc dù đều đă va nhau đến hồn ĺa thể phách cả. Lệ của đảng là khi chết rồi th́ ḥa cả làng tất. Xóa tội xóa nợ cho nhau lúc này chỉ có lợi cho thanh thế Đảng.

Vụ thứ ba là vụ Chu Văn Tấn, Hoàng Chính “tay chân Bắc Kinh.” Xảy ra vụ này v́ lúc này Đảng lại đang cần báo cáo Liên Xô: Dạ, tôi phang Bắc Kinh cho đồng chí đây, đồng chí đầu tàu ơi!

Nhưng rồi Đổi mới, trong văn bản hợp tác với thế giới tư bản có điều khoản phải thả tù chính trị và Đảng th́ cũng chả c̣n cần các thế chấp dâng hai ông anh! Hôm Trung Thành xuống Phố Nối đón Hoàng Minh Chính về th́ Dương Thông đón Hoàng Chính ra tù.

-    Khổ hai anh Chính họ Hoàng, một anh lấy cả tên Bác làm đệm mà đều khốn nạn - tôi đùa.

T rung Thành nói: - Anh Hoàng Chính vốn là ra Quảng Ninh chơi với cơ sở cũ, Bộ công an liền nhờ lùa giúp về cho một đàn ḅ để họ liên hoan. Có công mua hộ công an ḅ th́ bị công an bắt v́ tội ṃ ra cơ sở cũ “xúi giục cán bộ bỏ trốn sang với Hoàng Văn Hoan.” vu ra cho người ta. C̣n Chu Văn Tấn th́ chết. Chu Văn Thành con trai ông vẫn giữ những tấm ảnh chụp cỗ quan tài hở toang hoác, trông thấy xác của Hùm xám Bắc Sơn nằm cứng queo bên trong.

T ôi nói: - Biết trước Chu Văn Tấn sẽ khốn nạn như thế nên Văn Cao báo trước trong bài hát Bắc Sơn “Ôi c̣n đâu đây sắc chàm phai màu gió?” (Đúng ra là pha.)

Ngưng mọt lat Thanh lại noi: - Roi đen ong Le Đưc Anh. Anh Nguyen Đưc Tam va toi mang ca mọt chong ho sơ ly lich cac nơi phat giac khai man đen bao cao vơi anh Sau Tho nhưng anh Thọ bao no khong sao ca, tớ nghe tŕnh bày rơ rồi.

-    Ông Thọ đang cần hai gia nhân bảo vệ đằng lưng cho ông ấy mồ yên mả đẹp c̣n Giáp kiện Nguyễn Chí Vịnh bịa tội cho ḿnh th́ Thọ mặc!

Tôi muốn được biết ai bảo Vịnh làm cái tṛ này nhưng Trung Thành chỉ lầm rầm như nói cho ḿnh: - Ông Thọ đang cần hai gia nhân bảo vệ đằng lưng,c̣n Giáp kiện Vịnh th́ ông ấy chả coi ra mùi!... Với lại xóa án cho ông Giáp để mà bới tanh bành tất cả lên à?

Trung Thành rất thận trọng, nên dĩ nhiên tôi không hỏi tanh bành là sao. Tuy đến nay mấy ai c̣n lạ ba đối tượng thất thế chủ yếu của Nghị quyết 9 là Hồ Chí Minh, Trường Chinh, Vơ Nguyên Giáp! Riêng tôi thất t́nh với Trường Chinh và ớn Cụ Hồ chính v́ các vị đă đầu hàng. Tép riu như tôi mà dám bướng. Khai thác hết trữ lượng bí mật ẩn ức của cái mỏ “đại tam thất” - ba mất lớn - này th́ không biết sẽ vỡ ra đến đâu. Bởi lẽ đảng không thể “sửa sai” vụ xét lại. Sửa th́ để ḷi ra ở trong ḷng đảng một sới vật man rợ và đảng mắt lé, mỗi con ngươi nh́n một ngả, không ai giữ ǵn cho thống nhất. Như ḷi ra vụ chúng tôi - dĩ nhiên gồm cả Hồ Chủ tịch và đại tướng T ổng tư lệnh -- là Bắc Kinh “cần” gạt.

Thanh hay thac mac tại sao nhieu ngươi đươc minh oan lại vẫn khăng khăng ôm lấy “tội.” - Anh biết vụ Nguyễn Thành Long, một vụ trưởng công nghiệp không? - anh hỏi tôi.

-    Anh ấy gửi một thư lên Trung ương nhận xét mười một điều. Đúng cả duy điều 11 th́ đúng mà kinh! Viết thế này: “mấy chục triệu nhân dân ta nuôi báo hại mười mấy ủy viên Bộ chính trị chẳng làm được ích lợi ǵ cho dân cho nước.” Bắt. Tra hỏi, dồn cung, anh ta nhận ḿnh chống Đảng và người bảo viết thư là Nguyễn Chấn, ủy viên trung ương, bộ trưởng điện than (trên rừng ở Văn pḥng trung ương, chúng tôi gọi là Chấn Trố, lổ đổ bạch biến ở vai ở ngực.) Đưa Chấn đến đối chất, Chấn im. Giam Long bốn năm rồi thấy anh ta chẳng có tổ chức ǵ th́ tha. Đươc tha ma van cư lam bam toi co tọi. Sau hỏi Chấn sao im th́ nói: tôi có căi cũng chả ai tin mà.

Tôi nói cây lư luận cự phách của Đảng cộng sản Liên Xô Zinoviev chờ đảng giết mà trước sau chỉ nói: Tôi thà ḅ lê trong đống bùn nhơ chứ không thể đứng ở ng̣ai đảng rồi nói là ḿnh đúng!

Trung Thành kể sau khi Bác Hồ chết, Sáu Thọ đă gặp Hoàng Minh Chính thuyết một hồi. Thấy Chính rơm rớm nước mắt, Trung Thành đă mừng nhưng ch ỉ vai ngay sau Ch ỉnh lại đâu hoan đay. Các anh quyết không nhận tội th́ tôi mới dám đứng ra xin xử lại chứ!

-     Biết chuyện tôi đ̣i minh oan cho các anh, anh Hoàng Minh Chính điện thọai cho tôi nói rơ hoan nghênh việc tôi làm nhưng nhấn rằng không cảm ơn.

Tôi thấy giọng Trung Thành có đôi chút xuưt xoa, đau đau nên sau đó gặp Chính tôi đă nói “Người tâ v́ lẽ phải, dù muộn vẫn cứ hơn - mà hỏi ai từ đầu đă thấy lẽ phải? - rồi đấu tranh cho lẽ phải đến mất cả sinh mạng chính trị mà ḿnh vẫn không cảm ơn th́ không hay. Tôi thật t́nh thương Trung Thành. Anh ấy như vừa lột khỏi kén, phơi ḿnh ra với đời cát bụi, ta nên vun đắp cho những ngày cuối cùng tử tế của anh ấy được tử tế...”

Hôm ấy tôi hỏi Trung Thành: - Bên ông Giáp có nói năng ǵ với anh không?

T ôi thấy h́nh như T rung Thành khẽ lắc đầu nhưng không dám chắc.

Tôi nửa đùa nửa thật nói: - Tôi sợ có khi ông Giáp cũng nghĩ ṭa án là tṛ dân chủ tư sản bịp chả hay ho ǵ, chỉ kỷ luật của đảng vô sản mới đích thực dân chủ. Chẳng qua là tôi chán thái độ nín nhịn quá gương mẫu - về tính đảng - của Giáp! Đánh đông đánh tây bằng máu dân để “giải phóng con người” nhưng để giải phóng chính ḿnh khỏi ḱm kẹp th́ không. Sao kỳ quặc thế?

Mấy lần tôi đă toan nhắc đến chuyện “Bác Hồ.” Sau Nghị quyết 9 mà Bác không biểu quyết, Bác thôi họp Bộ chính trị là v́ sao? Anh đọc hồi kư Vũ Kỳ đăng số Tết báo Văn nghệ rồi chứ? Nói rơ máy bay chở Bác về dự hội nghị Bộ chính trị thông qua kế hoạch đánh T ết Mậu Thân suưt th́ đâm xuống đất. Sau vụ đặt sai đèn hiệu này, Vụ bảo vệ các anh không động đậy ǵ ư? Sao vậy? (Đến đây tôi suưt buột miệng nói tiếp: “Anh có thấy rơ là dương mưu, mưu công khai không? Ghê rợn! Ghê rợn cho những bộ mặt vẫn phẳng lặng của các cốp nhưng tôi ḱm lại được.) ... Cũng hồi kư Vũ Kỳ nói dự hội nghị Bộ chính trị trên kia, Bác chỉ ngồi ở một góc “và rồi trong suốt cuộc Tổng tiến công, Tổng nổi dậy Bác và Vũ Kỳ ở Bắc Kinh tự lọ mọ mở đài t́m tin tức chứ chả ai báo với Bác “thắng lợi có ắt về ta “hay không? Tôi c̣n muốn hỏi Nguyễn Trung Thành nhiều nhiều. Chả hạn tháng 7 năm 1966 Bác kêu gọi cả nước đánh Mỹ giọng c̣n khỏe lắm mà sao sang 1967 Bác đă phải đi chữa bệnh ở Bắc Kinh? Cái ǵ làm sức khỏe Bác sút nhanh thế? Xin chú ư là năm 1967, Bác về nước hai lần gần nhau, lần thứ hai về đầu tháng 7 là cái tháng bắt xét lại đợt thứ nhất và tháng 9 là buộc Vơ Nguyên Giáp đi chữa bệnh ở Đông Âu. Phải chăng về là muốn ngăn bắt bớ cũng như lưu đày Giáp nhưng lại được lệnh phải rời nước sớm?. Tôi đă không hỏi. Chắc là Trung Thành sẽ im. Vả lại lúc ấy các điều tôi biết vẫn chưa thành hệ thống.

