click on photo để trở lại trang List Sách Truyện                                                                   
 

 

hồi kư của Kale:

Chương 15. Tháng Đầu Tiên Trôi Qua

Sự tranh đấu để sinh tồn trong trại cải tạo giúp tôi ngày một thích ứng với những khó khăn.  Tôi cũng đă quen với cảnh nghèo từ lúc c̣n bé thơ, nhưng cuộc sống trong hoàn cảnh quá hạn hẹp của trại cải tạo thật quá khó khăn cho tôi.  Tôi không biết những người khác đă quen sống trong sự tiện nghi sẽ làm sao để thích ứng được với cuộc sống này.  Trại Long Thành giam giữ hầu hết những người có cấp bậc cao trong chính quyền Nam Việt Nam.  Sự thay đổi giữa hai thái cực của nếp sống diễn ra một cách quá đột ngột.  Vài người nguyên là những bộ trưởng, thứ trưởng chưa hề lao động chân tay, nay lại phải tự đi khiêng nước xài và làm mọi việc như những người khác.  Điều này đă tạo nên một cảnh tượng rất khôi hài.
VC không cho chúng tôi kể lại những việc làm trong quá khứ.  Chúng bảo rằng chúng muốn chúng tôi b́nh đẳng, nhưng tôi biết rằng chúng sợ chúng tôi sẽ h́nh thành một tổ chức trong trại rất nguy hiểm cho chúng, và chúng cũng muốn tạo sự đối nghịch giữa chúng tôi với nhau để chúng dể quản lư.  Khi viết bản tự khai, nhiều người vẫn c̣n dùng những chử như “ông” để nói đến những người lảnh đạo cũ của họ; VC buộc phải viết lại và dùng những từ như hắn, nó, để thay vào.  Khi nói về chính quyền và quân đội Nam Việt Nam, chúng tôi phải gọi bằng “ngụy quyền” và “ngụy quân” thay v́ quân lực hay chính phủ VNCH.  Tôi cũng đă phải viết lại bản tự khai v́ lư do này.
Khi nói chuyện với các cán bộ, chúng tôi phải làm đúng quy định là đứng cách xa ba bước và cầm mũ nón trên tay.  Chúng tôi phải gọi các binh lính và sĩ quan VC làm trong trại là “cán bộ” và tự xưng là tôi.  Khi đi ngang qua các cán bộ, chúng tôi phải chào chúng bằng cách giở mũ và cúi đầu.  Mọi việc có nghĩa là chúng tôi phải kính trọng chúng và phải tập vâng lời chúng.  Cách tốt nhất là tránh tiếp xúc với VC càng nhiều càng tốt.  VC cũng không cho phép chúng tôi tự nhận là tù nhân và nói rằng chúng tôi vào trại là để cải tạo chứ không phải để ở tù!  Chúng tôi phải tự nhận ḿnh là trại viên.
Mỗi tối, chúng tôi phải họp đội để sinh hoạt trước khi ngủ.  Đội trưởng báo cáo những việc xảy ra trong tổ, đội, và trong khối, cũng như truyền đạt lại những chỉ thị của cán bộ.  Sau đó mỗi trại viên phải phê b́nh và tự phê b́nh.  Điều này quá xa lạ đối với chúng tôi lúc đầu v́ chúng tôi chưa hề có việc phê b́nh và tự phê.  Nhưng cán bộ bảo chúng tôi phải làm việc này một cách nghiêm túc.  Chúng tôi phải cố gắng để t́m ra những lỗi lầm của chính ḿnh và của người khác để kể ra trong những buổi họp này, và do một lư do nào đó, chúng tôi thường cố t́m những điều không mấy quan trọng để phê b́nh nhau và bỏ qua những điều có vẻ nghiêm trọng.  Đôi khi, tôi đă phải tự cho rằng ḿnh vẫn c̣n nhớ nhà, nhớ vợ con, chưa đủ an tâm để cải tạo.  Vài người th́ phê b́nh rằng bạn ḿnh đă ngủ gục trong lớp học tập hay trong buổi thảo luận, hoặc có người th́ giả bịnh để khỏi lên lớp hay khỏi làm những việc khác.  Mọi điều nhỏ nhặt đă bắt đầu trở thành đề tài để phê b́nh.  Dần dần mọi người đều trở thành con rùa núp kín trong cái mai, rất khó t́m ra được lỗi lầm của nhau.  Những buổi họp phê b́nh thường trở thành tự phê với những lỗi nhỏ như nhớ nhà, không chú ư lúc học tập, nói chuyện trong lớp học, không thuộc bài hát, vân vân, và rồi những người khác đứng lên phê b́nh những lỗi lầm này để người tự phê có dịp hứa khắc phục và làm tốt hơn.  Bất kỳ khi nào bị phê b́nh, trại viên đều phải nhận lỗi và hứa sẽ sửa chửa; nếu không th́ sẽ có những buổi họp khác cho đến khi nào người trại viên ấy nhận lỗi mới thôi.  Đó là cách thực hiện phê và tự phê của Cộng Sản.  Mọi điều đều phải viết ra bản báo cáo để tŕnh lên cán bộ.  Tôi được biết rằng “phê và tự phê” đă từ lâu là phương cách của những người Cộng Sản để kiểm tra nhau, điều này không chỉ xảy ra ở trong trại mà là ở khắp mọi cơ quan đơn vị của Cộng Sản.
Sau vài ngày sống chung với nhau, chúng tôi biết rằng có vài phần tử do thám trà trộn vào trong khối 3 của chúng tôi.  Thí dụ như Pḥng, Bá, Lâm, là những người mà không ai biết xuất xứ.  Mặc dù chúng bảo rằng chúng đă làm việc cho Cơ Quan T́nh Báo, nhưng chúng chẳng biết ǵ về cơ quan t́nh báo và không ai trong chúng tôi biết được chúng.  Chúng tôi phải bảo nhau đừng nên nói chuyện nhiều với những người này v́ chúng tôi nghi ngờ rằng chúng là VC trà trộn vào để lấy tin tức từ chúng tôi.  Nhưng trong cuộc sống chung đụng th́ làm thế nào tránh khỏi sự bất cẩn.  Cán bộ đều biết hầu hết những ǵ chúng tôi nói hoặc làm.  Điều này khiến mọi người nghi ngờ lẫn nhau, và vài người lại bị nghi ngờ là đă làm “ăn ten” cho cán bộ, tức là đă báo cáo lên cán bộ mọi điều, mặc dù không biết có đúng như vậy hay không.
Từ việc “phê và tự phê” cho đến việc nghi ngờ làm “ăn ten”, mọi người trong trại bắt đầu nghi ngờ lẫn nhau.  Trại viên càng lúc càng trở nên ích kỷ và co rút lại trong cái vỏ của ḿnh.  Mọi người đều sống riêng rẽ trong cuộc sống chung.  Không ai c̣n dám phơi bày tâm tư ḿnh ra cho người khác; ai cũng dường như sợ rằng điều ḿnh nói ra sẽ tới tai cán bộ như một thành ngữ Việt Nam rằng “tai vách mạch vừng”.  VC đă không cần phải chia rẽ trại viên với nhau, nhưng chính trại viên đă tự chia rẽ nhau.  Bằng cách bóp dạ dày trại viên, VC đă thành công trong việc khiến trại viên không c̣n nghĩ đến điều ǵ ngoài cái ăn, và bằng phương pháp tạo nên mối nghi ngờ lẫn nhau, họ đă thành công trong việc chia rẽ trại viên để dể điều hành trại.  Họ không cần phải có hàng rào vây quanh trại, không cần phải khóa trại viên trong buồng giam mà chính trại viên đă tự giam ḿnh với cái hy vọng mỏng manh là sẽ được cải tạo và sẽ được trả tự do sau một tháng.
Dĩ nhiên tôi cũng là người bị điều lừa dối ấy dẩn dắt.  Tôi cũng đang sống trong cái hy vọng mong manh là sẽ được về để gặp vợ con tôi sau một tháng cải tạo, nhưng trong thâm tâm tôi th́ tôi lại không tin điều đó là thật.  Tôi nghĩ có lẽ chúng tôi sẽ bị đưa đi đến một nơi khác, như đến đường ṃn Hồ Chí Minh hay rừng rậm ở miền Trung để làm đường hay làm đường rầy cho việc tái thiết Việt Nam sau chiến tranh.  Cái giá phải trả có thể là chính sinh mạng chúng tôi, nhưng ít ra tôi c̣n có cơ hội để phục vụ dân tộc ḿnh.
Cuộc sống của tôi đă không c̣n là của tôi nữa.  Đáng lư ra tôi đă phải chết đi cùng với nước Việt Nam Cộng Ḥa vào ngày 30 tháng 4, nhưng tôi đă không đủ can đảm để kết liễu đời ḿnh.  Tôi đă ném cây súng xuống ḍng sông Thanh Đa và tự nộp ḿnh vào trại cải tạo.  Những ǵ tôi đang mong chờ trong trại giờ đây cũng giống như một phép lạ.  Chúng tôi không c̣n ai giúp đở ḿnh.  Chính quyền của chúng tôi đă không c̣n nữa.  Những người đồng minh của chúng tôi đă rút lui.  Có hàng rào quanh trại hay không cũng là vô nghĩa bởi chúng tôi không biết đi đâu bây giờ.  Cả nước giờ đây đang nằm trong tay của VC.  Phía bắc là Trung Cộng, phía tây là Kampuchia và Lào cũng là Cộng Sản, và phía đông là Thái B́nh Dương.  Chúng tôi đi đâu được đây nếu chúng tôi ra khỏi trại?
Tôi nghĩ chỉ có phép lạ mới cứu được chúng tôi mà thôi!  Nếu VC không dùng thủ đoạn lừa bịp th́ chúng tôi cũng sẽ đi vào trại mà thôi v́ chúng tôi chẳng có con đường nào khác để đi.  Nhưng với thủ đoạn ấy, chúng đă giữ được chúng tôi trong trại mà không ai có một ư định đào thoát nào cả; chúng tôi đều đang có một hy vọng mong manh rằng ḿnh sẽ được thả ra sau một tháng.  Cái hàng rào mỏng manh quanh trại không phải là thứ để ngăn được chúng tôi mà chính thủ đoạn dối trá của VC là điều đă giữ được chúng tôi ở trong trại cải tạo lúc đầu.  Chúng tôi chưa từng quen thuộc với kiểu dối trá có hệ thống này.  Quả là một thủ đoạn thành công!
Điệp, người bạn nằm gần tôi trong pḥng giam, viết trong một bài thơ cho vợ anh ta, có một câu mà tôi vẫn nhớ: “Anh sẽ về một tháng hoặc một năm!”  và tôi nghĩ rằng đó cũng là ư nghĩ chung nhất của mọi người trong tháng đầu tiên cải tạo.  Mặc dù không ai tin vào một tháng cải tạo nhưng ai cũng nghĩ nếu dài lắm là một năm mà thôi chứ không ai dám nghĩ nó lại quá dài như chúng tôi đă phải trải qua.
Chúng tôi cũng không được biết điều ǵ đang xăy ra trong cái xă hội mới ở bên ngoài ngoại trừ một vài tờ nhật báo như “Sài G̣n Giải Phóng”, “Nhân Dân”, hay “Quân Đội Nhân Dân”, mà những tờ báo này th́ chỉ loan những tin tức về những sự thành công của VC về mặt kinh tế và chính trị.  Bên cạnh đó, những tin đồn lại loan truyền khắp trong trại.  Có người cho biết Dương Văn Minh đă được đi sang Pháp sau khi giao miền Nam cho VC.  Ngô Khắc Tĩnh, cựu tổng trưởng giáo dục đă bị bắt tại Vũng Tàu khi toan trốn chạy.  Phó tổng thống Trần Văn Hương th́ bị quản thúc tại gia v́ quá yếu.  Tướng Nguyễn Khoa Nam, tư lệnh vùng 4, đă tự sát khi VC tiến vào bản doanh.  Nhân dân miền Nam đă được tổ chức thành những tổ tam tam chế để kiểm soát lẩn nhau.  Tôi không biết những tin đồn ấy đúng hay không, nhưng tôi nghĩ mọi tin đồn này đều nhằm mục đích báo cho chúng tôi biết rằng chúng tôi chỉ có con đường duy nhất là ở trong trại cải tạo mà thôi v́ chúng tôi không có chỗ dung thân nếu đào thoát khỏi trại.   Nếu những tin đồn ấy là đúng th́ điều ǵ sẽ xảy ra cho chúng tôi một khi chúng tôi trốn ra khỏi trại?  Bị bắt lại có nghĩa là chết mà thôi.  Tôi nghĩ chắc chẳng ai c̣n dám đánh cuộc với số mệnh ḿnh một lần nửa.
Tiếp theo bài học thứ hai và bản tự khai, những bài học sau này chỉ c̣n là h́nh thức.  Vài trại viên đă trốn không lên lớp, trong đó có tôi.  Thay vào đó tôi chỉ lo săn sóc mấy luống khoai lang của tôi mà thôi.  Nắng mùa hè của miền nhiệt đới đă đốt cháy da tôi, và tôi cảm thấy da ḿnh h́nh như dầy hơn xưa.  Tôi không c̣n ngại mưa nắng nữa.  Chỉ trong hai tuần lễ, dáng vẻ thư sinh của tôi đă biến mất nhường chổ cho dáng vấp của người nông dân.  Nhưng trên tất cả các thứ đó th́ sự bận rộn này đă khiến tôi không c̣n nghĩ nhiều đến gia đ́nh tôi nữa.
Thuốc lá và những thứ cần thiết cho đời sống càng lúc càng cạn dần.  Vài trại viên có tiền đă nhờ những người nấu bếp mua dùm họ thuốc hút và kem đánh răng.  Điều này tới tai cán bộ, và ban giám thị trại đă có một buổi họp để loan báo rằng họ sẽ tổ chức một cái tiệm chạp phô gọi là “căn tin” do những nhà thầu người Hoa để bán những thứ cần thiết cho trại viên.  Căn tin nằm gần bên nhà bếp và bán nhiều thứ như thuốc lá, kem đánh răng, thực phẫm khô, và cả cà phê uống vào buổi sáng.  Những trại viên có tiền có thể mua mọi thứ hoặc nhờ mua dùm những thứ mà họ muốn.  Việc mở căn tin đă làm những trại viên bi quan trở nên chán nản hơn bao giờ hết, nhất là đă vào tuần lễ thứ tư khi mọi người đang mong cho chấm dứt một tháng cải tạo.  Vài trại viên lạc quan th́ lại cho rằng đó là cơ hội để họ tiêu tiền trước khi về nhà; họ mua mọi thứ và sống như là họ đang sống ở nhà họ!  Cuộc sống trong trại lại trở thành hai thái cực giữa những người có tiền và những người không có tiền.
Tôi không c̣n tiền v́ tôi đă đưa lại cho vợ tôi khi cô ấy rời trường Chu Văn An, do đó điều mà tôi phải làm là “khắc phục khó khăn”.  Cái khó nhất đối với tôi là thuốc lá v́ tôi thường hút quá nhiều.  Cách duy nhất để có thuốc lá hút là đổi chác những cái mà tôi đang trồng cho những người có tiền.  Để tiết kiệm tiền, tôi mua thuốc rê và giấy quấn thuốc để hút.  Điều này đă nhắc nhở tôi nhớ đến bà ngoại tôi lúc c̣n ở nhà, bà tôi vẫn thường hay quấn thuốc rê để hút mỗi khi nằm trên ghế bố may vá phụ mẹ tôi trong tiệm may.  Bà ngoại tôi là người gần gũi với tôi nhất từ khi tôi c̣n bé; bà đă gần 70 tuổi vào lúc này.  Tuổi thơ của tôi luôn luôn hiện ra một cách rơ ràng mỗi khi tôi nhớ đến bà.  Tôi nhớ đến cái bàn thờ trong nhà mẹ tôi nó được thừa hưởng từ ông cố tôi, một người thuộc gịng dơi chúa Trịnh.  Cái lư nhang chạm h́nh tre và chim mà tôi vẫn thường chùi bóng mỗi lần Tết đến.  Hai cái tô lớn viền bạc đặt trên hai cái đài gỗ với hai chiếc muỗng bạc được kể là của chúa Trịnh dùng để súc miệng.  Những bộ chén dĩa bằng sứ có đóng dấu Trịnh Phủ phía dưới đáy.  Ông ngoại tôi tên Trịnh Văn Giàu, người từng là Đốc Học Nam Kỳ.  Cậu Hai, anh cả của mẹ tôi từng là Thượng Thư của triều đ́nh Huế.  Với một gia phả như vậy, thế mà bà ngoại tôi lại phải sống trong cảnh nghèo túng từ khi ông tôi qua đời bởi v́ bà chỉ là tỳ thiếp của ông tôi.  Bà đă giữ ǵn những bảo vật ấy của gia đ́nh như một kỷ niệm và thường kể lại chuyện ngày xưa cho chúng tôi nghe mỗi lần đám giỗ ông tôi.
Tuần lễ thứ tư đă gần hết và mười bài học tập cũng đă hoàn tất.  Nhưng chúng tôi không ai nghe nói ǵ về sự chấm dứt của chương tŕnh cải tạo.  Trại viên trong trại chia ra làm ba nhóm người tùy theo quan điểm về việc cải tạo.  Những người lạc quan th́ chờ đợi cho hết tháng để họ được về sống với gia đ́nh trong xă hội mới.  Họ xài hết tiền để mua sắm mọi thứ ở căn tin và sống như thể họ không ở trong trại cải tạo.  Những người bi quan th́ buồn phiền; họ sống như những cái bóng và không nói chuyện với ai ngoại trừ những cái lắc đầu chán nản và những tiếng thở dài.  Những người chấp nhận số phận th́ chuẩn bị sống thời gian dài trong trại.  Họ tiết kiệm và thu nhặt mọi thứ và luôn chuẩn bị tư thế cho một cuộc di chuyển.  Những suy nghĩ về ngày về chỉ là một phép lạ.  Tôi thuộc nhóm người này!  Mặc dù tôi cũng mong cho hết một tháng, tôi lại không nghĩ là tôi sẽ được thả ra.  Tôi chỉ muốn xem coi điều ǵ sẽ xảy ra sau đó.  Tôi không dám nói rằng, đừng nghe những ǵ Cộng Sản nói mà hăy nh́n kỹ những ǵ mà Cộng Sản làm, nhưng trong thâm tâm tôi th́ tôi luôn luôn nghĩ điều đó là đúng.  Điều hy vọng duy nhất của tôi là sẽ có một lúc nào đó có một sự thay đổi và tôi sẽ được ra về để gặp con tôi và được sống trong gia đ́nh tôi cho đến cuối cuộc đời như một người dân b́nh thường.  Đó có lẽ chỉ là một giấc mơ mà thôi!
Ngày 14 tháng 7, ngày quốc khánh của Pháp, và cũng là ngày mà mọi người trong trại cải tạo Long Thành đang chờ đợi.  Một tháng cải tạo, điều đó có đúng như vậy không?  Không ai có thể biết điều ǵ sẽ xảy ra sau một tháng ngoài việc chờ đợi điều ǵ đó xảy ra.  Hy vọng và chán nản trộn lẫn với nhau tạo nên một cảnh tượng kỳ lạ trong trại viên.  Mọi người đều hy vọng nghe được điều ǵ đó từ ban giám thị trại, nhưng lại sợ phải nghe tin xấu.  Chỉ c̣n một ngày nữa là chấm dứt một tháng cải tạo thế mà không có ǵ thay đổi.  Hàng can chờ đợi lấy nước ngắn hơn mọi ngày.  Trại viên đă không tự đứng để đợi lănh nước nữa kể từ khi học bài học đầu tiên.  Họ đặt thùng theo hàng, cử người trực đổ nước vào thùng và xách về sau khi xong.  Những sinh hoạt trong trại hầu như ngừng lại hẳn nhường chỗ cho những nhóm trại viên ngồi với nhau để hút thuốc, uống trà và bàn tán.
Tôi đi đào một ít khoai lang để nấu chè đêm nay để ăn mừng sự chấm dứt của một tháng cải tạo.  Ông Đỗ Kiến Nâu, cậu của Banh, người đă từng là trưởng ty cảnh sát quận 3, Banh, bạn tôi, cùng tôi sẽ ăn với nhau tối nay.  Những củ khoai lang của tôi cũng c̣n rất nhỏ, khoảng ngón chân cái, và tôi đă phải đào cả 2 luống mới đủ một nồi chè.  Tôi làm hai luống mới để thay thế hai luống khoai đă đào và dùng dây khoai để trồng cho hai luống ấy.  Tôi cũng không hiểu tôi đă làm ǵ đây bởi v́ hôm nay là ngày cuối cùng trong trại cải tạo!  Tôi vừa làm một việc theo thói quen, hay tôi không tin đó là ngày cuối cùng.  Tôi không chắc chắn điều ǵ hết nữa rồi.  Tôi nghĩ tôi đă trở thành một người hoài nghi.  Chính sách của Đảng và Nhà Nước trước sau như một, như lời của cán bộ đă giải thích, nhưng tôi vẫn không tin vào lời nói ấy!  Làm thế nào để có thể tiến bộ được trong cải tạo?  Tôi tự cảm thấy buồn cười cho ḿnh qua những ư nghĩ này.  Khi mang một ít khoai lang cho chị vợ tôi ở nhà nữ, tôi nghe được dự định của họ về chương tŕnh tổ chức lễ phóng thích vào ngày mai.  Tôi hỏi chị Lan, chị vợ tôi, về tin này, nhưng chị ấy cho biết đó chỉ là tin đồn không căn cứ v́ ngày mai là ngày cuối cùng của một tháng như mọi người đang chờ đợi.
Kể từ khi Nghĩa, chồng của cô Đẹp (thư kư của sếp tôi), đă dời đi qua trại Thủ Đức, có nhiều tin đồn về những sự liên hệ giữa Đẹp với Tư Điệp, cán bộ phụ trách khối 3 và nhà nữ.  Trại viên thường tin vào những tin đồn phát xuất từ nữ trại viên và cho rằng những tin tức ấy phát xuất từ Tư Điệp.  Tôi không biết chắc ǵ về sự liên hệ giữa Đẹp và Tư Điệp, nhưng tôi nghĩ rằng một người đàn ông từ rừng sâu ra ngoài th́ rất dể dàng yêu một người đàn bà đẹp như Đẹp!
Có khoảng một trăm nữ trại viên trong nhà nữ. Ngoài một số nữ sĩ quan quân đội và cảnh sát từ đại úy trở lên, số c̣n lại hầu hết là cán bộ t́nh báo trung cấp của cơ quan.  Bà đại tá Hương, chỉ huy trưởng nữ quân nhân, và bà thiếu tá Thủy, trưởng toán Thiên Nga của Cảnh sát, đă được chuyển qua trại Thủ Đức.  Sự liên hệ nam nữ trong trại càng lúc càng trầm trọng.  Mặc dù tôi cần phải giúp đở chị vợ tôi, tôi cũng phải cố gắng giới hạn việc đi sang khu nhà nữ v́ tôi không muốn bị những tin đồn.  Hầu hết những nữ trại viên trong ấy đă từng làm trong cơ quan đều biết vợ tôi, do đó tôi không muốn vợ tôi nghĩ sai về những sự liên hệ của tôi.
Đêm ấy, hầu như mọi người đều không thể ngủ sớm như thường ngày.  Từng nhóm ba hay bốn trại viên ngồi với nhau trong sân giữa các nhà bên những chiếc bàn nhỏ để ăn tối và đối thoại với nhau.  Ông Nâu, nguyên trung tá cảnh sát, Banh, bạn tôi và tôi cùng ngồi quanh chiếc bàn nhỏ do tôi đóng lấy đặt giữa sân giữa khối 3 và khối 4.  Chúng tôi nấu chè bằng chiếc ḷ làm bằng thùng nhôm.  Chúng tôi không tin rằng chúng tôi sẽ được thả ra, nhưng chúng tôi lại mong ở một phép lạ nào đó.  Kể từ khi vào trại, Banh dùng hầu hết thời giờ để học đánh cờ tướng.  Hắn ta đă trở nên ồn ào hơn, nhưng đêm nay, hắn ta lại im lặng một cách khác thường.  Cậu của Banh, ông Nâu, là một người hút thuốc nối đầu; ông ta xin tôi cái píp mà tôi tự chế, mở điếu thuốc ra rồi nhồi thuốc vụn vào điếu để tiết kiệm thuốc.  Sau này, ông Nâu bị dời ra trại Hà Tây và chết ở đấy.  Banh và ông cậu mang theo vào trại một ít tiền, và đôi khi họ cũng đă giúp tôi trong những lúc ngặt nghèo.  Để đổi lại, tôi trồng rau để ăn thêm v́ chúng tôi cũng thường ăn cơm chung.  Chúng tôi ngồi im lặng cho đến nửa đêm để suy nghĩ về những ǵ có thể xảy ra vào ngày mai.  Có thể nào có điều ǵ đó hay không, hay chúng tôi chỉ mong chờ một điều vô vọng?  Một tháng cải tạo đă trôi qua, không chỉ có chúng tôi mà cả gia đ́nh chúng tôi cũng đang chờ đợi cho ngày này.  Không ai ngủ được yên giấc đêm ấy mà chỉ mong cho trời sáng.  Mỗi lần giật ḿnh tỉnh giấc, tôi nghe tiếng thở dài đâu đó trong pḥng giam.
Mọi người đều thức dậy sớm vào sáng ngày 15 tháng 7 mặc dù không có lịch tŕnh lên lớp hay thảo luận.  Không có một cán bộ nào đến các pḥng giam.  Vài người đi lang thang trên con đường tiến về phía hội trường, nhưng hội trường th́ trống rỗng!  Tôi nghĩ rằng nếu có một buổi lễ th́ ít ra cũng phải có sự trang hoàng.  Vài người c̣n cho rằng buổi lễ ấy sẽ tổ chức một nơi khác thay v́ tổ chức trong trại, và nếu có điều đó xảy ra th́ chúng tôi sẽ được di chuyển đến một nơi nào đó ở Sài G̣n.  Tôi nghĩ đó chỉ là một sự lạc quan tếu.  Nhưng trong thâm tâm th́ tôi cũng mong điều đó sẽ xảy ra như một phép lạ.  Tôi không thể chờ đợi mà không làm ǵ cả, do đó tôi đi tưới những luống rau và luống khoai.  Tôi không muốn quá ưu tư và đặt quá nhiều hy vọng để rồi không có ǵ cả, và tôi luôn tự nhủ rằng mọi việc đều đă được an bài!  Điều buồn cười là những trại viên trẻ lại là những người tin vào số mệnh.  Ngược lại những trại viên lớn tuổi th́ lại luôn luôn chờ đợi một cách sốt ruột về việc phóng thích.