Cái bè nạn nhân “xét lạ” cuối cùng đă không nguyên vẹn: Hồ Chủ tịch và Đại tướng Vơ Nguyên Giáp vẫn bảo vệ uy tín, thanh danh của Đảng. Nhưng tôi đinh ninh cái bè nạn nhân thuộc các đối tượng thanh trừng của Đảng kể từ “trí, phú, địa, hào” đến cải cách ruộng đất, cải tạo công thương nghiệp tư bản, Nhân văn Giai phẩm và “xét lại lật đổ chống đảng.” .. chúng tôi trước sau không hề bao giờ ră ngũ. T rái lại họ đă kết thành một bức trường thành vô cùng kiên cố.

Tôi đă có những lúc đạp xe giữa Hà Nội phơi phới tŕnh làng bộ mặt nạn nhân với mong muốn kêu gọi, tập hợp. Chính bộ mặt ấy đă hút Kim Lân đuổi theo tôi để chỉ nói: “Ừ, trông vẫn tư cách lắm. Này, sông có khúc, người có lúc, nhớ thế nhá...” Anh biết tôi là người ngay bị kẻ gian móc túi rồi lại hô bắt cho tôi thằng ăn cắp. Mà số người bị móc túi và bị hô bắt th́ nay hằng hà.

Và không ít lần tôi dạo phố với một bộ mặt không quen biết nhưng thường hay nổi gió phần phật ở trong đầu tôi, bộ mặt của Klocki Tarassov, bạn tù của nhà văn Nga Bukovski, người tiên phong mở ra phong trào tin chui, báo lủi samizdat, cai phong trao minh bach, cong khai manh như đia chan ơ Nga rồi mở đường cho gió băo làm sập chế độ xô viết. Trong 12 năm tù, Bukovski gặp Klocki Tarassov hay đúng hơn, người giương lên ở trên mặt một bản tuyên án Đảng cộng sản Liên Xô. Trán Klocki xăm; Lê-nin ăn thịt người! Má phải: Nô lệ của ĐCSLX! Má trái: BCHTƯ chết đi! Toàn chữ xanh lè quanh một cái miệng đă rụng hết răng. Năm 1944 Klocki Tarassov ăn cắp bị tù. Rồi tù măi, tù măi mấy chục năm để hóa thành tù chống cộng. Người tâ nhất định phải lột đi cái kim ấn mà T arassov đóng trả míếng lại vào mặt nhà cầm quyền xô viết. Không thuốc tê, thuốc mê. Lột sống, bóc tươi. Nhưng mặt vừa lên da non. Tarassov lại xăm, không để hoang phí chủ quyền lănh thổ là thân xác và phẩm giá của ông. Bên lột, bên xăm... cuối cùng họ đă bắn chết cái biểu ngữ ngạo nghễ, kiên cường, độc đáo duy nhất trên thế giới này. Năm 1976, Liên Xô đánh đổi Bukovski ngang giá lấy tổng bí thư Đảng cộng sản Chi - lê Luis Corvalan cũng tù. Bukovski đă viết đến Klocki trong quyển Và gió lại tiếp tục các chuyến đi.

* * *

Từ ngày Nguyễn Trung Thành làm đơn minh oan cho vụ xét lại, tôi đến gặp anh chừng mười lần. Khoảng năm lần trong đó anh nói đến chuyện anh có thể lại được phục hồi đảng tịch. Anh đă làm đơn. Đáng nói hơn là nhiều vị quan trọng trong đảng, từ Lê Khả Phiêu, Phan Diễn., đă tiếp anh và hứa giúp anh. T rung Thành xem ra cũng hy vọng.

Nhưng rồi hơn năm sau, Nguyễn Trung Thành phôn báo tôi người ta vừa gửi cho anh quyết định nhắc lại án khai trừ anh ra đảng là đúng. “Hai năm qua, các anh từ Lê Khả Phiêu, Phan Diễn luôn hứa giúp tôi thế là cũng đành chịu ư? Ngày tổng bí thư Phiêu gặp tôi hứa hẹn giúp là có Trần Đ́nh Hoan, chánh văn pḥng trung ương ngồi bên, ông ấy ân cần, niềm nở với tôi lắm nhưng lên trưởng ban tổ chức rồi th́ lại lạnh như tiền ngay với tôi, đời này khó lường nổi thật.”

Tôi định nói anh ơi, ai lạ ǵ lời hứa của ta? Cũng ai lạ ǵ sức mạnh hậu cung giấu mặt. À đây, thử hỏi ai bứng Phiêu ra khỏi ghế tổng bí thư sớm thế? Ai không để Diễn lên tổng bí thư như đă đồn nhiều một dạo? Ai cho Nguyễn Văn Linh làm có một nhiệm kỳ và Giáp th́ cứ đội oan măi nhưng tôi lại im lặng. Chả lẽ chia buồn trong điện thoại với anh? Trong khi đúng ra nên bảo anh hăy mừng đi. Ở ngoài đảng anh mới được thật là anh.

Một hôm c̣n ở Hà Nội, tôi đến Trung Thành, dạo ấy các cốp trong đảng đang nuôi cho anh hy vọng trở lại đảng mà theo anh th́ chẳng qua cũng chỉ cốt mượn việc đó để nói lên rằng khi đ̣i minh oan cho chúng tôi, anh đúng chứ không chống Đảng. Trung Thành buồn rầu: - Xưa tôi bị ghét v́ từng kỷ luật cán bộ, đảng viên, nay th́ bị ghét v́ chống Đảng. Vừa qua giỗ ông Sáu Thọ, người đến đông lắm, bà Chiếu nói cái anh Trung Thành không ngờ lại phản anh Thọ. Kỷ niệm cách mạng tháng tám ở Đông Anh, tất cả mọi người đều lên chửi


 

Trần Độ và Nguyễn Trung Thành chống Đảng. Nói ǵ chứ cũng rầu ḷng lắm.

-      Những người chửi Trần Độ và anh đều là đóng thuế mồm thôi. Ăn của đảng vào th́ phải nhè các anh ra, chân lư quái ǵ ở đây mà buồn anh. Anh có biết ông coi xe đạp ở dưới sân chung cư anh ở không? Cán bộ Ban tổ chức của các anh về hưu đó, ông ấy có người con trai bại liệt, chắc anh biết! Ông ấy bảo mới hôm nào người tâ nườm nượp đến ông Thành. Có những ông xuống đến tận cửa ra về vẫn c̣n cứ cười hớn hở lắm. Đều trúng rồi mà. Đều nhờ Nguyễn Trung Thành mà lọt vào hàng ngũ lănh đạo rồi mà. Đùng một cái ông Thành hóa hủi. Thế là bặt ngay. ÔngThành khổ nỗi lại trong sạch. Giá lúc có quyền cất nhắc đề bạt cũng thạo ṿi giỏi xoay th́ phải biết. Tôi buồn cho con người quá. Mà cái diện người này toàn là trung ương, bộ trưởng cả. Anh Thành à, tôi đă bảo ông giữ xe luận chuyện nhân sự cao cấp Đảng, rằng có hai điều. Một là cái chế độ này nó chỉ biết phục tùng người có quyền. Hai là những người mà bác phàn nàn là vô ơn kia th́ họ vốn dĩ phải có bản lĩnh ôm chân và lật mặt th́ mới lên cao được bác ơi.

Trung Thành ngồi nghe cứ chớp mắt, không giấu được cảm động.

Từ hôm ấy tôi thôi liên lạc với Nguyễn Trung Thành. H́nh như thương Trung Thành không được toại nguyện. Vẫn giữ số điện thoại của anh -- 08043746. Con số ít thấy. Chung cư số 8 của Ban tổ chức trung ương sau dẫy chuồng cọp Bách thú cũ chắc có mạng điện thoại riêng.

Với tôi chuyện quan hệ với Nguyễn Trung Thành có hai đầu đuôi ngược nhau khá lạ: mở đầu là giữa năm 1968, tôi đến đó một buổi trưa gặp Nguyễn Trung Thành, Trần Trung Tá và Lê Công Tuấn để nghe thông báo tôi phải đi “kiểm điểm” ngay lập tức ở xa Hà Nội, chuyến đi từ đấy liệt tôi vào danh sách “chống đảng, lật đổ.” và kết là hăm bảy năm sau, Trung Thành, người thiết kế nên vụ án theo nhu cầu các cụ - lại gặp “tội phạm” tôi để cùng nhau phán về sự tầm bậy của cái vụ án này.


 

Chương bốn hai

S

au Nguyễn Trung Thành tôi cần nói đến Lê Kim Phùng, Cục trưởng A25, cai quản an ninh văn hóa chính trị, tuy tôi gặp Phùng trước vụ Nguyễn Trung Thành minh oan năm năm. Để thấy từ 1990, phía công quyền đang có những tính toán mới về vụ án “xét lạ” chúng tôi.

*  * *

Khoảng cuối tháng 5 - 1990, th́nh ĺnh một hôm, trưởng công an phường cùng hộ tịch viên dẫn hai người thường phục nhận là ở “pḥng phong trào” đến nhà tôi. Tôi và Linh tiếp. Tôi nói ngay: - Nay đổi mới, trực tiếp gặp thế này hay hơn bí mật theo dơi... đáng sợ. Một dạo các anh gài người ngay trong nhà anh Hồ Sĩ Đản ở trước nhà tôi, một công an khu vực mách tôi mà. (Chính là Thắng, công an khu vực cuối những năm 80 nhưng tôi không kể tên.) Các anh đến, tôi nói ngay trước tiên một ư bao trùm, đỡ phải rào đón: không đổi mới th́ Đảng chết trước. Rồi dân theo sau.

(Phải cho dân cùng chung hoạn nạn với Đảng là v́ lịch sự và tự vệ. Để ḿnh đảng chịu th́ sẽ rầy rà.)

-   Nhưng Đông Âu đổi mới mà chết đấy, - một anh thường phục nói.

-   Các anh có biết kỷ niệm Cách mạng tháng Mười vừa rồi, Liên Xô mời Nguyễn Văn Linh thay mặt phong trào cộng sản quốc tế đọc diễn văn chào mừng là v́ sao không? V́ khác Việt Nam, các nước Đông Âu không đổi mới. Thép Mới viết Cuba nói “đổi mới hay là chết” lien bi Cuba cư.

-   Đổi mới mà Gorbatchev lại làm tổng thống?

-   Đă đổi mới th́ phải có thay chứ! Ta cũng đổi măi tên rồi đấy. Cộng sản Việt Nam rồi Cộng sản Đông Dương. Cuối 1945, đảng giải tán, ẩn dưới cái tên Hội nghiên cứu chủ nghĩa Mác, tôi làm ở cái báo của Hội này đấy, đến năm l951 ra mắt lại th́ thành Đảng lao động, mất cả cộng sản lẫn Đông Dương!

-   Anh nghĩ ǵ về đa nguyên?

Nghĩ không nên mới gặp đă lộ sườn, tôi nói: - Chưa nghĩ kỹ, nhưng dứt khoát là phải dân chủ, phải làm đúng những điều về dân quyền đă ghi trong Hiến pháp.

Khách ra đến cổng Linh làm bằng các gióng tre Linh trồng, cái cổng rất hay mà cứ nh́n nó là tôi hay nghĩ đến “cổng sài” kẽo kẹt h́nh như ở trong thơ Nguyễn Trăi, một anh hỏi như bâng quơ: - Từ nay với các anh nên thế nào? - Sai th́ sửa, như cải cách ruộng đất đă làm ấy.

Đổi mới chíến thuật. “Túm thắt lưng” tiếp cận, mềm mỏng hơn, cởi mở hơn. “Không thú ǵ đổi mới nhưng sinh mạng của đảng lại cứ bắt đổi mới,” - tôi bảo Linh.

*   * *

Khoảng nửa tháng sau, Vũ Đ́nh Huỳnh mất. Đi quanh quan tài chào anh lần cuối, tôi ân hận. Khanh, con gái anh ôm lấy tôi khóc: “Anh bỏ bố em rồi ư?” Tôi ràn nước mắt lắc. Gần đây, tôi thưa đến anh. Lúc hay tới anh, tôi thường được dự một cuộc “mách tội” vui của chị. Này, ai lại nước vừa sôi cho vào phích th́ lại đem đổ ra đun ngay lại. Khăn mùi soa dùng dở đem là. Trời ơi, lại c̣n hay dỗi nữa chứ. Ngày xưa bao nhiêu luật sư, bác sĩ làm thơ xin tôi ngoái nh́n lấy cho chút xíu thế mà tôi cứ đi lấy cái ông này để cả đời toàn đi thăm tù, tù tây rồi lại tù ta. Những lúc ấy, Huỳnh lim dim mắt cười, chóp chép miệng móm như nhấm nháp lần nữa những cái quái của ḿnh mà vợ đang hâm cho xài lại.

Thế nào rồi tôi bẵng đi. “Hư lắm, lâu không đến nhá...,” chị Huỳnh hễ gặp lại đe tôi. Ít lâu sau một sáng tôi đến. Chị Huỳnh cho xem ngay một bức thư vừa nhận. Của Lê Đức Thọ. Mới ở Pháp chữa bệnh về nhưng dư luận đồn cũng là sang xem chuyện tiền nong gửi gắm ở ngân hàng ngoại.

Bức thư đặc biệt lạ. Làm cơ sở pháp lư cho việc lật án của Huỳnh được.

SaoThọ viết như thế? Tôi đă phải nghĩ ngợi một lúc. Cái chết đă hiện ra gần? Hay t́nh thế mà tôi nói là cái sự đời, cái mạng của Đảng nó đ̣i như thế? Trước đó một năm, trong một cuộc họp cựu tù Sơn La, Sáu Thọ đă trân trọng kéo Huỳnh lên ngồi cạnh, nói với tất cả hội trường: - Cuối 1944, không có một vạn đồng anh Huỳnh chạy cho Đảng th́ Đảng không thể tiếp tục hoạt động để làm Cách mạng Tháng Tám.

Gia như Tho cung noi Huynh con tưng đap chiec Diamant Pháp về tận quê Sáu Thọ gọi Thọ đi hoạt động. Luc bay giơ tu v'e, vơ tre, Sau Thọ lạn co hơi bi lau, Sao Đo phai bao Huynh đi troc.

Con khi viet thư chia buon vơi chi Huynh, Sáu Thọ không biết hai năm trước, túng quá, chị Huỳnh đă phải mở một quán nước ven nhà. Ngại no la nơi xet lại phan đọng lien he, cong an dep. Kiểu như đă cấm vợ T rần Dần. The' la giang co, xo đay giưa mọt ba gia quyet giư tai san va may cong an quyet tich thu am chen, chai lọ, đ^u đom. Đang ngồi vót tăm, Huỳnh vội chạy ra, vẫn cầm con dao bài, tức là cái lưỡi nó to bằng quân bài tam cúc. Cong an ben ho hoan Huynh “hanh hung ngươi lam cong vu” roi vạn luon canh kh ỉ hai tay cua cưu thư ky Bac Hồ, đùn như đùn chiếc xe cút kít về đồn cách vài ba chục bước với hung khí dao bài, tang vật chống đối, tất nhiên. (Chính Huỳnh thị phạm lại tư thế cút kít này với tôi.)

Ôi, nếu như Huỳnh không chạy cho Đảng một vạn đồng th́ khó ḷng có nổi Tổng khởi nghĩa. Thỉ chi Huynh cung se không phải bán thuốc lá “bó củi” và trà chén năm xu. Thỉ cong an sẽ không khoá tay cụ già đă chạy tiền cho Đảng làm Tổng khởi nghĩa. Va nưa, nếu Huỳnh không về quê tróc Thọ đi mà cứ để cho lặn nữa lặn hoài th́ Thọ sẽ không bắt nổi Huỳnh.

Không thể không nghĩ: đời đểu quá thật! Và cay đắng hơn: ai bảo Huỳnh dại?

Tôi bảo chị Huỳnh cho sao nhiều bản, gửi Nguyễn Đức T âm, trưởng ban tổ chức một, đề nghị T âm căn cứ tinh thần thư Sáu Thọ mà giải quyết.

Sáu Thọ có lẽ cũng thấy chuyện đàn áp vợ chồng Huỳnh nó” đau đớn ḷng” nên đă mời chị Huỳnh ăn cơm. Chị từ chối. Thọ bèn mời gặp. Gặp nói sẽ phục hồi cho anh Huỳnh, từ chức “thư kư của Bác” đến các quyền lợi. Chị Huỳnh nói cảm ơn anh nhưng tôi không nhận cho một ḿnh anh Huỳnh được. Tôi chỉ nhận khi nào anh chị em đă bị đàn áp đều được minh oan.

T ôi đến thăm chị Huỳnh và đọc cái thư trên kia được vài ngày th́ hai người của A 25 lại đến. Mời tôi sáng mai gặp một người phụ trách.

-   Lê Kim Phùng? - tôi hỏi, khẳng định ngay là không thể ai khác. Cử những hai sĩ quan trung cấp đến nhà tôi thăm thú cơ mà!