 
 

Chương 16. Cuộc Sống Tiếp Nối Trong Trại

Một ngày chờ đợi đă trôi qua trong nỗi tuyệt vọng.  Mọi người đều trở về một cách chán nản với cuộc sống hàng ngày trong trại.  Một dăy thùng chờ lấy nước lại được xếp dài trên con đường chính như thường lệ.  Bửa ăn sáng với cháo và muối, trưa chiều với chén cơm cùng miếng canh bí đỏ với vài hạt đậu phọng lại tiếp tục như mọi ngày.  Nhưng không c̣n một trại viên nào ngồi ở ngoài sân giống như đêm hôm trước.  Hoặc là mọi người đều mệt mỏi về sự chờ đợi hay họ đă buồn ngủ v́ thức quá khuya đêm qua, mọi trại viên đều đi ngủ sớm hơn mọi khi.
Bảy Sói, một cán bộ tên Bảy với chiếc đầu hói phụ trách khối 3 vào pḥng giam vào sáng sớm và yêu cầu trại viên sau khi ăn sáng xong th́ chuẩn bị để lên hội trường.  Mọi người lại trở nên sống động và vui vẻ với những hy vọng.  Vài người bỏ cả việc ăn sáng và xếp hàng sớm hơn người khác dường như họ muốn được về nhà ngay tức khắc vậy!  Khung cảnh không c̣n vẻ im lặng như những lúc sửa soạn lên lớp để học 10 bài học tập nữa; trại viên chuyện tṛ om ṣm trên con đường đi lên hội trường.
Không có sự trang hoàng nào trong hội trường.  Khi trại viên đến nơi, vài cán bộ khiêng vào hội trường một cái bàn và vài chiếc ghế, và rồi Hai Côn, giám thị trưởng đến để nói chuyện với trại viên.  Trong lời phát biểu, Hai Côn lập lại điều mà chúng tôi đă nghe nhiều lần rằng: “Chính sách của Đảng và Nhà Nước trước sau như một: đánh những kẻ chạy đi chứ không đánh những người ở lại!  Và chúng tôi phải đạt cho được tiến bộ trong việc học tập cải tạo để được hưởng chính sách khoan hồng của Đảng và Nhà Nước.”  Tôi tự hỏi làm sao họ có thể đánh được những người đă chạy đi!  Về việc chấm dứt một tháng cải tạo, Hai Côn nói rằng họ không nhận được chỉ thị nào của “trung ương” về việc này.  Việc trở về với xă hội của trại viên là tùy thuộc vào mức độ tiến bộ của mỗi người chứ không phải là vấn đề thời gian v́ chúng tôi phải làm thế nào để thích ứng được với xă hội mới.  Trước khi chấm dứt lời phát biểu, Hai Côn cho biết là để thể hiện chính sách khoan hồng của Đảng và Nhà Nước, ban giám thị trại cho phép trại viên được viết thư cho gia đ́nh để báo cho gia đ́nh biết rằng chúng tôi sống tốt trong trại và đang có nhiều tiến bộ trong học tập cải tạo, và đồng thời khuyên nhủ gia đ́nh thực thi đường lối chính sách của Đảng và Nhà Nước.  Chúng tôi không được cho biết địa điểm của trại mà chỉ được dùng bí số là 15NV cho địa chỉ nơi gửi.
Những điều đă xăy ra khiến mọi trại viên trở nên chán nản hơn bao giờ hết.  Đặc biệt những trại viên “lạc quan” đột nhiên hiểu rằng họ cần phải hiểu VC nhiều hơn những ǵ mà họ nghe VC nói.  Riêng đối với những người đă không tin rằng sẽ được về trong một tháng th́ dù sao đây cũng là cơ hội để họ có thể biết tin tức gia đ́nh.  Được viết thơ về nhà c̣n hơn là chẳng có ǵ mặc dù họ cũng thừa hiểu rằng họ sẽ không được viết hết mọi điều họ muốn.  Thơ chắc chắn là sẽ được cán bộ kiểm duyệt kỹ lưỡng, nhưng ít ra th́ chúng tôi cũng có dịp để liên lạc được với gia đ́nh.  Điều mà tôi muốn được biết nhiều nhất là con tôi là trai hay gái, và sức khỏe của vợ tôi ra sao sau khi sanh nở.  Mẹ và bà ngoại cũng là những người mà tôi muốn hỏi đến.
Chỉ có hai trang giấy để viết như quy định, làm thế nào để viết hết cho mọi người trong gia đ́nh?  Trước hết, tôi nghĩ tôi phải dùng từ rất là khôn khéo để cho biết về t́nh trạng của tôi trong trại.  Tôi sẽ viết rằng mọi việc đều tốt đẹp, tôi được nuôi ăn uống đầy đủ và tôi có trồng thêm vài luống khoai lang để dặm thêm vào phần ăn hàng ngày nữa!  Sức khỏe tôi cũng tốt, do đó tôi có tặng cho bạn bè một số thuốc khi họ bị bệnh.  Dĩ nhiên, điều tôi muốn biết là con tôi là trai hay gái.  Sau khi hỏi thăm về mẹ tôi cùng bà ngoại, tôi c̣n phải viết một ít điều theo quy định của trại để khuyến khích gia đ́nh tuân hành đường lối chính sách của chính quyền địa phương để giúp tôi trong trại, từ đó tôi có thể được ra về sớm hơn.  Điều này đă làm mất hết nửa trang giấy!  Những suy nghĩ về bức thư khiến tôi không c̣n để ư ǵ đến hoàn cảnh chung quanh trên đường từ hội trường về đến pḥng.  Tuy nhiên tôi vẫn nhận ra rằng một sự im lặng bao trùm lấy bầu không khí chung quanh chứ không ồn ào như buổi sáng sớm khi đi lên hội trường.
Mọi người đang suy nghĩ về số phận của ḿnh và về cái thủ đoạn mà VC đă dùng.  Trong thông cáo về việc cải tạo, chúng chỉ nói rằng chúng tôi phải mang theo thức ăn và quần áo chăn màn cho một tháng chứ không hề đả động đến thời gian cải tạo là một tháng!  Chúng tôi không thể bảo rằng chúng đă dối gạt, mà chính chúng tôi là những người không hiểu rơ ràng cái thông cáo ấy!  “Anh sẽ về một tháng hoặc một năm!” (…hay bao nhiêu năm nữa?)   Tôi nghĩ đến câu thơ trong bài thơ của Điệp mà rùng ḿnh lo sợ.  Bao lâu nữa tôi sẽ về?  Tôi tự hỏi.  Đời tôi th́ coi như đă chấm dứt kể từ ngày 30 tháng tư, nhưng gia đ́nh tôi sẽ ra sao đây?  Tôi không muốn họ chờ đợi tôi trong tuyệt vọng.  Không có ǵ tồi tệ hơn là sinh ly!
Viết thư là điều chính yếu cho trại viên trong những ngày kế tiếp.  Vài người viết đi viết lại bức thư mà cũng h́nh như chưa vừa ư với nó.  Mọi người giờ đây dường như là đă phải chấp nhận số phận của ḿnh như một điều dĩ nhiên.  Lắc đầu và nhún vai là câu trả lời cho ngày về.  Không c̣n ai bỏ thời giờ ra để ngồi uống trà, cà phê, hút thuốc và tán gẩu.  Có thêm vài trại viên trồng khoai lang trên khu đất c̣n lại trong trại.  Nước trong những hố đào gần nhà tắm bắt đầu khan hiếm hơn trước do đó tôi phải tưới rau và để những luống khoai cho nó mọc theo ư nó.  Tuy nhiên tháng bảy ở Việt Nam th́ trời nhiều mưa nên cũng không đến nỗi nào.
Hai cán bộ phụ trách khối 3 là Bảy Sói và Tư Điệp đến lấy thơ hàng ngày, nhưng cả tuần sau vẩn c̣n vài trại viên chưa viết xong thư.  Họ không c̣n vội vă như trước đây nữa!  Thời gian không c̣n là vấn đề quan trọng đối với họ nữa.  Tôi đă cố gắng gửi thư sớm với hy vọng sẽ sớm nhận thư hồi âm, nhưng đôi khi tôi vẫn thấy tiếc v́ tôi nghĩ tôi vẫn c̣n thiếu điều ǵ đó.
Bên cạnh việc viết thư cho gia đ́nh, cuộc sống trong trại vẫn diễn tiến như lệ thường: trại viên thức dậy buổi sáng theo tiếng kẻng báo thức, tập thể dục mười động tác du nhập từ miền Bắc do vài trại viên hướng dẫn, ăn sáng với cháo và muối, ăn trưa và chiều với chén cơm và ít canh bí đỏ nấu với đậu phọng, họp tổ đội buổi tối trước khi đi ngủ.  Nhưng có một điều thay đổi là sau buổi họp ở hội trường th́ chúng tôi phải thay phiên nhau xuống bếp để nấu nướng thay cho nhà thầu.  Ban giám thị trại đă cho biết rằng số tiền mà chúng tôi đóng khi đi tŕnh diện đă hết, do đó kể từ ngày 15 tháng bảy chúng tôi phải làm mọi việc trong trại và “Chính Phủ và Nhân Dân” sẽ phải nuôi chúng tôi.  Sau buổi họp khoảng mười ngày, chúng tôi nhận được tám trăm đồng mỗi tháng được báo là của “Nhà Nước” cung cấp cho mỗi trại viên để mua sắm những thứ cần thiết như kem đánh răng, sà pḥng, giấy vệ sinh, hay những thứ cần thiết khác cho phụ nữ.  Mọi việc xảy ra có nghĩa là chúng tôi phải chuẩn bị cho sự cải tạo dài hạn, nhưng mà bao lâu th́ vẫn là một câu hỏi không có lời giải đáp.  Chúng tôi phải đạt được tiến bộ trong cải tạo để được tha về với xă hội.  Thế nào là tiến bộ?  Mười bài học tập đă qua; làm thế nào để đạt được tiến bộ trong khi chúng tôi chỉ ở trong trại mà không làm ǵ cả?
Để xử dụng thời gian trống trong trại, trại viên bắt đầu làm những việc như chơi cờ tướng, viết những thực đơn tưởng tượng, vẽ, chạm trên gỗ hay vỏ dừa, vân vân.  Anh bạn tôi tên Nguyện th́ lại dùng hầu hết thời giờ để đi đào Hà Thủ Ô, một loại rễ của dây leo.  Anh ta xắt lát hà thủ ô, phơi khô, sao lên rồi nấu nước uống.  Vài người cho rằng rễ Hà Thủ Ô là một loại thuốc làm cho tóc đen hơn.  Tôi không biết điều đó đúng không, nhưng tôi thấy da Nguyện càng lúc càng đen trong khi tóc anh ấy th́ càng ngày càng bạc nhiều ra mặc dù anh ấy mới ba mươi tuổi vào lúc đó!
Khi tôi không chăm sóc rau và khoai trên cánh đồng, tôi dùng thời giờ rảnh để học khắc gỗ, chạm bằng nhôm, và khắc sọ dừa để làm những “đồ mỹ nghệ”.  Cái búa để chạm th́ làm bằng một bù lon bẻ cong lại; đục th́ là một cọng thép lấy trong dây điện đập dẹp và mài bén 1 đầu.  Mọi vật đều được thu lượm quanh trại và được tôi chế tạo lấy.  Miếng nhôm được cắt thành những sợi nhỏ khoảng hai ly rồi mài trên nền xi măng.  Tôi vẽ h́nh lên những miếng gỗ được cắt bằng cái cưa nhỏ tự chế, mài nhẳn lên nền xi măng, rồi đục theo đường vẽ.  Dùng cái búa nhỏ, tôi nhét những sợi nhôm vào những đường kẻ sau đó giũa phẳng bằng một cái giũa làm bằng dây kẽm gai.  Để làm những đồ mỹ nghệ bằng gáo dừa, tôi dùng cái cưa tự chế cắt gáo dừa thành cái kẹp h́nh con cá vàng, mài lên nền nhà và đánh bóng bằng lá mít.  Sau đó tôi chạm vây cá, đầu và đuôi cá bằng cái đục nhỏ.  Sản phẩm làm ra trông cũng giống như những cái kẹp tóc bằng đồi mồi.  Tôi cũng không biết tôi làm những cái đó để làm ǵ, nhưng tôi cảm thấy thích thú với công việc này.  Tôi đặt những “tác phẩm” ấy bên đầu chổ nằm rồi nghĩ đến ngày trở về để trao tặng vợ tôi.  Tôi đă từng vẽ nên những đồ tôi làm thường đẹp hơn nhiều người và cũng v́ tôi đă tốn nhiều thời gian cho chúng nữa.  Bức tranh tứ quư gồm bốn h́nh Mai, Lan, Cúc, Trúc được cẩn băng nhôm trên gỗ nâu.  Bức tranh mẹ bồng con là bức tranh cẩn nhôm h́nh người đầu tiên trong trại v́ không ai có thể cẩn nhôm khuôn mặt người.  Tôi đă nghĩ đến vợ con tôi khi làm bức tranh này, đó là tấm mà tôi thích nhất.
Hai tuần sau khi gữi thư, chúng tôi nhận được bức thư đầu tiên của gia đ́nh.  Hôm đó là ngày thứ bảy, Bảy Sói và Tư Điệp đến khu của khối 3 để trao thư.  Chúng tôi nghe thấy từ trước lúc hai cán bộ ấy trao thư cho nhà nữ.  Trại viên gọi nhau và nhờ các đội trưởng đi nhận thư, nhưng Bảy Sói và Tư Điệp chỉ muốn giao riêng cho từng người.
Bức thư tôi nhận được từ vợ tôi, mẹ tôi và bà ngoại tôi.  Trong thư c̣n có tấm ảnh vợ tôi đang bế con trai tôi khoảng một tháng tuổi.  Vợ tôi viết rằng con trai tôi thường khóc đêm khiến cô ta mệt lắm.  Mọi người trong nhà thương cháu lắm v́ đó là đứa cháu đầu tiên trong gia đ́nh.  Lúc sanh th́ nó cân nặng khoảng ba kilô, không lớn lắm nhưng cũng đủ để vợ tôi khó khăn khi sanh nở.  Vợ tôi c̣n bảo rằng cô ta mong tôi học tập tốt để được về phụ nuôi con.  Mẹ và bà ngoại tôi cũng viết vài hàng trong thư cho biết hai người sức khỏe vẫn tốt và tiệm may cũng vẫn hoạt động như thường lệ.  V́ cha tôi là một “liệt sĩ” do đó mẹ tôi đă trở thành tổ trưởng tổ dân phố.  Vài “đồng chí” của cha tôi cũng có đến thăm và hy vọng rằng tôi sẽ được về sớm v́ tôi là con trong một gia đ́nh “có công với cách mạng!”  Họ chúc tôi có sức khỏe và thành công trong việc cải tạo để sớm trở về nhà.  Cách viết trong thư cũng giống như những ǵ mà Hai Côn đă nói lúc ở hội trường.  Tôi nghĩ không phải chỉ có tôi đang cải tạo mà cả gia đ́nh tôi cũng đang bị cải tạo bởi VC.  Những danh từ rất xa lạ với ngôn ngữ Việt Nam trước đây được viết trong thư của gia đ́nh tôi chỉ sau hai hay ba tháng là một bằng cớ hiển nhiên chứng minh sự thay đổi của xă hội bên ngoài.
Tôi đă đọc đi đọc lại nhiều lần bức thư cho đến lúc gần như thuộc ḷng từng chữ một.  Tấm ảnh vợ tôi đang ẵm con tôi đă được tôi đóng trong một cái khung làm bằng mảnh gỗ nâu đục lỗ và lồng vào một miếng mi-ca.  Miếng mi-ca này tôi nhặt được khi làm luống khoai; tôi phải dùng lá mít đánh bóng cho hết những vết trầy rồi dùng kem đánh răng chà cho trong lại.  Chỉ cái khung ấy mà tôi đă phải bỏ ra hàng tuần lễ để hoàn tất.  Nhưng đó là cái mà tôi yêu thích nhất và nó đă đi theo tôi suốt gần 17 năm trong các trại cải tạo.

 

 

Chương 17. Lệnh Tha Đầu Tiên

Cuộc sống trong trại lại nối tiếp như thường lệ mấy ngày sau khi nhận được bức thư đầu tiên của gia đ́nh.  Ngoại trừ vài trại viên muốn cải thiện thêm cho phần ăn nên phải trồng rau hay khoai lang, số c̣n lại chưa phải làm ǵ cả.  Vẫn có cái căn tin nằm trong khu nhà bếp do những nhà thầu người Hoa để bán đồ vật và thực phẩm cho trại viên có tiền.  Với 800 đồng hàng tháng, tôi chỉ có thể mua được một cây kem đánh răng nhỏ, một ít thuốc rê, và 500 gram đường.
Khoảng tháng tám, VC buộc mọi người dân trong nước phải đổi tiền lần đầu tiên.  Họ dùng đồng tiền mới với trị giá là 500 đồng bạc miền Nam hay 400 đồng miền Bắc đổi lấy một đồng mới này, và họ chỉ cho phép mỗi người dân đổi được mười ngàn tiền cũ mà thôi, số c̣n lại phải gửi vào ngân hàng nhà nước.  Điều buồn cười xảy ra trong trại là có những trại viên mang vào trại quá nhiều tiền, họ phải nhờ những trại viên bạn bè khác đổi dùm.  Tôi cũng nghe nhiều điều xảy ra ngoài xă hội.  Nhiều người dân miền Nam giàu có đă phải nhờ những người bà con miền Bắc vào đổi dùm tiền, sau đó họ lại không nhận được số tiền đổi ra!  Tôi không biết điều này có xảy ra trong trại hay không bởi v́ nếu có đi nữa th́ chắc không ai dám nói ra.  Kể từ đó, thay v́ 800 đồng, chúng tôi chỉ được một đồng sáu chục xu mỗi tháng.  Lúc đầu c̣n mua được phần như trước, nhưng sau đó th́ chỉ có thể mua được một cây kem đánh răng mà thôi.  Kinh tế Việt Nam bị suy sụp quá nhanh sau lần đổi tiền!
Ban Giám Thị của trại bảo chúng tôi phải chuẩn bị cho ngày lễ Quốc Khánh đầu tiên ở miền Nam, ngày 2 tháng 9, 1975 (họ gọi là ngày Lễ Độc Lập).  Chúng tôi phải làm báo tường, tập ca hát trong ban đồng ca, và phải trang hoàng cho ngày ấy.
Tôi đă viết một đoản văn để đăng báo tường lấy tên là “Điếu thuốc rê”.  Nội dung đoản văn tôi muốn nói đến một chiều hướng đi xuống của cuộc sống của nhân dân miền Nam sau cái ngày giải phóng của VC.  Nhưng tôi lại cố dấu nó trong cách viết để cán bộ và ban giám thị trại không thể nhận ra.

 

Điếu thuốc rê.

Hắn ta ngắm nh́n những luống khoai lang thẳng tắp được thực hiện bằng chính công sức lao động của ḿnh. 
Hắn đặt chiếc cuốc xuống đất và ngồi lên cán cuốc.  Tay trái hắn giơ lên lau những giọt mồ hôi trên trán, c̣n tay phải th́ thọc vào túi áo để lôi ra một chiếc hộp nhỏ.  Mở nắp hộp ra, hắn lôi ra một cuộn giấy quyến, xé một mảnh nhỏ, rồi để nằm trên bàn tay trái giữa 4 ngón tay.   Ngón tay cái kẹp lấy miếng giấy quyến.  Tay phải hắn nhúm lấy một miếng nhỏ thuốc rê từ chiếc hộp, rải ra trên miếng giấy quyến, và dùng ngón tay cái để giử cho thuốc nằm xuống mặt của miếng giấy quyến.  Tiếp theo, hắn dùng cả hai bàn tay cẩn thận cuộn thuốc vào trong miếng giấy quyến để biến thành một điếu thuốc, nhưng điều khác biệt là nó có một đấu lớn và một đầu nhỏ.  Cuối cùng th́ hắn dùng nước bọt để dán điếu thuốc ấy lại.
Điếu thuốc rê trên môi hắn đă gợi hắn nhớ lại những điếu thuốc Winston, hay Lucky mà hắn thường hút không lâu trước đây.  Chỉ một vài tháng thôi mà dường như bao nhiêu năm đă trôi qua.  Hắn không thể ngờ rằng giờ này hắn có thể làm được những luống khoai như thế này, và hắn cũng không thể ngờ rằng hắn có thể cuộn được một cách thiện nghệ một điếu thuốc rê như thế này!
Hắn nghĩ tất cả đều đă thay đổi.
Trong ngày lên hội trường để nghe tuyên bố về việc chuẩn bị lễ Độc Lập, một sự kiện mà tôi không thể quên là vài trại viên đă được Ban Giám thị kêu lên để hát.  Nhiều người đă hát những bản nhạc cách mạng mà chúng tôi đă phải học trong trại, nhưng chị vợ tôi, Lan, lại hát một bản nhạc dân ca tên là Lư Chim Quyên.  Bài ca đă làm nhiều người phải rơi lệ v́ những câu như: “Chim ơi chim xa rừng, là chim thương núi nhớ non.  Người cách xa con người, ơi đâu c̣n có ǵ buồn hơn.” 
Tôi cũng phải tham gia vào một ban đồng ca để tập hát bản nhạc tên là “Việt Nam mến yêu”, một bản nhạc tiền chiến thường được nghe trước đây ở miền Nam.  Ban đồng ca do Bửu Uy, nguyên chủ tịch Tổng Hội Sinh Viên Sài G̣n, làm ca đoàn trưởng.  Chúng tôi đă chọn bài ấy cũng v́ nó có vẽ trung dung, không đến nỗi cực đoan như những bài mà chúng tôi đă phải học trong trại.  Bên cạnh đó th́ Điệp và tôi lại được các trại viên khác cử ra để trang trí cho tờ báo tường của khối 3 v́ chúng tôi cũng đă từng làm trang trí cho vài tập san sinh viên khi chúng tôi c̣n làm trong cơ quan, do đó tôi cũng hơi bận rộn.
Mọi người đều hy vọng sẽ có những điều ǵ đó xảy ra trong ngày quốc khánh của VC, ít nhất sẽ có sự phóng thích một số trại viên nào đó, và tôi nghĩ người nào cũng mong rằng ḿnh sẽ có tên trong danh sách phóng thích ấy.  Những tin đồn lại được loan truyền ra.  Thơ của gia đ́nh giờ đây lại được trở thành những điều để trại viên hy vọng.  Trong khi gia đ́nh nói rằng họ mong chúng tôi sẽ cải tạo tiến bộ để được tha ra trong ngày quốc khánh th́ trại viên lại suy diễn rằng gia đ́nh họ đă biết sẽ có cuộc phóng thích trong ngày ấy mà không thể viết rơ ràng trong thư.  Vài người khác lại c̣n nói rằng gia đ́nh họ có thân nhân làm trong bộ Nội Vụ của VC cho biết tất cả trại viên trong trại cải tạo sẽ được thả ra vào ngày Quốc Khánh v́ VC muốn dùng ngày ấy để chứng tỏ chính sách khoan hồng của họ, và chúng tôi sẽ được đưa về Sài G̣n để dự buổi lễ phóng thích, một phần của buổi lể Quốc Khánh.
Trại viên lại sống trong hy vọng và chờ đợi.  Không khí trong trại lại sống động và nhộn nhịp hẳn lên, không c̣n cái vẻ im ĺm như mọi khi kể từ khi ban giám thị tuyên bố chuẩn bị cho ngày lễ độc lập.  Vài trại viên có năng khiếu lại c̣n vẽ cả h́nh của Hồ Chí Minh để trang hoàng trong ngày ấy.  Mặc dù không c̣n những buổi thảo luận như lúc học mười bài học tập, nhưng các cán bộ lại thường xuyên đến từng pḥng để quan sát chúng tôi làm báo tường, tập ca hát, vẽ, hay làm trang trí.
Vài ngày trước ngày 2 tháng 9, 1975, cán bộ lại đến pḥng rất sớm khi chúng tôi vừa mới thức dậy để gọi chuẩn bị lên hội trường.  Mọi người lại trở nên sống động hẳn lên khi biết rằng hội trường đă được trang hoàng xong bởi những khẩu hiệu và bàn ghế che phủ bởi khăn bàn.  Không có tập thể dục sáng hôm ấy, và vài trại viên bỏ cả phần ăn sáng mặc dù đă được chia phần rồi.  Hy vọng có lẽ đă thành sự thật!  Hầu như mọi người đều chọn những bộ quần áo đẹp nhất để mặc vào và sắp hàng chờ đợi.  Những tiếng cười, những khuôn mặt vui tươi, và sự ồn ào náo nhiệt đă trở lại sau một thời gian dài im lặng!  Hai tháng rưỡi kể từ ngày vào trại, đây là ngày vui vẻ nhất của trại viên.  Vài người lại ngâm nga mấy câu hát của Vũ Thành An: “Ngày vui đă tới, chúng ta xây lại đời ta.” 
Hội trường đầy những lá cờ của Mặt Trận Giải phóng và những băng khẩu hiệu đỏ chói.  Bức ảnh lớn của Hồ Chí Minh treo như thường lệ trên tường phía cuối với khẩu hiệu “Không có ǵ quư hơn Độc Lập, Tự Do” ở phía dưới.  Một khẩu hiệu đặc biệt được chăng trên bức tường hông rất dễ nh́n khi bước vào hội trường: “Chào mừng chính sách khoan hồng của Đảng và Nhà Nước”.  
Tiếng vỗ tay của trại viên vang vội cả hội trường khi Ban Giám Thị và Hội Đồng Cán Bộ tiến vào.  Hai Côn, trại trưởng đọc một bài diễn văn khai mạc rất dài.  Hắn ta nói những điều mà chúng tôi vẫn nghe trong mười bài học tập về sự thất bại của Đế Quốc Mỹ và của chủ nghĩa Đế Quốc, về chiến thắng của Cách Mạng Việt Nam và của chủ nghĩa Xă Hội.  Để kết luận, hắn ta dùng câu nói của Hồ Chí Minh rằng: “Hà Nội, Hải Pḥng, và những thành phố khác có thể bị phá hoại, nhưng thắng xong giặc Mỹ, chúng ta sẽ xây dựng lại mười lần đẹp hơn.”  Hắn ta hy vọng rằng chúng tôi, những người được hưởng sự khoan hồng của Đảng và Nhà Nước, sẽ góp phần xây dựng đất nước khi được trở về xă hội, và rồi hắn ta giới thiệu đồng chí Bào trại phó, sẽ đọc danh sách phóng thích.
Tất cả trại viên đều phấn khởi khi thấy “đồng chí Bào” với chiếc cặp da trên tay tiến đến chiếc máy vi âm.  Hắn ta trân trọng rút ra một tờ giấy, đặt lên bục và nói:
“Để thể hiện chính sách khoan hồng của Đảng và Nhà Nước, nhân danh Ban Giám Thị trại, hôm nay tôi xin loan báo danh sách phóng thích cho những trại viên đă thực hiện tiến bộ trong cải tạo và được về với xă hội để góp phần vào việc xây dựng lại đất nước.  Khi được trở về xă hội, tất cả các anh phải thực hiện chính sách của chính quyền địa phương”.
Danh sách mà “đồng chí Bào” đọc chỉ gồm khoảng 20 tên, và rồi hắn ta trở về chổ ngồi mà không nói thêm lời nào nữa hết.  Sau đó chúng tôi khám phá ra rằng những người được về trong danh sách phần lớn là những chuyên viên cần thiết và những người có công đă làm cho cách mạng trước đây.  Mọi người trong hội trường chờ đợi trong im lặng.  Sự chán nản và những tiếng thở dài thất vọng bao trùm cả hội trường.
Sau một phút, Hai Côn trở lại máy vi âm và nói rằng đối với những người c̣n ở lại để tiếp tục cải tạo, Đảng và Nhà Nước cho phép sẽ được nhận quà của gia đ́nh hàng ba tháng một lần.  Chúng tôi sẽ được phép viết thư về nhà để cho biết ngày giờ và địa điểm đến gửi quà cũng như những thứ cần thiết của chúng tôi.  Và rồi Hai Côn tuyên bố bế mạc buổi lễ.  Những tiếng vổ tay lác đác để tiễn chào Ban Giám thị và các cán bộ.  Những sự kích thích khi trại viên đi lên hội trường đă nhường chổ cho sự chán nản khi chúng tôi trở về pḥng.
Những ngày kế tiếp, chúng tôi không c̣n chuẩn bị ǵ cho ngày lễ Độc Lập; thay vào đó th́ chúng tôi chỉ viết thư cho gia đ́nh.  Các cán bộ cũng không nhắc nhở ǵ đến việc này, và ngày lễ Độc Lập ấy trôi qua một cách lặng lẽ mà không có một nghi thức nào hết ngoài việc chúng tôi có thêm phần ăn tươi (một miếng thịt khoảng 3 ngón tay trong bữa ăn trưa và chiều).
Nhận quà của gia đ́nh, quả là thê thảm!  Chúng tôi sẽ ở trong trại bao lâu nữa đây?  Mỗi 3 tháng một lần và rồi bao nhiêu lần nhận quà của gia đ́nh nữa?  Và rồi gia đ́nh chúng tôi sẽ chịu đựng được bao lâu để mà lo cho chúng tôi trong hoàn cảnh này?  Trong lần đổi tiền vừa qua, hầu hết nhân dân miền Nam đă càng lúc càng nghèo hơn.  Chính sách của Cộng Sản là tạo nên sự b́nh đẳng trong dân chúng, không phải là sự b́nh đẳng trong giàu sang mà là b́nh đẳng trong sự nghèo túng.
Tôi nghĩ đến gia đ́nh tôi và không biết sẽ xin ǵ trong thư.  Vợ tôi đang làm ǵ với đứa con mới chào đời?  Mẹ tôi ra sao?  Bà cũng vẫn ngồi bên bàn máy may hay đang làm ǵ?  Mẹ tôi đă nuôi tôi lúc c̣n bé, giờ đây lại phải phụ với vợ tôi để nuôi tôi tiếp tục cuộc sống trong trại cải tạo!  Cuộc đời bà chỉ là một sự hy sinh cho các con.  Tôi không muốn ḿnh là một gánh nặng cho gia đ́nh.  Nhưng tôi làm ǵ được đây trong hoàn cảnh khó khăn này?  Tôi cố chọn những thứ thật rẻ và thật cần thiết để xin như muối mè, mắm ruốc, thuốc rê, hột giống rau muống, và thuốc cảm lạnh.  Tôi cũng không quên hỏi về những tấm ảnh mới của con tôi.  Tôi đă viết đi viết lại bức thư cho đến hạn cuối cùng mới chịu gửi đi và chờ đợi gói quà đầu tiên.
Một tuần sau, chiếc xe thùng chở đầy quà tiến vào trại vào buổi sáng sớm.  Mọi người đều chờ đợi một cách nôn nao.  Các đội trưởng đến hội trường để lấy danh sách những người có quà và cho phép trại viên tuần tự đi lấy quà.  Những gói quà đă được mở ra để kiểm tra trước khi phát cho trại viên.  Năm kí lô mỗi gói quà không thể nào gói hết được những món cần thiết, nhưng ít ra nó cũng gói ghém được t́nh thương của gia đ́nh dành cho trại viên.  Tôi run rẩy mở từng món để thưởng thức trọn vẹn t́nh cảm của ḿnh.  Có mười tấm h́nh của vợ con tôi.  Bức thư th́ c̣n được kiểm duyệt trước khi trao về cho tôi.  Tôi mang h́nh đi khoe với chị vợ tôi và các bạn trong pḥng.  Con tôi đă lật qua được và không c̣n khóc đêm nữa.  Em gái tôi cho biết rằng những tấm h́nh này là do đồng chí Ba Son, bạn của em tôi chụp dùm.  Tôi không biết đồng chí ấy là ai, nhưng tôi cảm thấy không thích thú chút nào khi có người lạ trong gia đ́nh ḿnh.  Nhưng mà trong hoàn cảnh mới của đất nước th́ điều ǵ xảy ra khác hơn được đây?  Giai đoạn của chúng tôi đă qua rồi.  Bây giờ là giai đoạn của các “đồng chí!”  Gia đ́nh tôi cũng không thể nào ngoại lệ được.  Tôi buồn rầu mà nghĩ rằng: “Đất nước mất vào tay Cộng Sản là mất tất cả.”  Tôi nhớ lại câu nói ấy của Nguyễn Văn Thiệu rồi tự lắc đầu chán nản.
Mọi vui vẻ rồi cũng trôi qua, những lo buồn rồi cũng phải nhạt dần.  Chúng tôi cũng phải trở về với cuộc sống hàng ngày trong trại.  Ban Giám thị trại lại ra lệnh lao động tập thể trong toàn trại thay v́ lao động cá thể, do đó đất đai lại được thu về cho trại.  Tôi không c̣n giữ được những luống rau và khoai của riêng ḿnh nữa.  Mỗi sáng chúng tôi phải đi lao động trên những cánh đồng của trại ngoài những trại viên tới phiên trực để dọn dẹp vệ sinh hay lấy nước cho các trại viên khác.  Cuốc xẻng cũng là của chung.  Chúng tôi đă học tập về lao động tập thể trong mười bài học tập, và lúc này là lúc mà chúng tôi có cơ hội để thực hành những điều ấy.  Đó là lời giải thích của Ban Giám thị trại.
Đất đai trong trại là loại đất sét pha trộn với đá sỏi ở trên đỉnh đồi nên rất cứng khi gặp nắng.  Chúng tôi phải dùng cuốc chim để đào xới lên trước khi làm những luống thẳng tắp bằng cách chăng dây làm chuẩn.  Đó là một thứ lao động rất nặng, nhưng khi đó chúng tôi vẫn c̣n trẻ và vẫn c̣n sức lực.  Những trại viên lớn tuổi th́ không làm luống; họ cắt hom khoai lang và trồng lên những luống mà chúng tôi làm sẳn.  Sau khoảng 1 tháng, quang cảnh trại thay đổi hẳn.  Không c̣n đất trống; những luống khoai thẳng tắp song song với nhau trông như những đùn cát trong băi sa mạc.  Điều thay đổi nhiều nhất là mọi người trong trại trở thành nâu đen dưới ánh nắng mùa hè của miền nhiệt đới.  Chúng tôi phải lao động mỗi sáng từ bảy giờ tới trưa.  Tôi nghĩ đó là buổi đầu để chúng tôi tập làm quen với lao động chân tay.  Ngoài ra cũng không đủ đất để hai ngàn trại viên trong trại canh tác.  Chúng tôi vẫn c̣n được thời gian vào buổi chiều để làm những việc riêng.  Tôi không c̣n đất để trồng rau được nữa, do đó tôi dùng hầu hết thời gian rảnh để vẽ h́nh vợ con tôi hay làm những sản phẩm mỹ nghệ khác.
Không phải trại viên nào cũng có quà gia đ́nh, và năm kí lô không thể nào đủ cho ba tháng, do đó trại viên trở nên thiếu năng lượng sau một thời gian ngắn lao động nặng nhọc.  Mặc dù lúc đó th́ cơm cũng không đến nỗi ít lắm, nhưng thức ăn chỉ có canh với 1 ít bí đỏ và vài hạt đậu phọng th́ không thể nào đủ cho cuộc sống.  Vài người đă bị phù thũng và  ghẻ ngứa.  Những con cào cào, dế, và bọ cây đă trở thành những con tôm bay.  Chuột, ếch nhái, rắn, và cắc kè đă trở thành những thứ thịt cao cấp.  Rau dại càng lúc càng hiếm.  Mọi cái ǵ không độc đều là những món ăn bằng cách này hay cách khác; chúng tôi đùa rằng cái ǵ nhúc nhích được là ăn được, con ǵ cũng ăn được ngoại trừ con bù lon!
Cái lon guigoz bằng nhôm là vật gần gũi với trại viên nhất.  Chúng tôi gắn vào đấy cái quay cầm cho dễ mang đi khắp nơi.  Vào buổi sáng khi đi lao động, nó là vật đựng nước uống, nó trở thành đồ để đựng những thứ cải thiện được trên hiện trường lao động, và trở thành cái nồi nấu khi trở về pḥng.  Khi chúng tôi ngồi trong hàng hay khi lên hội trường th́ nó trở thành cái ghế.  Thật là một vật có lợi cho chúng tôi!  Tôi có thể nói đó là thứ hữu dụng nhất cho trại viên trong trại cải tạo, và chúng tôi gọi nó bằng cái tên là “gô”.  Hũ chao sau khi ăn hết được làm thành điếu bát để hút thuốc lào hay làm đèn dầu.  Chai nước tương th́ được cắt miệng để làm ly uống nước.  Không có cái ǵ bỏ phí hết!
Cuộc sống trong trại th́ ngày này qua ngày khác đều diễn ra giống nhau: đi lao động, ăn uống, đợi nhận thư hay nhận quà, họp tổ đội trước khi đi ngủ, và làm mọi thứ linh tinh cho cuộc sống hàng ngày.  Mọi ngày đều rất dài như là người xưa thường nói “nhất nhật tại tù, thiên thu tại ngoại.”
Khoảng ba tháng sau th́ một số nữ trại viên được thả về trong đó có cả chị vợ tôi, Lan; chị ấy bỏ lại đồ đạc cho tôi.  Tôi cảm thấy mừng cho chị ấy, và cho cả vợ tôi nữa v́ qua chị ấy vợ tôi có thể biết được sự thật về cuộc sống của tôi trong trại.  Đó là nhóm cuối cùng được thả tại trại Long Thành ngoài vài trại viên thả ra lẻ tẻ do sự cần thiết của VC.