Một biệt thự ở Liên Tŕ cách hồ Thuyền Quang chừng trăm mét. Bộ xa lông trước ban thờ vẫn c̣n mấy ṿng hoa phúng và ảnh người chết. Tức là không phải tôi đến cơ quan an ninh. (Cuối những năm 90, biệt thự 45 Liên Tŕ này đă bị cơi nới vá ghép tùm lum thành hiệu rửa xe. T ốc độ đổi mới nhanh quá)

Dị (hay Diệp hay Dụ? tôi không nghe rơ nhưng không thiết hỏi rơ lại, cứ gọi tạm là Dị) tiếp. Cùng hai anh “pḥng phong trào” đến nhà ngày nọ và Nguyễn Chí Hùng. Chí Hùng hay đến tôi, sau là trưởng pḥng chính trị Sở công an Hà Nội.

Dị xin lỗi: - Bất ngờ có việc trên Trung ương, anh Phùng xin hẹn bữa khác, hôm nay anh cứ tṛ chuyện với chúng tôi.

Chủ động vào đầu, tôi nói ngay vụ “xét lại.”

-   Trong phong trào cộng sản ai đặt ra tṛ xét lại? Mao! Và ai theo Mao, các anh đều rơ. Ở tâ, anh Lê Duẩn viết “Mấy vấn đề quốc tế và Đảng ta “xuất bản năm 1963, trước Hội nghị trung ương lần thứ 9 suy tôn Mao lên thành Lê-nin ở thời đại ba ḍng thác cách mạng. Các anh đọc th́ thấy rơ sự trở cờ đổi ngôi này. Kéo theo thơ Tố Hữu, Chế Lan Viên ca ngợi Mao kinh khủng mà nay học sinh vẫn thuộc kia. Có đặt ra tṛ xét lại, Mao mới nêu được khẩu lệnh “thế giới đại loạn Trung Quốc được nhờ” “căng đế quốc Mỹ ra khắp thế giới mà đánh” và những ai phản đối chiến tranh như chúng tôi, kể cả các ủy viên trung ương và Bộ chính trị, mới bị trị cho cái tội “xét lại” chứ! Đúng quá! Mao không nêu khẩu lệnh, nhất là không chi viện th́ ta đào đâu ra súng đạn, tiền nong để đánh Mỹ? Trớ trêu là nay Trung Quốc hoá thù, Mao hoá địch và Đặng Tỉểu B́nh, “Khơ - rút - sốp thứ hai của Trung Quốc” lên hạ Mao xuống nhưng chúng tôi vẫn cứ đeo án chống Mao. Khong the’ choi đươc viec chung toi thay tôi Mao trươc ca Sach Trang cua Nha nươc ta. Đảng nên ṣng phẳng chỗ này. Song nay th́ trương ban chuyen an xet lai cung noi khac roi. Hôm qua đến chị Huỳnh, tôi được xem bức thư ông Lê Đức Thọ viết làm cơ sở lật án được cho Vũ Đ́nh Huỳnh. Các anh chắc đă đọc? (Tất cả lắc.) À, thế th́ tôi thuộc, tôi đọc các anh nghe ngay đây... “Kính gửi chị Vũ Đ́nh Huỳnh, Tôi đi Pháp chữa bệnh về th́ được tin anh Huỳnh mất nên không thể đến viếng thăm được. Tôi bị ung thư đă di căn, sức khoẻ yếu, nay tiếp tục chữa bệnh, không thể tới chia buồn cùng chị và các cháu. Anh Huỳnh có công nhiều với cách mạng và nhân dân, khuyết điểm (Dị cười đính chính: sai lầm! Tôi lắc đầu: là sai lầm th́ tôi kể lại làm ǵ chứ anh?) Khuyết điểm! Mà chưa hết. Khuyết điểm nhất thời...” Trưởng ban chuyên án khẳng định Huỳnh công nhiều, khuyết điểm nhất thời thế mà tù đày như thế đấy! Dạo anh Huỳnh chết, đăng tin buồn trên báo Nhân Dân, báo cắt nghiến luôn chữ cựu thư kư của Hồ Chủ tịch. Khuyết điểm tạm thời mà tù bảy năm, quản thúc ba năm rồi trợ cấp “nhân đạo” mỗi tháng vài chục ngh́n. Học Mao kỹ quá đấy.

-   Ta chẳng học ai hết, - một anh hơi cao giọng lên. Anh này hôm đến nhà tôi đă nói Đông Âu đổi mới mà chết đó.

Biết thế nào người ta cũng căi tâ không học Trung Quốc, tôi mang theo sẵn thư Trường Chinh gửi sang Bắc Kinh cho tôi năm 1959 nói tôi phê b́nh đảng tắp lắp của Trung Quốc quá nhiều là rất đúng. The' la toi lay thư nay đưa cho Di (Chính cái thư Phan Quang không đọc mà vu cho tôi là “chạy ghế” với Trường Chinh. Đầu mải ghế gú - có được không nhỉ? th́ nh́n cái ǵ cũng ra gú ghế!)

Nhạn lại thư ve, tôi nói: - Xin hỏi đă học ai làm cải cảch ruộng đất? À, đều rơ cả. Lai con viec co van Trung Quoc xưa ơ

Bo cong an ta rat đong, he đe bat cap vu trương la ta đeu tham khảo cố vấn.

Anh vừa nói ta chẳng học ai lại nói: - Nhưng Bác Hồ cũng chống xét lại. (Tôi nghĩ anh ta lảng chuyện chắc ngại tôi bới vào tổ chấy kếch xù này.)

-    Vâng, chống bằng không biểu quyết vào Nghị quyết 9, chống mà khi Lê Quốc Thân nói nếu có lệnh công an chỉ cần bốn lăm phút là tóm cổ hết được bọn xét lại th́ Bác nói “chú hăy tóm cổ Bác trước.”

T ất cả chỉ cười. Nhưng tôi tin máy ghi âm mở.

Một anh hỏi: - Liệu có mất Liên Xô không anh Đĩnh?

Tôi nghĩ ngay trong bụng: “Ngày nào theo Mao định cho Liên Xô kềnh tuyệt nọc cơ mà” Song tôi nói: - “Hợp ḷng dân th́ chả mất cái ǵ. Dân đang muốn một Liên Xô mới mà như Gorbatchev nói đấy: càng nhiều dân chủ càng thêm xă hội chủ nghĩa.”

Chia tay. Hẹn 13 tháng 6. Dị không quên đưa giấy bút xin tôi viết lại đúng cái thư Lê Đức Thọ.

Tới hẹn tôi lại đến. Trên đường đi, tôi đă định trước thái độ gặp gỡ. Tự nhiên nhớ đến câu chuyện Lưu Động kể: bọn tù Sơn La chúng tao tuyệt thực. Cousseau, công sứ kiêm chánh ngục đàn áp ngay - cấm cho uống nước. Bụng không hạt cơm, không giọt nước th́ chết rồi. Đến ngày thứ năm, chi ủy quyết định ngừng. Bảo Trần Huy Liệu viết thư báo Cousseau. Liệu viết. Bằng tiếng Pháp. Cousseau bắt viết lại bằng tiếng Việt. Và phải xưng chúng con. Chúng con đă thấy tuyệt thực là phá kỷ luật nhà tù vậy nay biết tội, nguyện sẽ thế này thế nọ v. v.

Vốn kị phồng phạo duy ư chí nên tôi dễ dàng rút lấy bài học đừng có dọc ngang trời đất mà ngă đau này. Gặp sẽ nói thẳng thắn nhưng vẫn chú ư vuốt mặt nể mũi. T ất nhiên cũng tính đến nói ǵ. À, nói cái họ sẽ không thể ngờ đến, đó là Đảng yếu kém trí tuệ. Và phải nêu bằng chứng. Nghĩ bằng chứng th́ hiện ra h́nh ảnh anh hùng múa rá ăn xin mà khinh ráo trọi mọi người. Và không ngờ, cả h́nh ảnh Ba Phều, bạn học lớp thày Tô Đường nhưng tôi quên mất tên chỉ c̣n nhớ biệt hiệu Ba Phều bỗng vọt lên ở trước mắt. Hơn chúng tôi ba bốn tuổi, Ba Phều nghịch hết sức tai quái. Chuyên tán trong lớp. Thày bắt một ḿnh một ghế ở dưới cùng, Ba Phều ốp bàn tây vào kheo chân rồi từ từ co chân lại, phát ra một tiếng rắm rất dài, lên xuống trầm bổng. Thày đuổi ra hè đứng cạnh các ngăn giá để mũ th́ rắm nách của Ba Phều càng nỉ non ai oán. Tư thế đứng rất tiện lợi cho binh công xưởng dân lập thô sơ này hoạt động. Thày mắng, Ba Phều nói nhà con toàn ăn khoai nên bụng lắm hơi. Thày quát: “Thế anh đến trường để làm ǵ?” Khổ, thày không hiểu Ba Phều đâu cần học. Ba Phều cần xuất đầu lộ diện ở thế gian với một trật tự khác người thôi. Khi hai h́nh ảnh múa rá và phân phối rắm hiện ra ở trong đầu, tôi đă bật cười một ḿnh như gă tâm thần, nay tôi vẫn nhớ vào lúc đó tôi lượn sang Phan Bội Châu để qua Bộ công an đến hồ Thuyền Quang.