 

 

Chương 18. Tết Ở Trại Long Thành

Lễ Tết đầu tiên ở trại cải tạo Long Thành đă được chuẩn bị chu đáo trước hàng tháng.  Tết là một ngày lễ quan trọng nhất đối với người Việt v́ đó là những ngày để gia đ́nh có dịp gặp gỡ nhau, để nhớ lại ông bà tổ tiên, và cũng để ăn mừng thành công của mùa màng.  Trong những ngày gần Tết, chúng tôi lại nghe tin đồn về việc VC sẽ bỏ cái Tết truyền thống Việt Nam để dùng Tết Dương Lịch thay vào hoặc dùng ngày Độc Lập của chúng để ăn Tết!  Chúng tôi bảo nhau rằng đó là một ư kiến tồi tệ nhất v́ họ không thể cấm được dân chúng tự ăn Tết lấy.  Nhưng rồi Ban Giám Thị trại đă cho chúng tôi sửa soạn cái Tết đầu tiên trong trại như là một hành động để đánh tan dư luận ấy.
Mỗi khối có những nhóm khác nhau để lo chuẩn bị Tết gồm các tiết mục như ca nhạc, kịch, múa lân, làm báo tường, và trang trí.  Bên cạnh đó th́ có một nhóm để làm chung cho toàn trại như làm bánh chưng và bánh tét. Bánh chưng để tượng trưng cho đất mẹ, và bánh tét th́ để nhắc nhở công trạng của vua Quang Trung đă đại phá quân Thanh nhân ngày Tết.-  Làm cây nêu như một tượng trưng cho việc bảo vệ gia đ́nh người Việt, và tổ chức những tṛ chơi chung như bóng chuyền, đá banh, nhảy bao bố, và bóng bàn.
Ngoài việc lo trang trí cho khối 3, tôi c̣n phải phụ làm cây nêu cho toàn trại.  Cây nêu là một cây tre cao để treo những thứ tượng trưng như cái khánh, bánh pháo (giả), và câu liễng đỏ viết chử Tàu.  Hai trại viên khác cùng với tôi được cán bộ dẫn đi lấy cây tre để làm cây nêu.  Hôm đó là ngày 23 Tết, ngày đưa tiễn ông Táo, vị thần giữ nhà về chầu Thượng Đế.  Gia đ́nh người Việt thường tổ chức cúng tiễn ông Táo bằng những phẩm vật.  Chúng tôi đến nhà của một người dân ở gần trại để xin họ một cây tre trong lúc họ đang cúng vái.  Họ đă hỏi chúng tôi về cuộc sống trong trại, cho chúng tôi một ít đồ cúng và c̣n bảo rằng họ chỉ cho chúng tôi thôi chứ không cho cán bộ đâu!
Tôi rất lấy làm ngạc nhiên về cách nói này v́ tôi nghĩ những người dân vùng này thường giúp đở VC trong chiến tranh.  Khi thấy tên cán bộ ra ngoài, một bà cụ bảo chúng tôi rằng trong chiến tranh gia đ́nh bà đă nuôi dấu VC, nhưng bây giờ th́ chính họ lại bị bóc lột tận xương tủy.  Trong chế độ cũ, họ không phải đóng thuế nông nghiệp, nhưng dưới cái gọi là chính quyền cách mạng, họ phải đóng góp hầu như tất cả những ǵ mà họ làm được cho cái thuế nông nghiệp ấy.  Dân chúng càng lúc càng nghèo trong khi VC th́ càng ngày càng giàu có.
Tám tháng ở trong trại và mười tháng kể từ ngày “giải phóng”, đó là lần đầu tiên tôi nghe những lời bày tỏ sự bất b́nh của người dân trong xă hội mới.  Những người dân này lại là những người đă từng giúp đở VC trong chiến tranh.  Tôi không dám tham gia vào cuộc nói chuyện mà chỉ lắng nghe và gật đầu.
Chúng tôi định sẽ treo đèn lồng trong trại và trong các pḥng.  Vài khẩu hiệu với những câu như: Chúc mừng Năm Mới hay Mừng Tết Bính Th́n, 1976 được treo ở cổng chính của trại và ở mỗi khối.  Chúng tôi cắt những bông giấy màu vàng và màu hồng dán trên các cây trong trại để tượng trưng cho hoa mai và hoa đào.  Hoa mai để tượng trưng cho Tết ở miền Nam, và hoa đào để tượng trưng cho Tết miền Bắc.
Trong những ngày Tết, các gia đ́nh người Việt thường có những món tượng trưng như dưa hấu, pháo đỏ, bánh chưng và hoa mai, hoa đào.  Chúng tôi cũng có hầu hết những thứ đó, nhưng có điều chỉ là những thứ giả mà thôi!  Lần đầu tiên ăn Tết trong trại, chúng tôi đón mừng Tết một cách buồn bă thay v́ vui tươi mặc dù chúng tôi đă chuẩn bị tất cả một cách chu đáo.
Vài ngày trước Tết, thời tiết hơi se lạnh và màu trời vàng vọt.  Gió nhẹ thổi qua ngọn đồi Long Thành khiến tôi nhớ vô cùng cái Tết ở nhà cách đó khoảng 50 cây số.  Ai đang chùi bộ lư trong nhà mà tôi vẫn thường chùi hàng năm?  Tôi vẫn nhớ giọng nói oang oang của bà ngoại tôi đang hướng dẩn em gái tôi làm bánh mứt, những thứ đặc biệt vào mấy ngày Tết; đôi khi tôi cũng giúp bà để quậy nồi bánh đậu xanh.  C̣n đâu hơi thơm quen thuộc và ấm áp của hương trầm bao phủ khắp nhà đêm giao thừa.  Mẹ tôi vẫn thường làm việc trong tiệm may của bà cho đến nửa đêm giao thừa, và có lúc tôi cũng phải phụ bà để hoàn tất công việc bởi v́ những người thợ may thường đă về nhà họ để ăn Tết.   Tôi không hề quên được cách xếp đặt bàn thờ để đón ông bà.  Mọi thứ dường như hiện ra rất rơ trong tôi trong những ngày Tết đầu tiên xa nhà này.  Không có ǵ có thể thay thế được cái Tết trong gia đ́nh!  VC bảo rằng chúng tôi cần phải làm quen với cuộc sống cộng đồng.  Chúng tôi phải làm sao đây nếu chúng tôi không muốn sống cộng đồng?  Mọi người chuẩn bị cho ngày Tết mà không ai có vẻ hứng thú một chút nào.
Đêm giao thừa, ban giám thị và các cán bộ đến từng pḥng giam chúc Tết cho chúng tôi.  Chúng tôi phải thức để đón họ cho đến quá nửa đêm.  Họ chúc rằng chúng tôi sẽ đạt được tiến bộ trong cải tạo ngỏ hầu sớm về với gia đ́nh, nhưng không một ai c̣n tin tưởng vào những lời nói của họ nữa.  Trong ngày đầu năm, chúng tôi cũng chúc mừng nhau như một thói quen, nhưng tôi biết đó chỉ là phép xă giao mà thôi!
Những tṛ chơi đă chuẩn bị rất kỷ lưởng, nhưng chỉ có vài trại viên ghi tên tham dự.  Chúng tôi không thể nào lập được hai đội banh để chơi bóng tṛn mà chỉ có chơi bóng chuyền giữa ba khối 1, 3 và 4.  Điều ngộ nghĩnh mà tôi vẫn nhớ là trong lần thi đấu nhảy bao bố th́ hai người đạt giải nhất lại là hai người có một chân: đó là Nhàn, nguyên là cộng tác viên của tôi, và ông Đại Tá Phấn, nguyên đô trưởng Sài G̣n.
Mọi người vẫn hy vọng một cách mơ hồ về việc tha ra khỏi trại vào ngày Tết, nhưng rồi 3 ngày Tết đă trôi qua trong lặng lẽ.  Sau Tết vài ngày th́ những chiếc xe chở đầy gạch xi măng đem vào trại.  Chúng tôi tự hỏi họ đang định làm ǵ đây?  Tôi th́ nghĩ VC đang chuẩn bị để xây tường để củng cố trại.  Chúng tôi lại phải đem gạch chất thành đống dọc theo hai bên con đường chính, và rồi sau đó th́ những bức tường lại được xây lên dọc theo 2 bên đường, bao quanh trại, và ngăn cách các nhà với nhau.  Không gian của chúng tôi càng lúc càng hẹp lại dần

 

 

Chương 19. Thăm Nuôi Lần Đầu

 Ngày 19 tháng 8 năm 1976, để mừng sinh nhật của Hồ Chí Minh, chúng tôi không đi lao động mà đi lên hội trường.  VC gọi đó là để chào mừng ba ngày lễ lớn gồm có ngày 19 tháng 8 sinh nhật Hồ Chí Minh, ngày Nam Bộ Kháng Chiến 23 tháng 8 và ngày lễ Quốc Khánh 2 tháng 9.  Tôi chẳng muốn lên hội trường để nghe những bài diễn văn của chúng, nhưng chẳng có đường nào để tránh.  Thêm nữa, chúng tôi không phải đi lao động và c̣n có ăn tươi, ít ra cũng có một ít thịt.
 Cờ xí và biểu ngữ treo đầy trong hội trường trước đó mấy ngày.  Kể từ khi Việt Nam thống nhất, chúng tôi không c̣n nh́n thấy lá cờ ba màu của cái gọi là Cộng Ḥa Miền Nam Việt Nam ở đâu nữa mà chỉ c̣n thấy lá cờ máu của Bắc Việt.  Thêm một lần nữa, người dân miền Nam đă bị lợi dụng ḷng yêu nước để VC biến cả nước thành một nước Cộng Sản.  Tôi tự hỏi không biết ai là Ngụy đây?
 Trang trí trong hội trường luôn luôn như cũ với tấm h́nh Hồ treo giữa bức tường cuối, gần bên cái bục nơi các cán bộ ngồi, câu khẩu hiệu “không có ǵ quư hơn Độc lập, Tự do” phía dưới.  Lần này th́ chúng tôi ngồi trên những hàng băng ghế chứ không ngồi dưới đất nữa.  Kể từ khi bắt đầu lao động, trại viên trong khối 2 làm trong hội trường để đan rổ rá, làm chổi, và vài sản phẫm bằng tre.  V́ họ đa số lớn tuổi nên được phân công làm những việc nhẹ hơn.  Thêm vào đó th́ cũng không đủ đất cho gần hai ngàn trại viên lao động.  Những trại viên trong khối 2 đă thu nhặt gỗ ở những căn lều cũ cho nạn nhân chiến cuộc để làm những hàng ghế băng trong hội trường.  Những cây gỗ mười phân vuông đă được chôn xuống nền đất của hội trường để làm chân ghế và đóng thành những thanh ngang để làm mặt ghế.  Những hàng băng ghế này ngồi cũng chẳng thoải mái chút nào, nhưng dù sao th́ chúng tôi cũng không phải ngồi xuống đất nữa.
 Cái bục cũng đă được làm cố định ở cuối hội trường và đặt sẳn bàn ghế cho cán bộ mỗi lần có hội họp.
 Rất nhiều cán bộ vào hội trường sáng hôm ấy.  Sau khi đứng lên ngồi xuống mấy lần để chào đón ban giám thị như thường lệ, Thùy, giám thị trưởng giới thiệu nhà văn Hoài Thanh người sẽ thuyết tŕnh về đề tài thơ của Hồ Chí Minh.  Thùy nói rằng Hoài Thanh là một nhà văn nổi tiếng của Việt Nam, nhưng không ai trong chúng tôi biết về ông ta.
 Hoài Thanh khoảng trên năm mươi, hơi mập và lùn với khuôn mặt vuông và hai g̣ má bầu.  Ông ta mặc áo bỏ vào trong quần chứ không bỏ ngoài như những cán bộ cao cấp khác, và ông ta lại thắt cà vạt nữa!  Một điều khác đă làm chúng tôi ngạc nhiên là khi ông ta ngồi vào chổ th́ một cán bộ lại đem đến một chai bia thay v́ ly nước như thường lệ!
 Tôi cũng không nhớ nhiều về những điều mà Hoài Thanh đă nói trong buổi diễn thuyết về thơ của Hồ v́ thơ của Hồ rất tầm thường, có thể nói là giống như thi ca ḥ vè của Việt Nam, có khi c̣n dở hơn, với những bài thơ lục bát, ngoài một tập thơ bằng chử Hán tên là “Ngục Trung Nhật Kư” mà chúng tôi nghĩ là không phải của hắn ta.  Điều duy nhất tôi nhớ về Hoài Thanh là lời mở đầu của ông ta với một câu rất bạo là: “Thơ của Hồ Chủ tịch sở dĩ hay v́ đó là thơ của Hồ Chủ tịch!”  Tôi không biết sao ông ta lại dám nói như vậy trong một bài diễn thuyết cho chúng tôi nghe?  Một sự nhạo báng Hồ là một trọng tội trong quốc gia của VC!  Nhưng tôi nghĩ chắc là các cán bộ cũng không hiểu ẩn ư của lời ông ta nói v́ khi thấy chúng tôi vỗ tay th́ họ cũng vỗ tay theo.
 Khoảng giữa trưa, sau khi Hoài Thanh rời hội trường, trại phó Bào lên nói vài điều về ba ngày lễ lớn.  Để kết luận, ông ta nói rằng để thể hiện chính sách khoan hồng của Đảng và Nhà Nước, trại cho phép chúng tôi có cơ hội để thăm gặp gia đ́nh trong hai ngày 1 và 2 tháng 9.
 Mười bốn tháng kể từ lúc vào trại, có lẽ đây là lúc mà tôi thấy kích động nhất.
 Sau khi đă nghe chính sách của Đảng và Nhà Nước về ba năm tập trung cải tạo, tôi không c̣n tin tưởng được nữa.  Đầu tiên th́ chúng bảo rằng chúng tôi phải mang theo thức ăn cùng quần áo chăn màn cho một tháng, và bây giờ th́ ba năm tập trung cải tạo và sẽ được tha ra khỏi trại khi đạt được tiến bộ.   Chúng lại chơi chữ một lần nữa!  Thế nào là tiến bộ?  Không ai có thể giải thích được hay biết được điều này.  Tôi nghĩ rằng điều đó có nghĩa là chúng có thể giử chúng tôi măi măi hay có thể thả chúng tôi bất cứ khi nào nếu chúng muốn.
 Con đường trở về với gia đ́nh của tôi đă bị tắt nghẽn!  Cuộc sống c̣n lại của tôi, ngay cả nếu ở ngoài xă hội th́ cũng chỉ là một sự vô vọng mà thôi.  Sống trong trại cải tạo th́ cũng giống như một cuộc sống không có linh hồn.  Ngày này qua ngày khác, tôi sinh hoạt như một cái bóng: làm việc, ăn, ngủ với tiếng kẽng giống như một người máy hoặc như con chó Pavlov.  Tâm tư tôi không c̣n hiện hữu trong tôi nữa.  Đôi khi tôi vừa làm việc mà lại vừa nghĩ tới gia đ́nh tôi, ngay cả trong giấc ngủ.  Họ chính là cứu cánh của cuộc đời tôi.  Được gặp gia đ́nh, đó quả là sự kích thích vô cùng đối với tôi, và với những người khác nữa!  Viết thư và hai tuần lể chờ đợi, quả là lâu.
 Tôi cũng không biết viết ǵ trong thư cho gia đ́nh khi mà bức thư ấy sẽ bị các cán bộ kiểm duyệt cẩn thận.  Họ không muốn chúng tôi suy nghĩ nhiều về gia đ́nh để mà an tâm cải tạo và tin tưởng tuyệt đối vào chính sách của Đảng và Nhà Nước.  Thật là một điều rất buồn cười khi bảo chúng tôi phải yên tâm để ở tù và tin tưởng vào những lời nói dối của chúng!  Nhưng chúng tôi cũng phải nói như vậy như một con vẹt.  Ở trong trại cải tạo, chúng tôi không những chỉ bị cưỡng bức lao động mà c̣n bị cưỡng bức suy tư nữa.  Trong bức thư cho gia đ́nh gửi qua cán bộ, tôi chỉ viết để báo tin cho gia đ́nh tôi về việc thăm nuôi cùng ngày giờ và địa điểm, hỏi thăm về bà ngoại tôi, mẹ tôi, về vợ con tôi cùng mọi người trong gia đ́nh.  Tôi lén viết một bức thư khác cho vợ tôi và dấu trong cái quai của cái giỏ xách dự định sẽ mang ra cho gia đ́nh tôi hôm thăm nuôi mặc dù tôi cũng biết trước là họ sẽ khám xét rất kỹ.  Tôi muốn cho vợ tôi biết rằng ngày trở về của tôi chắc là c̣n lâu lắm; mà vợ tôi hăy c̣n trẻ.  Tôi muốn cô ta hăy quên tôi đi mà làm lại cuộc đời khác, nhưng rồi tôi lại không đủ can đảm để viết điều ấy.  Tôi chỉ viết để khuyến khích vợ tôi hăy sống trong một xă hội mới không có tôi.  Tôi yêu cô ấy nhưng lại không muốn cô ấy bỏ phí cuộc đời.  Tôi chỉ muốn được gặp con trai tôi và nghĩ rằng vợ tôi sẽ tự nuôi con được cho dù cô ấy có rời tôi đi nữa.
 Trong những ngày này, chúng tôi lại bận rộn di chuyển trong trại v́ có một số trại viên mới đến.  Họ là những thành phần được gọi là nạn nhân của chế độ cũ gái điếm và gái bán bar và được đưa vào trại để được “phục hồi nhân phẩm”, một danh từ mới để thay thế cho việc bỏ tù!  Những trại viên mới này được ở trong ba nhà ở khối 1.  Chúng tôi phải dồn lại và khối 3 chỉ c̣n ở trong hai nhà thay v́ ba như trước; những cái sạp gỗ của chúng tôi phải được đặt sát vào nhau.
 Ngày 1 tháng 9, ngày đầu tiên trong lịch tŕnh thăm nuôi, tất cả chúng tôi rất kích thích.  Mọi người đều chọn những bộ quần áo đẹp nhất để chuẩn bị.  Sau hơn 14 tháng lao động trong trại, bộ đồ đẹp nhất của tôi là cái quần đă sờn gối và cái áo đă sờn cổ!  Khoảng chín giờ sáng, vài người đă được gọi ra để thăm gặp gia đ́nh.  Họ mang theo những cái giỏ xách trống, xếp vào hàng để được khám xét, và rồi đi ra.  Tôi cũng chờ đợi trong sự nôn nao.  Tôi không biết là gia đ́nh ḿnh sẽ lên thăm hôm nay hay ngày mai.  Bức thư viết riêng cho vợ tôi cũng đă dấu kỹ trong tay xách của cái giỏ.  Tôi nh́n cách khám xét của họ mà cảm thấy hơi an ḷng.
 Khoảng trưa, Điệp và tôi được gọi cùng lúc; tôi nghĩ chắc hai gia đ́nh đă đi chung v́ hai nhà ở gần nhau.  Đă bắt đầu đông trại viên được thăm nuôi vào thời gian ấy, do đó việc khám xét dễ dàng hơn.  Bà ngoại tôi, mẹ tôi cùng vợ con tôi đến thăm.  Tôi nh́n thấy mọi người khi đi đến gần nhà thăm nuôi, đặc biệt là vợ tôi đang ẵm con trong tay.  Con tôi trông rất nhỏ nhắn, hoặc là đă quá lâu tôi không nh́n thấy một đứa bé, tôi không biết rơ.  Vợ tôi th́ trông gầy hơn trước dù rằng cô ấy vốn cũng đă gầy rồi.  Tôi cảm thấy tội nghiệp vợ tôi v́ đă chịu quá nhiều đau khổ.  Ba năm hạnh phúc không đáng để cô ấy phải trải qua những đau khổ này.
 Mười lăm phút không thể đủ để chúng tôi nói với nhau những điều muốn nói, và thêm vào đó c̣n có cán bộ quan sát nữa.  Họ luôn muốn chúng tôi nói dối về t́nh trạng của chúng tôi.  Những cuộc đối thoại của chúng tôi toàn là những lời nói dối, nhưng chúng tôi lại hiểu nhau qua những lời nói dối ấy.  Tôi thử bế con tôi, nhưng nó lại khóc đ̣i mẹ.  Bà ngoại tôi th́ trông rơ ràng là già và gầy hơn, nhưng giọng bà vẫn oang oang.  Đó là lần cuối cùng tôi gặp bà, và cái hôn giă từ tôi vẫn nhớ măi.  Mẹ tôi không nói lời nào.  Tôi nắm tay mẹ tôi và nh́n thấy những giọt nước mắt của mẹ tôi.  Mẹ tôi đă chịu đựng quá nhiều đau khổ kể từ khi ba tôi rời gia đ́nh đi vào mật khu và chết trong ấy.  Cả cuộc đời mẹ tôi đă hiến cho con cái.  Tôi không biết nói ǵ với mẹ tôi mà chỉ nh́n bà.
 Tôi nói nhỏ với vợ tôi về bức thư trong cái quai của túi xách, và vợ tôi cũng cho tôi biết cô ta có viết cho tôi bức thư để trong hộp mắm ruốc.  Dấu thư trong hộp mắm ruốc, một món đồ vừa nhầy nhụa lại hôi nữa, quả là một sáng kiến!  Tôi nh́n thấy vợ tôi khóc khi tôi hôn nàng lúc từ giă.  Mười lăm phút thăm gặp đă trôi qua.  Mọi người đứng lên một cách uể oải như muốn kéo dài thêm giây phút giă từ!  Các cán bộ phải bảo trại viên xếp hàng nhanh lên để vào trại nhường chổ cho nhóm khác; đó có lẽ là phương cách duy nhất để chấm dứt thời gian thăm nuôi.  Tôi xách hai túi quà chậm chạp đi xếp hàng. Vợ tôi quay đi chổ khác để dấu những giọt nước mắt.  Sự nao nức lúc chờ đợi đă nhường chỗ cho sự buồn bă lúc chia tay.  Trại viên bước vào trại mà c̣n quay mặt lại cho đến khi đă đi qua khỏi cổng trại, cánh cổng ngăn cách hai nhà tù: nhà tù của các trại viên trong trại cải tạo và nhà tù cho dân chúng trong xă hội xă hội chủ nghĩa.
 Có quá nhiều trại viên thăm nuôi cho nên việc khám xét càng lúc càng dễ dàng hơn.  Không có đủ cán bộ, họ cho phép vài trại viên đội trưởng phụ làm việc này.  Tôi xếp mọi vật riêng rẽ ra từng cái một trên sàn của hội trường.  Cán bộ chỉ đứng quan sát trong khi một trại viên của khối 1 xét đồ đạc tôi bằng cách cầm lên rồi đặt xuống từng món một chứ không hề mở ra.  Tôi lo cho bức thư của vợ tôi, nhưng mọi việc diễn ra êm xuôi.
 Bức thư mười trang giấy mà vợ tôi đă viết cả tuần trước khi đến thăm tôi.  Vợ tôi bảo rằng cô ta sẽ không có thời gian và cơ hội để nói với tôi những điều mà cô ấy đă trải qua từ lúc rời trường Chu Văn An về với gia đ́nh.  Điều ấy đă từng xảy ra thế hệ này sang thế hệ khác trong các gia đ́nh ở Việt Nam!  Sự xung đột giữa gia đ́nh chồng với người vợ luôn là đề tài chính trong nhiều gia đ́nh.  Người Việt Nam thường sống với nhau cả 3 thế hệ dưới một mái nhà, do đó sự đối kháng này khó có thể tránh được, đặc biệt là khi người vợ, một người lạ, sống một ḿnh trong gia đ́nh bên chồng.  Cái gọi là mẹ chồng và em chồng là những điều đă xảy ra tự ngàn xưa, tiếp tục đến bây giờ, và không biết c̣n xảy ra bao lâu nữa?  Tôi đă biết điều này từ ngày đầu tiên chúng tôi sống chung, và tôi cũng đă cố gắng để có mái nhà riêng.  Nhưng khi vợ tôi trở về lại với gia đ́nh th́ mọi cái lại trở lại như cũ, có thể c̣n xấu hơn v́ không c̣n tôi ở nhà nữa.  Điều khó khăn cho vợ tôi là trong xă hội mới này, v́ là nhân viên của chế độ cũ, vợ tôi không thể t́m được việc làm nào cho cuộc sống mà phải chia xẻ cảnh nghèo với gia đ́nh tôi.  Thêm vào đó, theo một thói tục cũ của Việt Nam, người đàn bà khi đă có chồng th́ phải ở chung với gia đ́nh bên chồng một khi người chồng xa nhà, vợ tôi không thể nào làm khác hơn.
 Về t́nh trạng của gia đ́nh tôi, vợ tôi không nói ǵ rơ ràng mà chỉ viết rằng cô ấy đă phải thường xuyên đi xếp hàng để mua gạo và mọi vật dụng trong gia đ́nh, nhưng ít ra th́ cô ấy cũng mua được vài món.  Con tôi th́ cũng đủ sữa trộn với nước cháo, và mặc dù bà ngoại tôi rất ghiền cà phê sữa, bà cũng phải nhường sữa cho cháu.  Không những trong trại chúng tôi học cách nói dối mà cả bên ngoài mọi người đều làm chuyện ấy.  Chúng tôi nói dối nhau và lại hiểu nhau qua lời nói dối ấy.
 Đất nước th́ tả tơi; dân chúng trong nước th́ nghèo nàn, nhưng mọi người phải nói rằng đất nước ta giàu đẹp; khó khăn chỉ là tạm thời!  (Tạm thời đến bao giờ, hay là măi măi?)  Tôi biết về t́nh trạng của gia đ́nh ḿnh nên đă không xin ǵ cả.  Tôi không muốn làm gánh nặng cho họ.  Những gói quà của gia đ́nh giúp tôi rất nhiều trong trại, nhưng lại là mối lo cho gia đ́nh tôi v́ họ phải chia xẻ cho tôi phần đă quá ít oi của họ.  Tôi không thể nào hiểu nổi một quốc gia mà người dân lại phải xếp hàng để mua mọi thứ cần thiết cho đời sống của họ.  Đó chính là một minh chứng hùng hồn cho câu nói “đừng nghe những ǵ Cộng Sản nói mà hăy nh́n kỷ những ǵ mà Cộng Sản làm”.
 Đêm ấy, tôi không thể nào ngủ được mà cứ nghĩ đến gia đ́nh, nghĩ đến những ǵ sẽ viết trả lời cho thư vợ tôi.  Tôi có thể viết ǵ bây giờ trong cảnh này ngoài việc trấn an cô ta với t́nh yêu của tôi?  Tôi cũng không biết được t́nh yêu của ḿnh sẽ là sự an ủi hay là nỗi tuyệt vọng cho vợ tôi.  Mới có 25 tuổi, cô ấy đă phải đè nén bao nhiêu ham muốn để sống một ḿnh nuôi con và chờ đợi cho một mối t́nh viễn vông và vô vọng, quả là một hoàn cảnh ngang trái!  Trong thư của vợ tôi, cô ấy viết rằng cô ấy rất hạnh phúc khi có được t́nh yêu của tôi dành cho cô ấy, một mối t́nh mà không dễ ǵ ai cũng có được.  Cô ấy có ư muốn đợi tôi ba năm như chính sách của Đảng và Nhà Nước quy định cho các trại viên trong trại cải tạo, nhưng điều ǵ đây nếu đó không phải là ba năm.  Cô ấy không biết cô ấy sẽ ra sao đây nếu mà chúng tôi chỉ c̣n gặp được nhau khi tóc đă bạc!
 Tôi trả lời thư của vợ tôi thế nào đây khi mà chính tôi cũng không tin điều mà VC đă nói?  Đời tôi th́ h́nh như đă hết rồi, c̣n vợ tôi th́ thế nào?  Tôi không muốn ích kỷ, nhưng tôi phải nói ǵ đây?  Tôi vẫn nhớ câu nói : “mất đất nước vào tay Cộng Sản là mất tất cả”.  Nhưng mà tôi biết rằng vợ tôi sẽ không bỏ tôi được đến khi cô ấy không c̣n hy vọng ǵ, hoặc là khi tôi đă chết.  Đôi lúc tôi cũng có nghĩ đến cái chết như một sự giải thoát khỏi mọi đau khổ cho chính tôi và cho vợ tôi nữa.  Tôi nghĩ đến mọi điều nhưng rồi chỉ viết ra những diễn biến trong tâm tư tôi khi tôi được gặp vợ con và gia đ́nh ḿnh.  Nh́n cảnh tượng vợ tôi ôm con, tôi biết rằng cô ấy đang hạnh phúc v́ đứa con chính là những ǵ mà cô ấy đă mong ước.
 Ngày 2 tháng 9, ngày lễ Độc Lập của VC, nhưng cũng không có tổ chức lễ lộc ǵ v́ họ bận rộn cho ngày thăm nuôi cuối cùng của trại viên.  Tôi không c̣n chờ đợi ai đến thăm nữa mà chỉ ngồi tại chỗ đọc đi đọc lại bức thư và suy nghĩ về vợ con tôi.  Khoảng trưa, Điệp lại được gọi ra để nhận thêm quà.  Anh ta cho tôi biết rằng tôi có một gói nhỏ kèm theo.  Vợ tôi gửi thêm cho tôi một ít ḿ khô và quan trọng hơn là bức thư mà tôi nghĩ là cô ấy dấu bên trong.  Tôi lục kỹ và t́m ra bức thư nằm giữa cuộn ḿ khô.  Vợ tôi viết về những diễn biến trong tâm tư của cô ấy khi gặp tôi rằng cô ấy đă run rẩy và đổ mồ hôi giống như là bị bịnh khi thấy tôi đi từ trong trại ra.  Vợ tôi bảo là cô ấy nghĩ tôi đến từ địa ngục, và nghĩ rằng cô ấy chắc không thể nào gặp lại tôi được.  Trên đường về nhà, những người đi cùng c̣n bảo rằng ai mà hôn vợ sẽ bị phạt khi trở vào trại và hỏi tôi có bị phạt không(?)  Cô ấy muốn sẽ vượt qua mọi khó khăn để đợi tôi.
 Tôi yêu cô ấy nhiều, nhưng tôi không muốn để cô ấy thất vọng.  Tôi không biết làm sao để cho cô ấy biết điều ấy.  Mặt khác, cô ấy đang sống trong hy vọng và hạnh phúc với đứa con.  Tôi không thể tiêu diệt giấc mơ của vợ tôi.  Người ta bảo rằng: sống là hy vọng; cô ấy đang sống, do đó tôi không thể giết chết sự sống của cô ấy. Trong thư, tôi đă viết rằng tôi sẽ yêu cô ấy măi cho dù cô ấy có sống trong một cuộc sống khác không có tôi đi nữa!  Tôi không muốn cô ấy bỏ phí cuộc đời để đợi tôi, nhưng thật t́nh th́ trong thâm tâm tôi vẫn mong một ngày trở về với cô ấy.  Dù không tin vào thời gian ba năm cải tạo như VC đă nói, nhưng tôi vẫn hy vọng điều đó là đúng.  Hai mặt trái ngược luôn luôn xung đột trong ḷng tôi khiến tôi không đi tới một quyết định nào được nữa.
 Thời gian thăm gặp đă hết, trong lúc chúng tôi ngồi nói chuyện với nhau th́ có vài chiếc xe đ̣ trống đi vào trại đậu ở gần cổng chính.  Điều ǵ xảy ra đây?  Kể từ khi những người được gọi là nạn nhân của chế độ cũ đến trại chúng tôi cũng chờ đợi cho sự việc xảy ra.  Nhưng chúng tôi không mong nó xảy ra quá cận lúc chúng tôi vừa thăm nuôi.  Đồ đạc chúng tôi quá cồng kềnh.  Chúng tôi phải gói gọn chúng lại mặc dù chưa ai nói điều ǵ hết.
 Mười giờ tối hôm ấy, Tư Điệp và Bảy Sói, hai cán bộ phụ trách khối 3 đến gọi chúng tôi sửa soạn để di chuyển.  Chỉ vài người đang nấu ở nhà bếp là c̣n ở lại để nấu nướng vài ngày chờ bàn giao lại cho những trại viên mới.  Chúng tôi hầu hết đă chuẩn bị và chờ đợi, nhưng chưa biết chắc ḿnh sẽ đi đâu.  Một nhóm đă đi sang trại Thủ Đức vài ngày trước khi những nạn nhân của chế độ cũ đến.  Chúng tôi chắc cũng vậy thôi.  Vợ tôi cũng đă nói cho biết rằng Linh, anh rể của vợ tôi đă đi khỏi trại Thủ Đức đến một trại nào đó ở miền Bắc, do đó có lẽ chúng tôi sẽ thay thế các trại viên ở trại Thủ Đức.  Vài ngày trước khi thăm gặp gia đ́nh, ban giám thị đă chiếu cho chúng tôi xem phim có tựa đề “Chuyện Chúng Ḿnh” nói về đời sống của một trại viên trong một trại ở miền Bắc, và tôi nghĩ đó chính là chuẩn bị tinh thần chúng tôi cho cuộc di chuyển này.  Tôi đă sẵn sàng, không c̣n lo lắng ǵ cả v́ ít ra tôi đă gặp được gia đ́nh tôi.  Nếu điều ǵ đó xảy đến cho tôi, tôi sẽ chấp nhận nó như một điều dĩ nhiên.
 Khoảng nửa đêm, chúng tôi rời khỏi trại Long Thành sau một năm hai tháng mười tám ngày ở trại này.