Nhưng chính lúc đạp qua Đoàn Nhữ Hài có nhà Tô Hoài, tôi đă xóa đi hai h́nh ảnh múa rá và Ba Phều tạo rắm. Tự nhủ gặp nhau bữa đầu nên trang nhă. Vấn đề là ở chỗ tranh thủ sao cho nói được nhiều. Cốt cho thấy là chúng tôi không sợ, chúng tôi có thể nói mọi cái. Đảng lấy cung tôi trong lúc đất nước mù mịt, tôi c̣n nói được hết huống chi nay đổi mới. Nguyen Ch ́ Hung đon ơ he đưa toi vao. Lê Kim Phùng đă ngồi trong pḥng khách cùng mấy người tiếp tôi tuần trước, trừ hai anh chuyên bênh Bắc Kinh.

Ngồi xuống, tôi nói ngay: - Vừa năy đi đường tôi cứ cười một ḿnh. Rằng nếu tổng bí thư Lê Duẩn không chết th́ bọn ta, anh và tôi rồi cả anh Trường Chinh, hiện đang hô Đổi mới đây đều tù cả. Ông Duẩn nhận định t́nh h́nh đất nước hết sức tốt đẹp, cao trào lao động xă hội chủ nghĩa đang dâng lên ở trước mắt th́ đùng ông Trường Chinh lại “không đổi mới th́ chết,” tôi nói đúng không? Thôi, anh Phùng nhỉ, nói năng th́ tôi nhanh nhảu, vậy trước hết bây giờ tôi nói một thái độ chính yếu: chúng tôi ủng hộ đổi mới, chúng tôi cùng với đảng đổi mới. Ḷng thành như vậy. Sau đó tôi muốn làm rơ một điều, điều đau đớn nhất cũng là nguy hiểm nhất cho một đảng cộng sản, ấy là mất ḷng tin cũa dân. Mat mat cay đang ghe gơm nay, Đảng đă thừa nhận trước cả nước rồi nhưng cho đó là v́ đạo đức tư cách đảng viên kém. Vâng, có chỗ ấy, nhưng chưa đủ. Theo tôi c̣n một cái yếu nữa. Yếu trí tụê, tôi nhấn rơ và thong thả ba chữ này. Đúng thế. Đại hội 6 của Đảng chống duy ư chí mà duy ư chí th́ là ǵ? Chính là yếu trí tuệ. T ôi nói có bằng chứng. Đây, xin nêu thí dụ yếu trí tuệ: Hội đồng bảo an LHQ có năm ủy viên thường trực th́ ta nổ súng đánh bốn, con mot tưc Lien Xo th chưi no đu đ eu nhuc nha. Tôi từng nói đùa: “Nghe chửi thế này th́ tượng Mẹ Tổ quốc của Liên Xô khéo phải lặn xuống sông Đôn mất tăm!” Về địa chính trị th́ không kể phương Tây, chỉ từ Liên Xô qua Nhật, Hàn quốc, T rung Quốc, các nước Asean cho tới Ấn Độ đều từng hay đang là kẻ thù của ta cả. Nếu sẵn trí tuệ th́ chắc sẽ không đứng giữa trời chửi xa chửi gần hết cả nút như thế?...

Phùng và năm sáu người vẫn im lặng nghe. Tôi nói tiếp: - Nay sang vụ xét lại. Tôi thông cảm Đảng cần giữ thể diện cho nên tôi không đ̣i Đảng phải công khai tuyên bố sửa sai vụ “xét lại” thế nhưng Đảng cần phải minh oan, phục hồi danh dự và quyền lợi hoàn toàn cho anh chị em. Vụ xét lại cũng như vụ Nhân Văn là không có bằng chứng chúng tôi phạm pháp. Tôi đă nhờ anh Thẩm nói với anh Thọ rằng giải quyết vụ án xét lại không khó, miễn là Đảng người lớn. Thế nào là người lớn? Là biết ḿnh biết người, ḿnh có đúng nhưng cũng có sai, người có sai nhưng cũng có đúng. Thứ hai, Đảng đi bước trước, chủ động gặp anh em đặt vấn đề, kêu gọi hai bên cùng thiện chí. Thứ ba không c̣ kè bớt một thêm hai. Có thế thôi chứ theo tôi th́ anh em thà chết chứ không hàng đâu.

-    Nhưng Hoàng Minh Chính đ̣i Đảng phải công bố đầy đủ lên báo - Lê Kim Phùng nói ngay.

-    Sao Đảng không gặp cả chúng tôi mà chỉ gặp Hoàng Minh Chính rồi coi như Chính thay mặt chúng tôi? Không có tổ chức, chúng tôi càng không biết đến cái nguyên tắc tập trung dân chủ. C̣n công bố hay không là chuyện kỹ thuật nhưng về nguyên tắc th́ là phải giải quyết. Giải quyết thỏa đáng vụ chúng tôi th́ Đảng được lợi. Có lẽ c̣n lợi nhiều hơn cả chính nạn nhân chúng tôi: Đảng sẽ được dân tin cậy...

Tôi ngạc nhiên thấy Phùng nói: - Các anh như bát nước đầy chẳng may bị hắt đổ đi th́ có đem vun lại cũng không thể nguyên vẹn được như cũ. Chúng tôi đang nghiên cứu chính sách đối với thân sĩ, trí thức văn nghệ sĩ (sic) và nhân đó cho cả các anh để giúp cải thiện đời sống. Hiện ông Chính được có 45 ngh́n đồng trợ cấp mỗi tháng th́ gay thật. Chúng tôi đang nghĩ cách thế nào để tăng được lương cũa các anh chị lên. Nhưng anh Đĩnh à, anh vừa rồi nói vụ xét lại và Nhân văn không có bằng chứng là không đúng, chúng tôi có đầy đủ bằng chứng.

-    Vâng, bằng chứng thí dụ như thư ông Lê Đức Thọ gửi bà Tề, vợ ông Vũ Đ́nh Huỳnh mà hôm nọ tôi có viết lại cho các anh ở chính đây trong đó nói “anh Huynh co cong nhieu vơi nhan dan vơi cach mang, khuyet điem la tam thơi” phải không anh? Bằng chứng thành văn của chính ông trưởng ban vụ án đấy! Khuyet đie^ la tạm thơi ay the' ma tu toi het đơi. C̣n bằng chứng về Nhân Văn - Giai Phẩm, đảng tuyên bố kỷ luật người ta ba năm rồi đâm ra trọn đời khốn đốn đấy, phải không anh? Nhân đây hỏi anh là Hoàng Minh Chính ra tù ba năm th́ đă giải quản chưa?

-   Chưa, - Phùng nói.

-   Thế th́ chết, tôi nói, sao lại thế?

-   V́ theo luật ông Chính phải ra công an phường kiểm điểm xem đă tiến bộ chưa rồi mới được giải quản nhưng ông Chính không chịu ra đồn kiểm điểm. Ông Chính thấy mặt chúng tôi đâu là chửi đấy.

-   Thế khi bắt người ta th́ có theo luật không? Có đem ra ṭa xử người ta không? Thiếu b́nh đẳng quá anh Phùng ạ. Bắt người ta không cần luật, giải quản cho người ta lại đ̣i luật. Thôi, bây giờ tôi mách các anh: cứ bỏ lệnh giải quản vào phong b́ dán 80 đồng tem rồi gửi bưu điện. Tôi bảo đảm Chính không có đạp xe đi trả lại các anh đâu.

Chuyện đến hồi cuối, tôi nói tôi nghe thấy đồn rầm lên là sắp bắt Dương Thu Hương. Bắt là hạ sách. Đảng cho nữ văn sĩ vào tù v́ đ̣i dân chủ th́ bằng phong Dương Thu Hương làm thánh mẫu ṭa sen. Nhà nước có luật pháp là đủ sao cứ phải kèm thêm chuyên chính?

-   Chức năng của chuyên chính là tổ chức, - Phùng nói.

-   Như tổ chức bắt tù xét lại mà không cần toà xử chứ ạ? Thôi, tóm lại, đảng cần dân chủ hoá, cần phải sửa sai vụ chúng tôi, cần b́nh thường hoá. Chiều nay Từ Đôn Tín, “kẻ thù” đến Hà Nội ép ta nếu muốn b́nh thường hoá quan hệ với Bắc Kinh th́ phải rút khỏi Cam - pu - chia, việc mà Bắc Kinh nói là chấm dứt xâm lược. Chuyen nay, họ ep ta nghe đay. Chả lẽ sức ép trong nước lại không bằng sức ép của bên ng̣ai?

Có lẽ nên nói rằng trong khi chuyện với Phùng, tôi đă cảm thấy một niềm vui thênh thang bề thế: hưởng thụ ḷng tin của tôi đang ngày một mở mang - mà có bằng chứng xác thực - ḷng tin vào chân lư yêu thương con người chống bạo lực, cái đă làm cho tôi khốn đốn - và muốn trung thành với nó th́ trước hết hăy yêu thương bản thân tôi; đó là tôi phải giữ ǵn nguyên vẹn ḷng tự trọng. Ḷng tự trọng không những giúp anh bảo tồn nhân cách mà c̣n cho anh bay bổng trí tuệ. Tôi thấy ḷng tin và ḷng tự trọng này gần như là một.