Chương 20.Trại Cải Tạo Thủ Đức

Cảm tưởng đầu tiên khi đến trại Thủ Đức là chúng tôi thật sự ở tù!  Trại là trung tâm cải huấn nữ can phạm của thời Việt Nam Cộng Ḥa.  Nó đă được xây dựng từ thời thực dân Pháp, tôi không biết rơ lắm, nhưng quả thật là rất kiên cố.  Gần mười lăm tháng ở trại Long Thành, chúng tôi chưa hề bị nhốt trong pḥng giam, nhưng khi vừa đến trại Thủ Đức, điều đầu tiên mà họ làm là khóa trái cửa pḥng lại ngay sau khi chúng tôi đi vào.
Trại nằm trong thị xă Thủ Đức, cách Sài G̣n khoảng 15 cấy số.  Một ṿng rào làm bằng tường xi măng bao quanh trại với kẽm gai bên trên.  Hai bên của cánh cổng chính bằng sắt là hai vọng gác.  Ở mỗi góc tường có một cḥi canh.  Một cái sân rộng phía sau cổng chính dẫn đến một bức tường ngăn cách sân với khu trại giam bên trong; chỉ có một cánh cổng nhỏ ở bức tường ấy.  Vài kiến trúc ở phía góc sân được dùng làm văn pḥng cho cán bộ và cho ban giám thị.  Qua bức tường ấy, chúng tôi đă phải đi giữa một con hẻm hẹp khoảng một mét rưỡi có hai bức tường ở hai bên trông giống như giao thông hào.
Đầu tiên, tôi được dẫn vào một pḥng giam ở khu B.  Có hai cái bục xây bằng xi măng cao khoảng một thước ở sát hai bên tường.  Phần giữa hai bục ấy là lối đi dẫn đến một cái nhà cầu ở cuối pḥng.  Những bức tường xây quanh cái sân nhỏ phía trước pḥng giam, do đó chúng tôi chỉ thấy được những người cùng buồng giam chứ không thể nh́n thấy được những người ở khác buồng.  Bốn mươi người được nhốt trong một pḥng giam có một nhà cầu với hai lỗ cầu được thông bằng nước và một ṿi tắm.  Ít ra th́ nó cũng sạch sẻ hơn cái cầu xí ở Long Thành.
Vài ngày sau, họ di chuyển tôi đến nhà giam số 4 trong khu A cùng với các bạn khác; chúng tôi chuẩn bị để di chuyển!  H́nh bát giác của nhà giam số 4 khiến nó trông giống như ngôi nhà thờ.  Vài người nói rằng nó cũng đă từng là nhà nguyện cho các nữ tu đạo Công giáo, và trại Thủ Đức này cũng từng là nhà ḍng.
Nhà giam số 4 giam được khoảng bốn trăm người.  Chúng tôi ngủ trên những cái bục xi măng cao hơn lối đi khoảng một thước.  Một cái nhà vệ sinh lớn nằm phía bên phải của pḥng giam có bốn lỗ cầu, hai ṿi tắm và một bồn rửa mặt.  Có rất nhiều khung cửa sổ chung quanh với những song sắt và một cánh cửa duy nhất đi ra một cái sân rộng ở gần cổng đi ra sân trước của trại.  Ba buồng giam khác nằm đối diện với pḥng giam số 4 cũng thuộc khu A, do đó chúng tôi có thể trông thấy các bạn tù khác ở những pḥng giam kia.  Tất cả chúng tôi trong khu A là được chuẩn bị để di chuyển.  Trại Thủ Đức chỉ là trạm trung chuyển, do đó chúng tôi không phải làm ǵ cả ngoại trừ người nào muốn t́nh nguyện đi bửa củi cho nhà bếp.
Mỗi sáng, một cán bộ đến buồng giam để mở cửa; ông ta đứng ở cửa, và chúng tôi phải ngồi tại chổ đếm số theo thứ tự từ số 1 đến số cuối cùng.  Chúng tôi chỉ có nửa giờ để ra ngoài sân phơi nắng hay tập thể dục rồi lại phải vào lại buồng giam để nghe đọc báo cho đến giờ cơm trưa.  Buổi chiều, chúng tôi thay phiên nhau để tắm giặt.  Sau khi ăn chiều, cán bộ lại đến để kiểm tra trước khi đóng cửa buồng giam; đôi khi chúng tôi phải đứng xếp hàng ở trong sân để điểm vào pḥng, nhưng thường th́ cũng ngồi đếm số trong pḥng giống như buổi sáng.
Khi chúng tôi đến trại Thủ Đức, đă có hai nhóm trại viên di chuyển khỏi trại để đi đến trại nào đó ở miền Bắc Việt Nam.  Đó là hai nhóm từ trại Long Thành: nhóm thứ nhất đă rời trại Long Thành sau mấy tuần đầu và nhóm nữa th́ mới vừa rời trại Long Thành cách đó không lâu.  Tôi nghe nói họ được chuyển đi trại Nam Hà ở miền Bắc.
Lần này là đến phiên chúng tôi.
Thời gian ở trại Thủ Đức là lúc mà chúng tôi khỏe nhất trong các trại cải tạo.  Ngoài việc không phải làm ǵ, chúng tôi c̣n được ăn uống tương đối đầy đủ hàng bữa với cơm và canh cà chua hay bí xanh cùng một ít thịt.  Chúng tôi bảo nhau rằng họ bồi dưởng chúng tôi để sẵn sàng đi lao động khổ sai!  Đó là câu nói đùa nhưng cũng không xa với thật tế.
Khoảng mười ngày sau, vài nhóm trại viên khác đến lấp đầy các pḥng giam ở trại Thủ Đức, và số c̣n lại ở trại Long Thành cũng được đưa qua đây luôn.  Các cán bộ đến pḥng giam số 4 để đọc danh sách các trại viên chuẩn bị để di chuyển, ai không có tên th́ được dời sang pḥng giam khác.  Tôi thuộc nhóm di chuyển.
Chúng tôi không làm ǵ nữa kể từ hôm ấy, chỉ túm tụm nhau bàn tán về cái trại sắp tới.
Hai hôm sau, một cán bộ đến pḥng giam số 4 và gọi Tuân cùng tôi đi hỏi cung, và rồi hai chúng tôi được dời sang một pḥng giam khác để số c̣n lại chuyển đi vào đêm hôm ấy.  Họ được di chuyển đến trại Lào Kai và Quảng Ninh ở miền Bắc Việt Nam

 

Chương 21. Tôi Ở Lại Đề Điều Tra

Thật ra th́ không có ǵ đặc biệt để kể về trại Thủ Đức v́ đó chỉ là một trạm trung chuyển!
Khi Tuân và tôi ở lại để bị hỏi cung th́ họ chuyển chúng tôi đến khu B của trại.
Ngoại trừ khu A có bốn pḥng giam có chung cái sân rộng, các nhà khác trong trại đều được ngăn cách nhau bởi những bức tường, do đó trại viên trong các nhà giam khác nhau không thể trông thấy nhau được ngoại trừ lúc đi lănh cơm ở nhà bếp.  Nhưng luôn luôn có một cán bộ hay một thi đua đi kèm.
Có nhiều loại trại viên được giam ở trại Thủ Đức như: tội phạm h́nh sự, những người trong cái mà VC gọi là “những tổ chức phản động”, những người đă đứng lên chống lại Cộng Sản sau ngày 30 tháng tư năm 1975, những người tổ chức vượt biên hay vượt biên bị bắt lại, những nhà triệu phú bị bắt khi VC đánh tư sản mại bản trong chiến dịch “cải tạo kinh tế tư bản”, và những nhân viên của chế độ cũ.  Họ giam mỗi loại trong mỗi khu khác nhau.  Khu A là để dành cho những trại viên tạm thời chờ đợi để di chuyển.  Khu B giam những nhân viên chế độ cũ và các nhà triệu phú.  Khu C giam giữ tội phạm h́nh sự, các người trong những tổ chức chống đối và thuyền nhân.
Không như ở trại Long Thành, tôi không thể biết được có bao nhiêu trại viên trong trại Thủ Đức v́ họ được đưa đến và chuyển đi liên tục và v́ chúng tôi không trông thấy nhau.
Cái gọi là khu B th́ chỉ có một dăy nhà với hai buồng giam và cái sân phía trước bao quanh bởi các bức tường.  Khi được đưa đến đây, đă có khoảng một trăm trại viên khác ở đó trước rồi.  Họ đă được chuyển đến từ trại Long Thành và chưa được chuyển đi ra miền Bắc.  Tôi rất ngạc nhiên về sự hiện diện của vài người như các ông Cang, nguyên đặc ủy trưởng của cơ quan t́nh báo, Trang trưởng ban A8, Lương trưởng ban A10, Việp và Nhụ chánh nhất ṭa thượng thẫm Sài G̣n.  Trong pḥng giam số 1, hầu hết các trại viên là nhân viên củ của chính quyền Nam Việt Nam và vài triệu phú như dược sĩ La Thành Nghệ, ông vua kẽm gai Hoàng Kim Qui.  Pḥng giam số 2 gồm các trại viên từng làm trong lực lượng cảnh sát và cơ quan t́nh báo Việt Nam Cộng Ḥa.
Chúng tôi không phải làm ǵ suốt thời gian ở khu B, và do một lư do ǵ đó mà tôi không rơ, ban giám thị trại lại dường như rất dễ dàng đối với chúng tôi hơn lúc nào hết.  Họ không đóng cửa pḥng giam cho đến sáu giờ chiều mỗi ngày và cho phép chúng tôi được đi lại trong sân, nấu nướng và tập thể dục.
Cuộc hỏi cung đă được diễn ra gần hai tháng.  Đầu tiên tôi phải đi làm việc hàng ngày rồi về pḥng viết đi viết lại bản khai báo những điều mà họ hỏi.  Sau đó, thỉnh thoảng họ mới kêu tôi lên một lần, và rồi họ không c̣n gặp tôi nữa v́ có lẽ đă xong.
Điều họ muốn hỏi tôi là tất cả những ǵ mà tôi biết được có liên quan đến“lực lượng thứ ba”, những người mà tôi đă theo dơi từ năm 1970 đến 1972 trước khi tôi làm việc cho ban A17.  Vài người trong nhóm này đang làm việc cho VC như bà Ngô Bá Thành, hiện đang làm dân biểu trong quốc hội của VC.  Họ cũng đă là những người đă từng làm xáo trộn hậu phương để giúp cho VC có thêm cơ hội để thôn tính miền Nam Việt Nam.  Tôi chẳng ưa bọn này v́ họ là những người đứng cửa giữa để hưởng lợi của cả hai phía.
Tôi nghĩ rằng những điều mà tôi biết về Lực Lượng Thứ Ba là quá ít ỏi bởi v́ lúc ấy tôi chỉ theo dơi họ dưới tư cách là kư giả cho tờ nhật báo “The Saigon Post”.  Những ǵ tôi nh́n thấy về họ chỉ là diện bên ngoài!  Bà Ngô Bá Thành là người đă tốt nghiệp Luật khoa ở Đại Học Sorbonne, Pháp; chồng bà ta là Ông Ngô Bá Thành, một bác sĩ thú y làm giáo sư cho trường Đại Học Nông Lâm Súc Sài G̣n.  Luật sư Trần Ngọc Liễng th́ đă từng làm bộ trưởng quốc pḥng thời Đệ nhất Cộng Ḥa.  Đại tướng Dương Văn Minh, chủ tịch của Hội đồng tướng lănh của Quân Lực Nam Việt Nam, người đă lật đổ Tổng Thống Ngô Đ́nh Diệm của nền Đệ Nhất Cộng Ḥa.  Tất cả bọn này đă từng giữ những chức vụ cao ở Nam Việt Nam trước đây.  Họ chống đối với Tổng Thống Nguyễn Văn Thiệu, hay do một lư do nào khác mà tôi không biết, đă liên kết với những tăng lữ Phật Giáo Ấn Quang để h́nh thành cái gọi là “Lực Lượng Thứ Ba”; một lực lượng mệnh danh là đứng giữa nhưng chỉ chống lại chính phủ Việt Nam Cộng Ḥa chứ không hề chống lại VC.
Mọi điều tôi viết cho VC là điều mà họ đă biết rồi v́ họ cũng có nhiều người trà trộn trong “Lực Lượng Thứ Ba”.  Lực Lượng thứ Ba, những kẻ đă giúp VC thôn tính miền Nam Việt Nam gần đây; tôi không hiểu tại sao VC lại hỏi tôi về họ.  Họ đă nghi ngờ điều ǵ đó chăng, hay VC muốn có bằng cớ để lật đám này xuống.  VC th́ luôn luôn làm như vậy với những ai không phải là Cộng Sản.  Tôi nghĩ thật là ngu khi họ muốn chiếm một địa vị nào đó trong guồng máy của Cộng Sản mà không gia nhập Đảng Cộng Sản.  Ngay cả dù cho họ có muốn gia nhập đảng Cộng Sản đi nữa th́ họ cũng chỉ giữ được những chức vụ nhỏ thôi chứ làm sao mà leo lên được những chức vụ cao như lúc họ ở trong chính quyền miền Nam Việt Nam trước đây?  VC chỉ xử dụng những người này tạm thời mà thôi để lấy ḷng dân chúng; bây giờ đây có lẽ là lúc mà VC muốn loại trừ những người này ra khỏi tổ chức.
Thêm hai đợt di chuyển nữa xảy ra vào thời gian này, nhưng Tuân và tôi vẫn c̣n ở lại trại Thủ Đức để điều tra.  Hai tháng sau, chúng tôi chuyển đến khu D, bỏ trống khu B cho những trại viên được chuyển đến và chuyển đi.