Sau cuộc gặp này, tôi nhận thấy một động thái ǵ đó cũng hứa hẹn. Nhưng vẫn tự dặn rằng với các ông này chớ nên kết luận ǵ dứt khoát ngay sất cả. Đồng bóng lắm!

Tuần sau Hoàng Minh Chính nhận được giấy giải quản. Nhận ở nhà. Chả ra đồn ǵ. Báo tôi tin này, Chính bảo tôi “họ muốn gặp ông là để nghe mách nước đấy.”

Có tí chê tôi c̣n mơ hồ với an ninh. Tôi đùa: - Nếu nước tôi mách tồi th́ đem giấy giải quản trả lại cho họ đi! Tôi đưa hộ.

Hồng Ngọc ngồi đó nói: - Có giấy tờ đi lại vẫn hơn là ru rú ở nhà chứ nhỉ, anh Trần Đĩnh!

Cố nhiên ai mà chả thích đi lại tự do.

Lại một tuần sau, gặp tôi, Đào Phan nói Diệp (hay Dị, Dụ?) đến chơi bảo: gap chung toi, anh Trân Đ́nh thang than lam.

-   Thẳng chứ, - tôi nói. Đụng cả đến vấn đề trí khôn cơ mà. Vỗ ngực khinh tuốt chính là tâm thế “tiền đồn” và “mũi xung kích” tự đặt ra để bù vào mất mát xương máu đó! Nhưng nen the’ t́nh ngươi tâ ngoi đ́nh ngọn cau đang bi kien lưa đot lại thêm ong ṿ vẽ bu đến. Vực người tụt xuống khó hơn vực người leo lên. Với lại vụ xét lại dính đến nhiều chuyện tày đ́nh của Đảng. Duẩn theo Mao phát động chiến tranh th́ chính xét lại đă phản đối nội chiến rồi trong nội bộ đảng, chính các kễnh chơi nhau mẻ đầu sứt tai. Mở vụ này ra th́ bung to phải biết. Nó không như Nhân văn Giai phẩm. Nhân Văn đụng to nhất chỉ đến ông Nguyễn Hữu Đang bộ trưởng không Trung ương và Văn Cao, tác giả “Tiến quân ca” chả cục vụ quái ǵ. C̣n vụ này đụng đến tận Cụ Hồ.

Trước đây, quăng 1988, 89, một lần tôi đă bảo Nguyễn Chí Hùng, trưởng pḥng chính trị Sở công an Hà Nội, con rể Ngô Minh Loan: “Thật ra người bị xử lư đầu tiên sau Nghị quyết 9 là Cụ Hồ. Không biểu quyết Nghị quyết 9 theo Bắc Kinh, Cụ liền thôi họp Bộ chính trị ngay. Kỷ luật truất họp Bộ chính trị thế là to quá rồi c̣n ǵ, phải không? Anh thấy ư cụ Mao thiêng chưa?” Ngồi nghe tôi mà Hùng thuỗn ra. Tôi có nhâm nhi giây phút ấy.

Ba mặt một lời, ít ra c̣n Nguyễn Chí Hùng có thể chứng cho việc tôi gặp Lê Kim Phùng nói đến trí khôn Mác - Lê vỗ ngực nhất thế giới. Tôi đă nói với Hùng nhiều dịp. Có lần Hùng c̣n th́ thào bảo tôi: “Anh viết các cái này gửi Bộ chính trị đi!” Ư là anh thử thuyết phục Bộ chính trị xem chứ em là thấy đúng quá đấy. Năm 1998 tôi cũng nói cái ư Cụ Hồ nạn nhân với Kevin Whitelaw, nhà báo Mỹ của tờ US News and World Report.

... Rồi tôi lại gặp Lê Kim Phùng. T́nh cờ.

Đào Phan mừng thọ 75 tuổi. Cả trăm bạn bè dự. Lê Trọng Nghĩa, Lê Đạt và tôi ngồi ở một đầu bàn gần cửa. Th́ Lê Kim Phùng đi vào. Thấy tôi, Phùng đến chào.

Tôi đùa: - Ô, toàn con cháu Lê-nin gặp nhau nhỉ, nhưng Lê Trọng Nghĩa, Le Đạt la Le dom.

Chuyện vài câu, Phùng khẽ bảo: - Anh ra kia một chút được không?

Ra cổng hội trường. Phùng nói: - Tôi đă thành tâm muốn giải quyết cho các anh... nhưng bị vướng ở. trên, nên. Tôi th́ sắp về hưu, có lẽ phải t́m một đường ṿng vậy.

-    Chúng tôi không có chờ cái ǵ thuận ở đảng, anh chắc là biết thế, - tôi nói. Thành thói quen rồi. Nhưng tôi nói lại như đă nói với anh mấy năm trước, là sớm muộn rồi cũng phải mở lại vụ án ghê gớm nhất trong lịch sử của Đảng.

Phùng gật gật. T ôi thấy vẻ lúng túng trên mặt.

Chỉ vài tháng sau Phùng đă hết lúng túng mà đứt hẳn một bề. Làm đơn xin minh oan cho vụ án chúng tôi, Nguyễn Trung Thành bảo tôi anh nên thư cho Lê Kim Phùng nói hắn nên đồng t́nh với tôi, Phùng hắn nể anh đấy. T ôi đă làm theo gợi ư của Trung Thành. Mang đến tận nhà đưa thư - nhưng Phùng đi vắng.

Tuần sau, Trung Thành bảo tôi. Cái cậu Phùng này không tốt. Hắn với cậu Hương (hai Hương đều đệm Đ́nh, tôi nhớ h́nh như là Nguyễn Đ́nh) vừa có đơn gửi Trung ương nói đánh vụ xét lại là đúng.

Tôi nói Phùng phải nể Đảng hơn nể tôi chứ anh. Tiêu chuẩn đạo đức cao nhất của đảng viên là nhất trí với Trung ương mà! Cũng liền nảy cái ư: giá như tâm địa thế nào th́ lưỡi tự động số hóa vào nó như thế. Lúc cần đến sẽ đem bản sao số hóa đó so với lời mới nói ra.

Nhưng với tôi Phùng khá trọng vọng. Khi Nguyễn Trung Thành kêu lật án cho vụ xét lại, đảng đă mở một triển lăm bêu tên đám phản động để nhân dân thấy mà ghét cái mặt chúng. Xem xong Hồng Ngọc, vợ Hoàng Minh Chính mách tôi là có tên tôi và tên anh Lê Giản nhưng chữ Lê đă bị bôi mờ. Tôi viết thư phản đối cho Lê Kim Phùng. Hôm sau Phùng cùng thư kư đến tận nhà gặp tôi thanh minh là không có, bởi đă lặng lẽ cho rút đi.

... Cuối 2002, Tuấn, một trung tá A25, hay đi với các đoàn làm phim Mỹ - như Một người Mỹ trầm lặng mời tôi gặp vụ trưởng Khổng Minh Dụ. Tôi lịch sự từ chối.

-   Sao trước kia anh gặp ông Phùng? - Tuấn hỏi.

-   Không có chuyện cá nhân ở đây. Lúc ấy xét lại và an ninh lần đầu tiên đối thọai. Nay th́ an ninh và chúng tôi đă hiểu nhau cả rồi.

*  * *

Cuối cùng, năm 2012 cũng có người ngoài cuộc nói lên được sự thật. Trong cuốn Cuộc chiến tranh của Hà Nội (Hanoi's War), Tiến sĩ Nguyễn Thị Liên - Hằng viết: Lê Duẩn và Lê Đức Thọ đă chọn con đường phát động chiến tranh (tôi nhấn.) Trong nội bộ Đảng, đàn áp, loại khỏi quyền lực những ai phản đối, làm nên vụ án xét lại chống Đảng mang tên Hoàng Minh Chính từ năm 1963 và cuộc thanh trừng “xét lại” lớn nhất trong nội bộ đảng vào năm 1967. Để tiến hành chiến tranh, sau Đại hội Đảng lần thứ 3, từ năm 1960 lănh đạo đă biến miền Bắc thành một xă hội công an trị với hàng vạn người bị bắt v́ “nguy hiểm đến an ninh, trật tự xă hội” (tôi nhấn mạnh).

Năm 2013, nhân Hà Nội ca ngợi thắng lợi của Hiệp định Paris, phó giáo sư Pierre Asselin viết chính quyền ở Việt Nam cho phổ biến quan niệm cách mạng Việt Nam là theo “tư tưởng Hồ Chí Minh” nhưng sự thật th́ trong thập niên sau 1965, Hà Nội đă trung thành với “tư tưởng Lê Duẩn.” Không cho phép đối kháng, vào năm 1967 - 68, Lê Duẩn cùng với Trưởng Ban Tổ chức Trung ương Lê Đức Thọ (kiêm “trưởng ban chuyên án xét lại chống đảng”) đă thanh trừng khoảng 300 người “xét lại,” những người kêu gọi thương lượng với Washington và Sài G̣n, hoặc đi ngược đường lối vũ trang chống Mỹ của Đảng (tôi nhấn mạnh).

Lê Duẩn đă thừa nhận “tư tưởng Mao Trạch Đông là tư tưởng Lê-nin trong thời kỳ ba ḍng thác cách mạng,” vậy th́ “tư tưởng Lê Duẩn” như Asselin viết chính là tư tưởng Mao Trạch Đông, không thể nào khác! Pháp sư giật dây cải cách ruộng đất ở Việt Nam là Mao. Phù thủy mách nước đánh Nhân Văn - Giai phẩm là Mao - để phối hợp với chống phái hữu bên Trung Quốc. Và Nghị quyết 9 của Việt Cộng ra đời là hưởng ứng Mao chống xét lại để giữ cho chủ nghĩa Mác - Lê trong sáng mà thực chất là ǵ? Sau thảm họa cải cách ruộng đất và “Chống phái hữu,” “Tiến vọt, ba ngọn cờ hồng,” Hà Nội và Bắc Kinh đều đang đứng trước một hũ nút đen ng̣m là sự bất b́nh của dân. Cách tốt nhất với cộng là hướng dân vào căm thù đế quốc. Mưu thâm trí cả, Mao đă nêu khẩu lệnh “căng đế quốc Mỹ ra ṭan thế giới mà đánh!” và “Thiên hạ đại loạn, Trung Quốc được nhờ!” khéo kéo mấy nước lạc hậu trong phe như Việt Nam, An - ba - ni theo ḿnh đánh Mỹ kẻo mà sợ chiến tranh th́ thành “xét lại” đầu hàng, phản bội như Liên Xô.

Xúi Hà Nội đánh đuổi Mỹ, Mao giấu đi mục tiêu chiếm Biển Đông - tuy Chu Ân Lai đă công khai đ̣i chủ quyền từ 1949. Cũng là mong muốn rửa bằng máu người cái hận bộ trưởng ngọai giao Mỹ Dulles không bắt tay Chu Ân Lai ở Hội nghị Genève năm 1954. C̣n với Lê Duẩn, Mao đă giúp thỏa măn ước nguyện lập công cao hơn Hồ Chí Minh là người mới giải phóng có nửa nước! Mặt khác, Mao c̣n nêu gương (phang Lưu Thiếu Kỳ, Đặng Tiểu B́nh, Bành Đức Hoài...) để cho Duẩn và Thọ có thể nặng tay với Hồ Chí Minh, Vơ Nguyên Giáp cùng rất nhiều cán bộ và sĩ quan trung cao cấp.

Về cuốn sách: “Cuộc chiến tranh của Hà Nội: một biên khảo Sử học Quốc tế về Cuộc chiến tranh v́ Ḥa b́nh ở Việt Nam” của TS Nguyễn Thị Liên - Hằng, Pierre Asselin viết: “Được ông Thọ hậu thuẫn, sử dụng các thủ đoạn lèo lái, lừa dối, và các sách lược, Le Duan, mọt thanh vien trung thanh Nam tien, đa loai bo thanh cong cac đoi thu ư thức hệ trong Đảng, trong đó có ông Hồ. Ông Duẩn lập nên một cấu trúc điều hành cho phép ông độc chiếm được quyền lực chính trị, trở thành nhà độc tài và đưa Bắc Việt tiến đến chiến tranh với Mỹ.”

Và rồi Mặc Lâm RFA cũng viết: Những người “xét lại” việt Nam bị đàn áp “chỉ chống lại ư tưởng chủ chiến của Mao Trạch Đông mà nhóm thân Tàu đang hết ḷng cổ vũ. Những người bị kết án, bị bắt nằm trong kế hoạch của Lê Duẩn, Lê Đức Thọ và Nguyễn Chí Thanh và kế hoạch này đă mở đầu cho một cuộc chiến khác khiến 3 triệu người Việt Nam đă bỏ ḿnh trong hai chục năm chiến tranh đẫm máu cho tới năm 1975 mới chấm dứt...”

Th́ ra thế giới thấy rơ kim chỉ nam định đoạt đến tận số phận nổi nênh, ch́m đắm, sáng tối, phúc họa của từng lănh tụ Việt Cộng. Cụ Hồ gọi là kim chỉ nam quá giỏi!

(Về “kim chỉ nam,” một luật sư Bắc Kinh, Pu Zhiqiang nửa thế kỷ sau đă công khai đánh giá: Theo tôi, “Mao Trạch Đông không tốt hơn so với Hitler. Chúng ta chê Nhật từ chối xem xét lại lịch sử trong khi Đức đă công nhận nạn diệt chủng người Do Thái của Đức Quốc Xă” tuy nhiên, Trung Quốc cho đến nay vẫn không thừa nhận rằng Mao Trạch Đông đă đầu độc cả thế giới. Chắc chắn luật sư Pu có nghĩ đến cuộc chiến “chống Mỹ” của Việt Nam.)

28 - 7 - 1967, bắt mẻ “xét lại” đầu tiên. Tháng 9, Giáp sang Hung “dưỡng sức.” (Tôi nghe thông báo chính thức.) Cụ Hồ đi

Trung Quốc chữa bệnh. (Cũng nghe chính thức thông báo.) T rong khi đó ở Việt Nam đă có hơn ngh́n chuyên gia quân sự Liên Xô chịu trách nhiệm vận hành cũng như bảo tŕ máy bay, tên lửa, trong đó có một nhóm chuyên nghiên cứu, đánh giá hiệu quả vũ khí của Liên Xô cũng như thu thập mẫu vũ khí của Mỹ, không kể khí tài, xăng dầu.

Quái gở thế đấy! Cái thằng được rước vào giúp Việt Cộng nâng cấp chiến tranh lên hiện đại hóa (Bắc Kinh chỉ giúp ở tŕnh độ Thế chiến II thôi) lại đi cài tây sai để lật đổ Việt Cộng? rồi để chính “tay sai” bị bắt cùng lúc đó nhưng vẫn không hề nhạt một li chi viện! Rồi cả khi kư hiệp ước tương trợ Việt - Xô, “bọn tây sai Liên Xô” cũng chả được sơ múi tẻo nào.

Vụ án “tay sai Liên Xô” là một thế chấp nộp cho vui ḷng Bắc Kinh. Tiền tuyến một ḷng theo đại hậu phương ạ! Vu làm tay sai đă thành vơ chuyên sâu của Đảng. Với lại đảng đâu mà dại lên án chúng tôi phản đối nội chiến, phản đối chiến tranh. Có mà bằng xúi dân theo chúng tôi chứ đừng đi B, đi C.

Chắc thấy chúng tôi phản chiến là xót cho cả máu Mỹ - chứ không nghĩ chúng tôi là tây sai của Liên Xô, kẻ thù số một của Mỹ, một buổi sáng tháng chín ǵ đó năm 1998, một tham tán văn hóa đại sứ quán Mỹ -- tức chính quyền Mỹ -- đă lần đầu tiên thanh thiên bạch nhật tại trung tâm Hà Nội bất ngờ đến bắt tây một chàng xét lại Việt Nam - chàng ấy là tôi: “Chúng tôi biết ông là thế nào nhưng không tiện gặp, chắc ông hiểu...” Sau đó giới thiệu nhà báo Mỹ gặp phỏng vấn.

Không ít người không ưa Đảng nhưng lại tin lời buộc tội của Đảng, vẫn không thấy chúng tôi v́ phản đối huynh đệ tương tàn mà bị đàn áp tàn bạo.

Cũng như có người chi li coi Nhân văn - Giai phẩm chỉ là đ̣i tự do không thôi chứ vẫn là chính chuyên cộng sản.

Khốn nạn, cộng sản mà đă đ̣i chia lời lẽ với Đảng hay đa nguyên th́ tất có ngày hê đảng. Nhiều người không biết gốc tội chúng tôi là muốn. đối thoại với bà con trong Nam chứ không xin máu họ.

Cộng sản tồn tại nhờ chuyên chính bạo lực nhưng chúng tôi đ̣i giải vũ trang đảng, đ̣i đảng phải cụp bạo lực đi hay từ bỏ vai tṛ “bà đỡ của cách mạng” hay thôi con đường “chính quyền ra từ ṇng súng.” Thực chất đ̣i dân chủ cho muôn người.

Không có những con khỉ nghịch tử mang gien biến hóa th́ tất cả chúng ta nay chắc vẫn cứ là khỉ độc đấm ngực th́nh th́nh mà hú.

Nghịch tử gái nào không chịu nhuộm răng đen đầu tiên ở Việt Nam? Để rồi chịu nỗi nhục me Tây! Hai Bà chống xâm lăng nhưng cô gái Việt đầu tiên không nhuộm răng th́ ḥa nhập với tiên tiến của bên ngoài.

Giá như sắp cải cách ruộng đất có dăm ba người cộng sản nghịch tử đứng lên ngăn?

Trước cuộc nội chiến Đảng phát động để nhằm mục đích vẻ vang nhất “đánh đổ một bộ phận, đánh lùi một bước chủ nghĩa đế quốc,” chúng tôi đă xung phong làm nghịch tử. Không thích đổ máu người nữa. Thích quyền người.
 