 

Chương 22. Khu D Trại Cải Tạo Thủ Đức

Hai tháng sau đó, chúng tôi được dời qua khu D của trại.  Đă có thêm hai lần di chuyển ra Bắc nữa xảy ra, nhưng không ai trong nhóm chúng tôi bị chuyển đi.  Chúng tôi gồm khoảng một trăm trại viên hầu hết đến từ trại Long Thành.  Họ chia chúng tôi thành hai đội: đội 1 gồm những người đă từng làm trong chính quyền Nam Việt Nam cũ và đội 2 gồm những người từng làm trong Lực lượng Cảnh Sát và Cơ quan T́nh báo trung ương của Nam Việt Nam.  Ngoài ra c̣n vài người là những người bị bắt trong khi VC đánh tư sản mại bản như dược sĩ La Thành Nghệ, và ông vua kẽm gai Hoàng Kim Quy.
Khu D của trại Thủ Đức nằm ở cuối trại trong một khoảng đất rộng khoảng một mẫu được bao bọc bởi bốn bức tường.  Một bên tường là khu C, một bên là khu B, và hai phía kia là khu đất trống ngăn cách trại với khu dân chúng chung quanh.  Có hai vọng gác nằm ở hai góc tường nối khu D với các khu B và C.  Hai cánh cửa rộng khoảng một thước, một mở ra khu đất trống bên ngoài trại c̣n một th́ dẫn vào khu C và đi vào nhà bếp.
Có hai dăy nhà song song nhau và song song với bức tường ngăn cách với khu B: dăy nhà giữa là dành cho các trại viên làm ở nhà bếp và ban thi đua, cái c̣n lại nằm gần bức tường là pḥng giam của chúng tôi.  Cả hai đều là nhà gạch với mái ngói và nền gạch bông.  Cấu trúc trông rất mới, có lẽ chúng vừa được sửa lại để làm pḥng giam.
Hai đội chúng tôi được ở trong hai pḥng thuộc căn nhà thứ 2 bao quanh bởi hàng rào kẽm gai với một cái sân chung tráng xi măng ở phía trước.  Tôi ở trong pḥng giam thứ hai.  Đó là một căn pḥng rộng khoảng tám thước dài khoảng mười lăm thước, có một gian ở đầu pḥng dùng làm nhà vệ sinh.  Khi chúng tôi dọn vào, căn pḥng trông có vẻ rất mới.  Nó trông giống như một nhà kho vừa mới tân trang lại để làm pḥng giam.  Sơn và nền c̣n rất mới.  Không có ǵ trong pḥng, do đó chúng tôi phải lót chiếu cói lên sàn nhà để làm chổ ở.  Ba dăy chiếu được cách ra bởi một khoảng trống làm lối đi.
Để giăng mùng, chúng tôi phải cột hai hàng dây kẽm vào hai đầu tường dọc theo lối đi.  Đồ đạc của chúng tôi th́ phải chất xuống chỗ nằm.  Căn pḥng trông giống như chổ tạm trú.
Tôi trải tấm pon-sô phía dưới chiếc chiếu cói để ngăn độ ẩm của nền gạch như tôi vẫn thường làm, và đặt cái ba lô vào phía sát tường.  Chỗ nằm của tôi sát bên ngưỡng cửa, do đó tôi có thể nh́n thấy được bên ngoài pḥng giam dù có đóng cửa đi nửa.  Cánh cửa pḥng giam làm bằng loại cửa song sắt kéo.
Cán bộ cử Uyển làm đội trưởng đội 2.  Họ chia đội thành ba tổ và bảo Đôn, Tuân và tôi làm tổ trưởng.  Điều khó khăn cho tôi là trong tổ của tôi đa số là những sếp củ của tôi.  Nhưng ở trại Thủ Đức, chúng tôi chưa phải làm lao động nhiều; sự thành lập tổ đội chỉ có mục đích điều hành sinh hoạt hàng ngày mà thôi.
Ban giám thị trại không đóng cửa pḥng giam vào ban ngày và cho phép chúng tôi được đi bách bộ trong ṿng rào ngăn cách khu nhà.  Chúng tôi phải ngồi khoảng hai giờ mỗi ngày để nghe đọc những tờ nhật báo như “Nhân Dân”, “Quân Đội Nhân Dân”, “Sài G̣n Giải Phóng”, và đôi khi tờ tập san “Tuổi Trẻ”.   Những  tin tức trong những nhật báo hoặc tập san này hầu hết là những tin về những thành công của VC trong các lănh vực kinh tế và chính trị.
Cửa pḥng giam được đóng lại lúc sáu giờ chiều; chúng tôi phải họp tổ đội sau khi ăn cơm tối.  Đội trưởng phổ biến những chỉ thị của cán bộ.  Thời gian sau, họ cho chúng tôi một TV để trong pḥng, và chúng tôi được xem TV thay vào những buổi họp.
Cũng nhờ dịp này mà chúng tôi có dịp xem những ca sĩ mặc áo bà ba với quần đen, quấn khăn rằn quanh cổ.  Hầu hết những bài ca này chúng tôi đă được học ở trại Long Thành, nhưng những ca sĩ lại hát ở một nhịp điệu nhanh hơn và với một giọng cao hơn, chúng tôi không thể bắt chước được điều này.  Những tin tức trong TV th́ cũng chỉ là những tin về sự thành công của VC trên các lănh vực nông nghiệp, kinh tế, và chính trị.  Không có điều nào về hiện t́nh trong nước và quốc tế ngoài những thành công của các nước xă hội chủ nghĩa và sự thất bại của các nước tư bản.  Các phim để giải trí th́ thường là những phim Liên Xô với những chủ đề nêu bật những ưu điểm của chủ nghĩa Cộng Sản và những mặt xấu của chủ nghĩa Tư Bản và Phong Kiến.
T́nh trạng ăn không ngồi rồi ở trại Thủ Đức khiến ngày càng trở nên dài hơn!  Chúng tôi phải t́m những ǵ đó để làm như chơi cờ tướng, viết những thực đơn tưởng tượng, nấu nướng, hoặc tụ tập nhau uống trà và tán dóc.  Tôi dùng hầu hết thời gian của ḿnh để tập vẽ chân dung.  Đôi khi tôi phải t́nh nguyện đi chẻ củi nhà bếp để có được thêm phần cơm cháy.
Cuối năm 1976, cán bộ bảo chúng tôi phải canh tác khu đất khoảng một mẫu ở bên ngoài ṿng rào trại.  Chúng tôi trồng bí đỏ, cải xanh, và rau muống.  Mảnh đất cũng quá nhỏ đối với một trăm trại viên nên chúng tôi cũng chỉ làm vào buổi sáng mà thôi.
Tết năm 1977, chúng tôi được phép găp gia đ́nh.  Mẹ tôi cùng vợ con tôi lên thăm tôi trong hai mươi phút như quy định của trại.  Trại chỉ cách nhà khoảng mười lăm cây số.  Gia đ́nh tôi bảo rằng họ thích như thế v́ rất gần nhà, và họ mong sẽ gặp tôi thường xuyên hơn trong thời gian sắp tới.  Vợ tôi vẫn c̣n ở nhà nuôi con và phụ mẹ tôi để làm việc nhà.  Con tôi th́ cũng vẫn không cho tôi bế nó.  C̣n mẹ tôi th́ cũng vẫn im lặng như mọi khi.  Bà đă vượt qua quá nhiều đau khổ để có thể thốt nên lời.  Tết năm ấy, chúng tôi có nhiều thứ để ăn Tết, nhưng không ai có thể thưởng thức được v́ ai cũng suy nghĩ về gia đ́nh ḿnh ở cách không xa nơi đó là bao.  Càng gần nhà th́ lại càng nhớ nhà nhiều hơn.
Vào khoảng tháng ba năm 1977, nhiều đứa trẻ được đưa đến ở đầy trong khu B của trại.  Chúng là những đứa trẻ khó dạy của các gia đ́nh được đưa vào để “học tập cải tạo”, và những đứa trẻ bụi đời bị bắt trong những chiến dịch “làm sạch thành phố” của VC.  VC gọi chúng là tàn dư của “Mỹ Ngụy”.  Sau đó th́ gạch được chở vào đầy trong trại.  Chúng tôi lại phải di chuyển số gạch ấy chất thành đống dọc theo khu C và D.  Họ đang chuẩn bị để xây dựng thêm, nhưng tôi không chứng kiến được v́ sau đó không lâu tôi đă phải chuyển đi trại Tân Lập

 

 

Phần 4

 

 

Trại Cải Tạo Tân Lập, Vĩnh Phú

 