 

NGHI LỄ MỘT LỜI GẤP SÁCH

“NGÀN NĂM MÂY TRẮNG MĂI RONG BAY “(Bạch vân thiên tải không du du

Quanh Hồ Gươm có hơn 90 loại cây. Người Pháp đă dựng một sưu tập thực vật quư quanh vùng nước này. Tiếc không có biển đề tên từng loại. Trên rẻo đất trồi ra hồ, ở trước ṭa Đốc lư cũ, có cây lộc vừng và từ đấy đến vùng vông hông Tháp Bút (mùa đông hàng chục cây vông rụng hết lá trông giống như quần thể điêu khắc Calder đổ bằng bê tông miêu tả các dạng tâm thế quằn quại đóng băng của băo) là mấy cây muồng hoa đào. Hoa lộc vừng đền miếu thâm u bao nhiêu, muồng hoa đào đài các, lộng lẫy bấy nhiêu. Tại ria vuờn hoa Con Cóc, trông sang đầu hồi khách sạn Métropole, (nơi trước kia là dẫy bếp ḷ cao chiều chiều thả mùi thịt, mùi bơ thơm lừng sang vườn hoa, các cụ hưu trí ngồi vườn hoa thường đùa là vừa đuợc Ban tổ chức trung ương cấp tem phiếu cho đặc cách đến hóng mùi bồi duỡng miễn phí từ xa (xa là v́ phải giữ thể diện quốc gia), cũng có một cây muồng hoa đào, thân uốn vặn một thế đứng của vũ nữ Ấn Độ. Mỗi khi tán lá nó ngả x̣a ra gánh trọng lượng con lũ hoa ào ào trổ rộ, tôi lại ngỡ trông thấy một sườn Phú Sĩ ngập cánh anh đào. Hay g̣ má geisha tranh cổ Nhật. Sau cơn băo số mấy một năm quá mắn băo, nó đổ. Cùng cây lá trắng trước trụ sở tù mù mang tên Đoàn Kết nhiều phần là của Đảng dân chủ. Màu hoa - là - lá này ngỡ đâu như mẫu mă prototype, - đơn bản vị của sắc tuyết. Hai cây muồng hoa đào và lá trắng luôn khiến tôi nghĩ tới bàn phấn mỹ nhân.

Một chiều tôi bắt gặp một sự kiện chắc một đời chỉ thấy một lần: cả một mùa hoa lộc vừng cùng lúc rủ nhau ĺa đời, trút thả hơi thở mênh mang xuống trạt kín lấy một vạt hồ rộng. Những cánh hoa lộc vừng dập dờn, khe khẽ chao sóng nom ngỡ một rừng bướm xuân mê mải động t́nh. Thèm vớt được tấm thảm ren xao động này làm mảng trời riêng. Rồi lại thèm có cung sinh tử của loài hoa vượt chuẩn vương giả này. Ở nó, chết là sống tiếp một lần sống huy hoàng nữa. Rời bỏ chiều cao, cái sống này khoe lộ hết ḿnh trên pha lê nước, đốt cháy đến quang tử cuối cùng, phô tông cuối cùng, nộp hết lửa vào lễ hội, giữ nguyên vẹn cho đến giây phút cuối cùng cái đẹp phơi phới nguyên bản. Tôi đă có diễm phúc ngắm măi một nghiệp sống xú ve (sous - verre, dưới kính - BT), dan díu, bồng bềnh, nghiệp sống - tầng - phóng - thứ - hai mang chứa phần hồn, kiếp sống tác phẩm...

Hồ chiều như một sàn diễn vũ trụ. Tôi lại đuợc chiêm ngưỡng ngay sau đó tiền sử ra đời! Một con rùa đang nhích dần ra khỏi mặt hồ, leo thận trọng lên đảo tháp. Trươc mat toi, Ho Gươm bong em a, bong bat ngat mơ ra cưa ḿnh đan bà. Mặt nước gợn trau là màng ối đang đau đáu, khoan thai tự xé bóc cho khởi nguyên mốc thếch, sợ sệt, lặng lẽ tŕnh diện. Hai màu phẩm nhuộm hàng xén chợ quê (bạc hà và hồng hoàng của rượu chanh, rượu cam quốc doanh) rót loè loẹt từ biển hiệu Thủy tạ xuống mảng hè đầy que kem, tàn tích xa hoa một chiều chủ nhật người xương xẩu chen nhau đi để nh́n người gầy guộc. Nay vắng ngắt. Kéo lê thúng lom khom


 

mót que kem để bán lại, những đứa trẻ chợt nom rỗng xẹp, nhẹ bỗng, như bằng cặn nê - ông gồm các xác thiêu thân nát vụn anhánh phấn ngân nhũ.

Bên kia, từ trong ngơ tối và khai sặc sụa, hai người đàn bà trẻ rời nhà vệ sinh không đèn đóm thong thả qua đường. Vai tựa vai, họ như đặt ướm từng bước. Hai áo len đan, đỏ cà chua, những h́nh hoa h́nh trám giống những miếng cà rốt tỉa làm dưa góp đính lỏng lẻo vào nhau, hai quần phăng ống túm màu mastic, hai đôi guốc Sài G̣n bạc xám hoa lau, gót dẹt dài tựa một mỏ chim hạc - nhác thấy nét viền đen men theo ŕa mỏ hay một mí mắt, c̣n thân guốc th́ là cổ hạc khoan xuyên vào gió. Hai vùng mông tṛn lẳn như hai đôi mặt âu yếm gù nhau. Thoáng một lằn âm điện ở cương vực thâm nghiêm của vương quốc sinh nở.

Ơ đat nươc nay ch ỉ con thien nhien va đan ba tran tre nghĩa! Miên man phát nghĩa.

Mơi hom qua, tren khuc re đen ba Kieu ra Cọt đong ho, một xe máy chở một thiếu phụ lướt êm như trôi đi. Thương đay ap ngươi va xe đap đe von lai thanh mot dong rac ren lư đư đac set, luc nay con đương bong quang que, bưng sang, như dao khuc tien tau don loi cho đai đien le mơ man. Người thiếu phụ khoan thai ngứa cổ lên dâng mặt cho lưỡi dao bén ngọt của gió. Gió liền tíu tỉt ạp đen va nhưng phoi cam thạch lien vun vut bay ra va cac bien tau cua vu khuc toc lien cuong vui vơn om lay toa nhan sac ma con tạo đang đỉch than che' tac tưng chi tiet đe’ đạt ra chuan đep cua giong ngươi. Người thiếu phụ quay lại: bức điêu khắc về sắc bất ba đào dị nịch nhân hiện ra toàn vẹn ở trước mắt tôi. C̣n tôi, tượng kẻ mất hồn.

Ôi, Hà Nội quá nhiều Bích Câu. Chỉ thiếu kỳ ngộ nên đành hóa tượng.

Tối ấy, trước khi về nhà, tôi tạt qua chuồng công. Hay nhà nguyện của tôi. Ở đầu cành cây làm chỗ công đậu, thù lù một khối đen đúa. Một người ăn mày nào mới đem vật bất ly thân, cái bị rách của ông quàng vào đó.

Tôi bỗng thèm một bị ăn mày. Đựng cái đời tôi chiêu như thanh ti mà mộ đà như tuyết, cái đời đă nộp hết tô sống rẽ. Quyển sách này là cái bị ăn mày ấy? Tha the! Con hơn cai boc da thoi tha Tran Thai Tong khuyen tư bo trong Khoa hư luc.

Tôi rất yêu hai câu thơ của Ferdinand Pessoa: Tất cả những ǵ tôi có là những ǵ tôi cảmvà Đẹp là bóng của các v́ Thượng đế!

Nghĩ cai bi an may la đơi mỉnh, chơt thap thoang thay bong cac vi Thương đe'.

XIN THÔNG CẢM

Gồm nhiều chuyện, thường là kinh lịch của bản thân tôi, kể cả những điều tôi đọc, sách này được viết từ những năm 90 thế kỷ trước nhưng v́ lư do khách quan tôi không thể cho ra mắt sớm do đó chắc chắn khó tránh khỏi những bất cập về diễn biến cùng ư nghĩa của những vấn đề tôi nhắc đến mà không thể bổ sung cập nhật -- đ̣i hỏi này e có phần duy ư chí? Vả chăng không nhằm nghiên cứu -- việc này hoàn toàn vượt quá bản lĩnh cùng mục đích viết văn học chủ yếu dựa vào cảm quan cá nhân của ḿnh tôi -- tôi không thể tra cứu rộng khắp và đầy đủ các sự kiện nói đến trong sách. Vậy xin bạn đọc thứ lỗi nếu có những thiếu sót ở b́nh diện thông tin vốn vượt khỏi tầm với tri thức chim cánh cụt cũn cỡn của tôi nhưng ở phía bạn đọc có mắt thiên lư vọng th́ lại vô cùng cánh đại bằng quẩy gió đại ngàn.

Xin cảm ơn. T. Đ.

 

 

click on photo để trở lại trang List Sách Truyện >>