Chương 23. Cuộc Hành Tŕnh Đi Vào Địa Ngục

 Ngày thứ Bảy 16 tháng 4 năm 1977, chúng tôi không đi lao động như thường lệ!  Tên cán bộ vào pḥng giam rất sớm báo tất cả trại viên mang đồ đạc ra sân trước để khám xét định kỳ.  Ở trại Thủ Đức này, thường chỉ có khám xét khi sắp có sự di chuyển, do đó chúng tôi luôn phải chuẩn bị tư thế để ra đi.  Chúng tôi phải mang tất cả đồ vật cá nhân ra sân, đặt riêng rẽ từng cái một và chờ đợi cán bộ hoặc “Ban Thi Đua” đến khám.  Theo quy định của trại, chúng tôi không được phép giữ mọi vật bén nhọn v́ lư do an toàn, không được giữ lương khô, muối, hay tiêu ớt để đề pḥng trốn trại.  Nhưng họ có quyền tịch thâu bất kỳ cái ǵ mà họ muốn.   Chúng tôi thường dấu những thứ “bất hợp pháp” ở những nơi kín đáo hoặc bỏ lại trong pḥng để dùng lại sau này, và nếu chúng tôi có di chuyển th́ để lại cho người khác vậy.  Cán bộ và Ban Thi Đua cũng biết điều ấy nên họ khám rất chu đáo khắp nơi trong sân cũng như trong pḥng giam.  Tuy nhiên làm sao họ có thể t́m được hết mọi thứ mà chúng tôi đă cố t́nh dấu.
 Tôi vừa bị một cơn cảm lạnh mấy ngày qua, một thứ bệnh thương hàn th́ đúng hơn; tóc tôi rụng khá nhiều! Một trại viên bác sĩ tên Tôn Thất Hưng đă chữa bệnh cho tôi bằng châm cứu, bằng xông hơi lá bạch đàn hái trong trại, và bằng vài viên Tylenol.  Vài người cho tôi biết Tôn Thất Hưng là bác sĩ “dơm” v́ anh ta không nói được giọng Huế dù có ḍng họ Tôn Thất, một gịng họ hoàng gia ở Huế, và anh ta lại trông quá trẻ so với số tuổi năm mươi theo giấy tờ.   Anh ta có cho tôi xem giấy của anh ta là Bác sĩ Tôn Thất Hưng, tốt nghiệp Đại Học Y Khoa Lyon, Pháp, và Văn Bằng Châm cứu tại Tokyo, Nhật Bản.  Tôi không biết anh ta là Bác sĩ thật hay giả, nhưng trong hoàn cảnh ấy, tôi chẳng có sự lựa chọn nào khác hơn là giao tính mạng ḿnh cho anh ta.  Tôi c̣n gặp lại Tôn Thất Hưng năm năm sau này khi tôi trở lại trại Thủ Đức; khi đó anh ta không làm Bác Sĩ nữa mà chỉ là một trại viên như mọi người khác.  Anh ta được thả vào năm 1985 sau mười năm cải tạo chỉ v́ tội xử dụng giấy tờ giả mạo theo như lúc đọc lệnh tha.
 Sáng hôm ấy, tôi có cảm giác sẽ bị di chuyển v́ tôi có nghe nói đă có một số trại viên ở nơi khác chuyển tới vào ngày hôm qua.  Tôi cũng không hiểu tại sao tôi lại có linh cảm này, nhưng kể từ khi bị giữ lại để điều tra sau khi bạn bè tôi bị đưa đi vào năm 1976, tôi luôn luôn chuẩn bị tư thế.  Cái thông cáo về ba năm cải tạo vừa ban hành hoàn toàn vô nghĩa đối với tôi; tôi trở thành nghi ngờ khi nghe thông báo của “Đảng và Nhà Nước” về chính sách đối với nhân viên của “Ngụy quân và ngụy quyền”.  Họ bảo rằng chúng tôi phải đạt được “Tiến Bộ” trong thời hạn ba năm để được hưởng chính sách khoan hồng của Đảng và Nhà Nước! Tôi nghĩ rằng một lần nửa họ lại chơi chữ.  Tôi không thể biết tôi sẽ ở trong trại bao lâu, và tôi có thể chịu đựng được bao lâu?  Trong thâm tâm, tôi chỉ mong gia đ́nh tôi quên được tôi, coi như tôi đă chết từ những ngày “giải phóng”.  Một tháng, một năm, rồi th́ ba năm, và rồi bao nhiêu năm nữa tôi phải ở trong trại?  Tôi không muốn ở lại trại Thủ Đức v́ nó quá gần nhà tôi.  Tôi không thích tạo hy vọng cho gia đ́nh tôi để rồi họ sẽ thất vọng khi nhận ra sự thật.  Một sự di chuyển thật xa có lẽ là một giải pháp.  Với ư nghĩ đó, tôi mang đồ đạc ra sân không một chút lo âu.
 Hôm nay Đàn, một trại viên trong ban thi đua chỉ được phép đứng quan sát trong khi bốn cán bộ khám xét rất kỹ mọi vật của trại viên sau khi họ đă khám xét trại viên từ đầu đến chân!  Đó là lần đầu tiên mà chúng tôi bị lục soát cẩn thận như vậy.  Tôi đoán linh cảm của tôi chắc là đúng.  Sau khi khám xét xong, một cán bộ khác cầm giấy đi đến gọi tên từng trại viên. Ai có tên th́ ở lại ngoài sân c̣n ai không có th́ có thể đi vào pḥng giam.  Trong danh sách, có tên của một trại viên đang bệnh nặng không thể ra sân trước đó, tên cán bộ gọi một trại viên khác điền vào cho đủ số.  Tôi thấy vài người bạn tôi như Tuân, Hạnh, Lộc, Trung, Vinh, Tâm, có trong số ra đi, nhưng vài người khác có chức vụ cao trong Cơ quan như Cang (cựu Đặc Uỷ Trưởng), Lương (Giám đốc A10), và Trang (Giám đốc A8) lại trở vào buồng giam.
 Chúng tôi được đưa qua khu A của trại Thủ Đức, giam vào trong pḥng giữa gần cửa khu.  Từ đó, chúng tôi có thể nh́n thấy những trại viên mới chuyển đến, đa số họ tóc tai dài tḥng, da rám nắng như những người từ rừng rậm mới ra.  Hầu hết họ đều trẻ hơn chúng tôi.  Tôi bỗng nghe một giọng ca lập đi lập lại một khúc ca buồn nảo nuột: “Buổi sáng mùa đông, người lính trẻ trong tù, hai tay ôm song sắt, trông ngóng về phương xa. Người lính khe khẻ nói, ḿnh ơi hởi ḿnh ơi, v́ anh không dám giết, nên anh làm tù nhân, v́ anh không dám giết, nên anh đành xa em.”
 Vinh, trước là nhân viên của tôi, la lên hỏi những người ấy từ đâu đến, và tôi nghe một giọng từ pḥng bên vang lên: Tây Ninh!  Tôi đoán có lẽ là họ đă ở những trại trong chiến khu D của Việt Cộng trước đây và giờ đây họ được đưa về để cùng chúng tôi di chuyển đến một nơi khác.  Trại Thủ Đức chỉ là một trạm trung chuyển.  Từ khi tôi bị giữ lại để điều tra, tôi luôn chuẩn bị tư thế để ra đi v́ tôi không nghĩ rằng VC lại giữ chúng tôi ở một nơi quá gần Sài G̣n như vậy.  Nhưng vấn đề là bao giờ th́ đi, và đi đâu?  Một hải đảo hay rừng Trường Sơn, hay Bắc Việt là những nơi mà tôi luôn nghĩ đến.  Trong thâm tâm, tôi vẫn hy vọng đó sẽ là một nơi nào đó ở miền Nam , ít ra tôi vẫn c̣n ở trên “đất nước tôi”.  Tôi chưa thể xem miền Bắc như là đất nước tôi được dù trong thật tế nó là một phần của Việt Nam .  Những cái nón cối của người dân miền Bắc, những bộ đồng phục kaki màu vàng, xe đạp, dép râu, và những khuôn mặt đầy sát khí của người dân miền Bắc là những điều quá xa lạ đối với tôi!  Trong chiến tranh, chúng tôi đối đầu với VC, nhưng chúng tôi không thù hận chúng; chúng tôi không giận dữ đối với chúng.  Khi nói về những người lănh đạo miền Bắc, chúng tôi vẫn dùng những từ ngữ nhă nhặn.  Ngược lại, họ luôn căm thù chúng tôi dường như là họ chỉ muốn giết chúng tôi ngay nếu có thể.  Họ đă được dạy căm thù từ khi đi học.  Những h́nh ảnh của những đứa trẻ miền Bắc trong những bộ đồng phục với khăn quàng đỏ la ḥ những khẩu hiệu dử tợn luôn luôn ám ảnh trong đầu tôi.  Con tôi sẽ như thế nào đây trong một thứ xă hội như thế?  Ngay cả trong chiến tranh, tôi vẫn chỉ muốn một xă hội đàng hoàng, không phải một thứ xă hội sắt máu.  Lời ca của bài hát do ai đó đang lập đi lập lại khiến tôi nghĩ đến xă hội tương lai (hay có thể là trong hiện tại).  “V́ anh không dám giết, nên anh làm tù nhân!”   Thật là một hoàn cảnh bi thảm.
 Bửa ăn trưa và chiều được Cang và Trang, những sếp cũ của chúng tôi mang đến.  Họ không dám nói chuyện với chúng tôi mà chỉ nh́n chúng tôi bằng một cái nh́n buồn bă.  Trong trại, những trại viên được ở lại ít ra đă biết t́nh trạng sống của họ, c̣n những trại viên ra đi phải chấp nhận mọi điều xấu xảy ra cho họ ở nơi khác.  Tôi nghĩ tôi phải chấp nhận mọi điều xảy đến cho tôi v́ tôi đă đặt cuộc đời tôi trong tay kẻ thù. Điều tốt nhất là im lặng chịu đựng những bất hạnh xảy đến, ngay cả cái chết nếu cần thiết.  Tôi nhớ đến lư thuyết của nhà Phật dạy rằng “sống gửi, thác về” để tự an ủi ḿnh.
 Khoảng nửa đêm, trong khi đang ngủ th́ một cán bộ vào pḥng giam gọi chúng tôi dậy chuẩn bị lên đường. Tôi đă sẵn sàng cho việc ấy, nhưng không nghĩ là nó đến quá nhanh như vậy.  Tôi vội vàng bỏ quần áo, chăn màng vào balô.  Một ít thức ăn c̣n lại lúc thăm nuôi hôm Tết như một hộp đường, một hộp bột gạo lứt, một ít thịt chà bông, tôi cố nhét chúng vào hai cái túi nhỏ của balô.  Cái pon-sô được cột chặt vào bên cạnh ba-lô, cái bi-đông nước uống phía bên kia, và chiếc chiếu cói đặt lên trên, xong tôi gài chặt nắp ba-lô lại. Mọi vật chuẩn bị giống như lính chuẩn bị hành quân.  Tôi thử ba-lô lên vai xong bỏ lại xuống sàn ngồi đợi.  Mọi người trong pḥng giam đă xong xuôi.  Đèn ngoài sân đột nhiên bật sáng.  Cán bộ đi lại và nói chuyện ồn ào.  Tôi nghe tiếng xe phía bên ngoài tường rào ngăn cách trại giam với cổng chánh.
 Khoảng hơn một giờ sau, một cán bộ cùng hai người vũ trang đi vào pḥng giam kêu tên từng trại viên.  Chúng tôi sắp hàng đi theo hai tên cán bộ vũ trang qua cánh cửa nhỏ đi ra ngoài sân trước.  Vài chiếc “Molotova” đă đậu sẳn đó và chúng tôi được đưa lên sàn che kín của một chiếc xe sau khi đă bị c̣ng hai người chung vào một bằng một loại c̣ng thô sơ do những ḷ rèn ở địa phương làm ra.  Loại c̣ng này không có dây xích nên tay chúng tôi không thể cử động được dễ dàng.  Đó cũng là lần đầu tiên tôi bị c̣ng, tuy nhiên tôi chẳng nghĩ ǵ cả và cũng chẳng thấy xấu hổ nửa.  Tôi chấp nhận điều này như một chuyện dĩ nhiên trong trại, và rồi có lẽ tôi c̣n sẽ phải chấp nhận bao nhiêu điều xấu hơn nửa.  Hai tên cán bộ vũ trang ngồi ở hai bên sau của xe và mỗi xe chứa khoảng bốn mươi trại viên.  Chúng tôi phải chờ cho đến khi đủ 410 trại viên lên xe.  Xe rời khỏi trại Thủ Đức vào khoảng bốn giờ sáng ngày 17 tháng 4 năm 1977, tôi đă ở trại này đúng bảy tháng 12 ngày.
 Mười chiếc Molotova cùng một chiếc xe nhỏ dẫn đường rời cổng trại vào sáng sớm, nhưng cũng đă có một vài xe đạp trên đường phố.  Tôi thấy ai đó trong xe ném vật ǵ xuống đường, và sau này tôi mới biết họ đă gửi thư về nhà báo tin di chuyển.  Tôi không biết thư có tới nhà không, nhưng tôi nghĩ đó quả là một hành động gan liều v́ rất dễ bị trừng phạt nếu bị phát hiện.
 Lần này, đoàn xe không che dấu lộ tŕnh mà đi thẳng ra Tân Cảng trên xa lộ Sài G̣n – Biên Hoà cách trại Thủ Đức khoảng mười lăm cây số.
 Chúng tôi được tháo c̣ng và leo lên chiếc tàu Sông Hương.  Vài người cho biết đó là tàu Việt Nam Thương Tín, tàu đă từng đưa một số người di tản từ đảo Guam trở về Việt Nam trước đây.  Bốn trăm mười người chúng tôi được đưa vào một hầm tàu đầy bụi than.  Hầm tàu rộng khoảng 200 thước vuông cao khoảng bốn thước chỉ có một lỗ trống vuông mỗi cạnh khoảng sáu thước ở phía trên.  Cạnh vách hầm ở phía giữa có một nhà xí làm bằng nan gỗ bọc chiếu cói.  Bàn cầu là một cái bàn có khoét lỗ tṛn trên mặt bàn và một cái sô đặt phía dưới.  Chúng tôi phải trải chiếu trên sàn hầm bằng sắt để chiếm chổ riêng, tuy nhiên v́ hầm tàu quá nhỏ so với số 410 người nên mỗi người chỉ vừa một chỗ để ngồi dựa trên đồ đạt.  Tôi được lên tàu sớm nên giành được một chỗ khá cao ở góc hầm nơi để những bao than.  Điều này giúp tôi rất nhiều v́ sau một ngày lênh đênh trên biển, phân và nước tiểu từ nhà cầu lan ra lênh láng trên sàn.  Trên bốn trăm người mà chỉ có một cái sô nhỏ không thể nào đủ để đựng những thứ tiêu hoá.
 Thức ăn và nước uống được tḥng xuống từ trên sàn tàu bằng một sợi dây qua cái lỗ.  Họ cho chúng tôi ăn ḿ gói.  Tôi đột nhiên nhớ đến những con gấu trong sở thú Sài G̣n mà trước đây thỉnh thoảng tôi vẫn đi xem.  Chúng tôi trông giống những con thú bị nhốt trong hầm và được những người nuôi thú cho ăn từ trên cao.  Điều tệ hại hơn là có quá đông lũ chúng tôi trong một cái hầm nhỏ và dơ dáy; trong khi đó chỉ có vài con thú được nhốt trong một cái hầm được dọn dẹp sạch sẽ hơn.  Tôi không thể ăn được ǵ trong những ngày này v́ quá mệt và hôi hám!  Mỗi khi quá đói, tôi cố nhấm nháp một ít ḿ gói khô và nhấp một ngụm nước để tránh việc đi tiêu tiểu tiện càng nhiều càng tốt.  Tôi không muốn bước trên sàn tàu đầy những thứ bẩn thỉu!
 Tàu rời cảng khi trời bắt đầu sáng.  Tôi nghĩ chắc khoảng tám giờ.  Tuân, bạn tôi và tôi cá nhau đoán nơi mà chúng tôi sẽ đến.  Tôi đoán một nơi nào đó ở miền Bắc, c̣n Tuân th́ bảo đảo Côn Nôn, nơi đă từng giam những trọng tội và tù chính trị của chính quyền Nam Việt Nam trước đây.  Tôi không hiểu tại sao tôi lại đoán chúng tôi sẽ đi ra miền Bắc.  Có lẽ tôi đă nghe nói đến những đợt đi ra Bắc trước đây.  Tôi không biết chắc các bạn tôi đă bị đưa đi đâu, nhưng tôi biết họ đă bị di chuyển đến một nơi nào đó ở miền Bắc Việt Nam.
 Từ khi Tuân và tôi bị giữ lại để điều tra, đă có thêm ba chuyến di chuyển ra Bắc nữa, vậy th́ lần này tôi nghĩ chắc cũng không khác.  Chúng tôi đợi tàu ra đến biển để nh́n hướng mặt trời. Vài người khác cũng nhập bọn với chúng tôi để suy đoán.  Chúng tôi chưa thể biết tàu đă ra đến biển chưa, nhưng đến sau bửa ăn trưa đầu tiên khi mặt trời nghiêng về hướng tây, chúng tôi đoán có lẽ tàu đă ra biển và dựa vào hướng của mây bay cùng với hướng của bóng mặt trời chúng tôi biết tàu đang tiến theo hướng Bắc.  Mọi người đều thất vọng.  Chúng tôi trong thâm tâm đều hy vọng ít ra chúng tôi vẫn ở miền Nam cho dù ở bất cứ trại nào!
 Bốn trăm mười trại viên trong đó có khoảng 50 người từ khu D trại Thủ Đức, những người từng làm trong chính quyền Nam Việt Nam, trong Lực lượng Cảnh Sát, T́nh Báo, và khoảng năm mươi từ khu C, những người trong những tổ chức chống Cộng sau ngày 30 tháng 4 năm 1975 như “Lực Lượng Phục Quốc” của Đạo Công Giáo, những Giáo Phái Cao Đài, Hoà Hảo.  Số c̣n lại đến từ Tây Ninh gồm những sĩ quan Cảnh Sát từ Trung Sĩ đến Trung Uư.  Họ hầu hết trẻ hơn chúng tôi.  Chúng tôi đang tiến về Bắc Việt, một vùng đất hoàn toàn xa lạ với chúng tôi dù rằng thật ra đó là một phần của lănh thổ Việt Nam.  Chúng tôi đă từng nghe nhiều điều về miền Bắc, về sự đói nghèo của phần đất ấy, về cái gọi là “sắt máu” của Cộng Sản Bắc Việt.  Lần này có lẽ chúng tôi có cơ hội để nh́n sự thật.
 Xế chiều, tàu tṛng trành như đang gặp băo.  Vài người bị say sóng ói mữa khắp khoang hầm trộn lẫn với phân và nước tiểu tạo thành một mùi hôi thối khó chịu.  Vài người dùng nước để rửa, nhưng càng làm cho khoang hầm dơ bẩn hơn lên.  Những chổ gần cầu xí bị vây bẩn nên một số người phải dời sang những chổ cao hơn làm khoang hầm trở nên chật chội hơn.  Không ai có thể ngủ được trong t́nh trạng đó.
 Tôi ngồi bó gối nghĩ đến gia đ́nh, vợ con tôi.  Họ sẽ như thế nào khi biết tôi đang di chuyển đến một nơi vô định?  Lần sau cùng gặp con tôi, nó không cho tôi bế!  Tôi muốn mở ba-lô để lấy h́nh ra xem, nhưng không được v́ quá chật chội, tôi đă phải nhường chổ cho bạn bè.  Thêm vào đó, tôi không muốn làm việc ấy trước mặt mọi người.  Ai cũng nghĩ đến gia đ́nh trong hoàn cảnh ấy nhưng cũng phải che dấu đi bằng mọi cách.
 Đột nhiên, một giọng hát từ đâu đó cất lên với bản nhạc “Ngày Anh Xa Vắng”.  Mọi người im lặng lắng nghe.  “Đợi chàng một hai năm, hay là cả đời xuân xanh, ngày nao đầu pha tuyết sương, vẫn mong tái ngộ một lần.”  Bài ca được viết cho người vợ có chồng đi chinh chiến, nhưng trong hoàn cảnh ấy, lời ca lại thích hợp hơn lúc nào hết.  Người đang ca là Hồ, trong nhóm trại viên từ Tây Ninh.  Hồ không phải là ca sĩ; giọng anh lại không trau chuốt, nhưng rất buồn.  Anh có diện mạo của một người đàn bà với dáng ẻo lả. Sau này chúng tôi thường gọi anh là “chị Hồ”, tuy nhiên trong cuộc sống chung, anh có nhiều nghị lực hơn mọi người tưởng.
 Khi giọng ca của Hồ chấm dứt, nhiều người tham gia thay phiên nhau hát những bài “nhạc vàng” đă lâu bị cấm đoán trong trại.  Vài người dùng muỗng gơ nhịp.  Đám đông bắt đầu tụ tập quanh Hồ.  Gần hai năm từ cái ngày “giải phóng”, tôi hứng khởi lắng nghe những bản nhạc quen thuộc của ngày xưa.  Mọi người dường như quên đi hoàn cảnh bi thảm đang diễn ra!  Không ai ca hay; cũng không có nhạc cụ nào đệm theo, nhưng những bản nhạc xưa dường như thấm sâu vào tâm tư mọi người.  Gần gũi với “nhạc cách mạng” hầu như hàng ngày từ lúc vào trại, chúng tôi khát khao được nghe những ḍng nhạc êm ái của “nhạc vàng” để xoa dịu tâm tư và cũng để gợi lại những kỷ niệm của ngày xưa.  Không ai dám ca nhạc vàng trong trại v́ chẳng ai muốn bị kỷ luật.  Nhưng giờ đây trong hoàn cảnh bi thảm này, tôi nghĩ chẳng ai c̣n lo sợ đến “chánh sách” nữa.
 Đám đông tiếp tục đến khoảng nửa khuya, nhưng rồi lơi dần.  Bổng nhiên có một nhóm trại viên đánh nhau và la lối ở bên khu dành cho khu C trại Thủ Đức.  Mọi người nh́n cảnh ấy, nhưng không ai muốn can   thiệp vào.  Một nhóm trẻ trong nhóm “Thanh niên Phục Quốc” đang đánh một trại viên mà chúng cho rằng đă làm “ăn-ten” ở khu C.  Những người bị cho là “ăn-ten” là những trại viên đă báo cáo lên cán bộ những việc xảy ra trong trại viên.  Có đôi khi một người bị nghi ngờ làm “ăn-ten” chỉ v́ người ấy làm đội trưởng và không đủ khôn khéo để làm vừa ḷng mọi người, nhưng cũng có khi v́ người ấy muốn tiến bộ để sớm về với gia đ́nh.  Sống trong trại không đơn giản như ngoài xă hội v́ phải đối phó với nhiều hạng người mà không thể tránh va chạm trong cuộc sống hàng ngày.  Ngoài ra, c̣n phải tránh sao khỏi là mục tiêu đối với cán bộ nữa. Tôi đă chọn một thái độ “nín thở qua sông” từ lúc vào trại đầu tiên là trại Long Thành, nhưng đôi khi tôi không tin tôi có thể làm vừa ḷng mọi người.  Ca dao Việt Nam nói rằng: “Ở sao cho vừa ḷng người, ở rộng người cười ở hẹp người chê.” Sống trong trại cải tạo, tôi luôn cảnh giác với việc đổ cho trại viên khác là “ăn-ten”.  Vài người v́ ghét nhau thường hay nói xấu nhau, ai biết được?  Tôi nghĩ rằng cách tốt nhất là im lặng quan sát một cách kỹ càng để tự bảo vệ lấy bản thân ḿnh.
 Một lúc sau, ba trại viên từ khu C là Long, Tri và Dũng đi về phía của khu D t́m Uyển và Đôn định “thanh toán”.  Chúng cho rằng Uyển và Đôn là “ăn-ten” ở khu D trại Thủ Đức.  Tôi không chắc điều này, tuy nhiên tôi nghĩ Uyển và Đôn đều là những người có học, Uyển tốt nghiệp Đại Học Văn Khoa c̣n Đôn là Kiến Trúc Sư, tôi nghĩ họ không thể dể dàng làm “chó săn” cho Cộng Sản.  Nhưng ai mà biết được?  Tuân và tôi khuyên những người ấy đừng làm những điều thiếu suy nghĩ như vậy v́ chúng tôi chưa biết chắc ǵ về Uyển và Đôn.  Ngoài ra, điều ǵ sẽ xảy ra sau này v́ chúng ta vẫn c̣n đang ở trong trại?
 Sự lộn xộn này đă làm đứt đoạn những bản “nhạc vàng”; mọi người về chỗ riêng ngồi im lặng dựa vào những đống đồ đạt mà nh́n lên trời. Không ai có thể ngủ được trong hoàn cảnh ấy.  Tôi nhắm mắt cố tập trung tư tưởng.  Không lâu sau khi vào trại, tôi thử tập một vài điều mà tôi biết được về Yoga.  Hàng đêm trước khi đi ngủ, tôi thường ngồi xếp bằng một lúc, hai tay đặt trên đùi, mắt nhắm lại, và tập trung tư tưởng cố không nghĩ đến ǵ cả.  Tôi thường tập như vậy để tách ḿnh ra khỏi những hoàn cảnh khó khăn.  Đôi lúc trong lúc mơ màng, tôi cảm thấy ḿnh nhẹ như lông, dường như có thể bay khỏi mặt đất; đôi lúc, tôi bị ch́m vào giấc ngủ say mơ thấy ḿnh đang ở trên một cánh đồng đầy hoa cỏ, mỗi bước đi như những cánh chim bay bổng, hoặc mơ giấc mơ của một cậu bé học tṛ đang cấp sách đến trường mà mỗi bước đi trên đường như có cánh dưới chân.  Thức dậy, tôi thử phân tách những giấc mơ ấy, nhưng không thể được!  Tôi nghĩ rằng đó chỉ là những ước mơ của tự do khi tôi đang bị giam hăm trong tù.
 Sáng sớm hôm sau, một trận mưa nhỏ làm cho t́nh trạng hầm tàu trở nên bi thảm hơn.  Trại viên dùng mọi vật có được để che thân và đồ đạt.  Nước mưa trộn với phân và nước tiểu tạo thành những vũng nhầy nhụa trên sàn hầm rất khó tránh khi muốn di chuyển.  Hầm tàu càng lúc càng bẩn thỉu!  Trại viên phải ngồi co lại tại chỗ tránh di chuyển trừ trường hợp cần thiết. Thức ăn cùng với nước trong thùng được tḥng xuống từ những cái giỏ tre, trại viên cử người nhận rồi chia cho nhau.  Dù rằng chúng tôi quá đói và mệt, không ai có thể ăn hay ngủ được giữa mùi hôi thối ấy!  Tôi không biết điều ǵ ghê gớm hơn đang chờ đợi ở trại miền Bắc, nhưng tôi vẫn mong tốt hơn là hăy ra khỏi nơi này để tránh được t́nh trạng quá tệ hại.
 Khoảng sau khi phát phần ăn trưa, tàu ngừng lại.  Vài trại viên trước là Hải Quân Việt Nam đoán rằng tàu cập bến nào đó ở miền Trung, có thể là Cam Ranh hay Đà Nẳng, bởi v́ quá sớm để đến Bắc Việt.  Tôi không biết có đúng vậy không, nhưng trong thâm tâm, tôi vẫn mong chúng tôi sẽ được đưa đến một trại ở miền Trung để ít ra chúng tôi c̣n được ở trên phần đất nước của chúng tôi.  Bắc Việt quá xa lạ với chúng tôi dù rằng thực tế th́ đó cũng là phần lảnh thổ của Việt Nam.  Trong niềm mong mỏi đó, chúng tôi đặt mọi thứ vào lại trong túi ba-lô chuẩn bị rời tàu. Ít ra th́ chúng tôi không c̣n ở trong căn hầm bẩn thỉu này!
 Chúng tôi chờ đợi, chờ đợi, và đợi chờ cho đến trời tối.  Trời vẫn c̣n mưa, nhưng cũng đă nhỏ dần.  Chúng tôi không nhận được ḿ gói cho bữa ăn chiều như thường lệ mà chỉ được dưa hấu.  Không có ǵ để cắt ra, chúng tôi đành phải đập dưa vào sàn tàu.  Vơ dưa ném vào những vũng lầy nhầy làm cho sàn hầm thêm kinh khủng.  Nhưng không ai c̣n để ư nữa v́ ai cũng nghĩ sẽ rời nơi này.
 Khi trời đă tối hẳn, mái che hầm tàu mở rộng.  Một chiếc thang được tḥng xuống cho mọi người lần lượt leo lên boong.  Vài ḥn đảo nhỏ hiện ra mờ mờ từ đàng xa, đôi ba chiếc thuyền với những cánh buồm cuộn nhiều múi đặc trưng của miền Bắc khiến chúng tôi biết rằng chúng tôi đă đến cảng Hải Pḥng.  Không c̣n Nam Việt Nam, không c̣n miền Trung nữa, chúng tôi đă đến miền Bắc Việt Nam, đến trung tâm của Cộng Sản Việt Nam!  Mọi người đều thất vọng.
 Phía bên kia đầu tàu cũng có trại viên leo lên boong.  Chúng tôi không biết c̣n có thêm một hầm tàu khác nữa.  Chúng tôi đứng vào hai hàng, một cán bộ c̣ng hai người đứng cạnh nhau trước khi chúng tôi lên bờ. Tay phải tôi c̣ng chung vào tay trái của Nghiệp, bạn tôi, chúng tôi bước lên hai tấm ván bắt từ tàu lên bờ.  Với cái c̣ng không dây c̣ng hai tay của hai người, một khi tay người này di chuyển, tay người kia cũng phải di chuyển cùng chiều để tránh bị tréo tay, do đó Nghiệp và tôi di chuyển rất khó khăn trên cầu.  Tôi được nghe kể rằng trong lúc lên bờ, có hai người từ nhóm bên hầm kia bị rơi xuống biển mất tích mà không ai cứu.  Vài người nghĩ rằng họ tự tử, nhưng tôi th́ cho rằng một người trong họ bị trượt và kéo theo người kia; họ không thể gượng lại được v́ cái c̣ng và đồ đạt nặng nề trên vai.
 Một hàng xe đ̣ đang chờ sẵn trên bến.  Nghiệp và tôi lên ngồi vào giữa chiếc xe đầu v́ chúng tôi lên sớm. Lúc ấy vào khoảng 6 giờ chiều nhưng trời tối v́ đang mưa lâm râm.  Tháng tư ở miền Bắc trời vẫn lạnh v́ mưa phùn gió bấc, đó là những ǵ mà tôi thường đọc trong sách nói về miền Bắc.  Chỗ ngồi chúng tôi ở phía tài xế nên tôi ngồi phía cửa sổ xe có thể nh́n quang cảnh bên ngoài.  Bến cảng nơi chúng tôi lên hoàn toàn hoang vắng. Cầu tàu đổ nát v́ đă bị nhiều trận bom.   Ánh sáng từ những chiếc thuyền buồm trên vịnh Hạ Long lấp loáng từ xa.  Bóng của những ḥn đảo nhỏ trông như những con quái vật khổng lồ vươn lên từ biển cả.  Đó là một thắng cảnh của Việt Nam, nhưng làm sao chúng tôi có thể thưởng thức được trong hoàn cảnh thế này!
 Một cán bộ phát mỗi người chúng tôi một ổ bánh ḿ cho chuyến đi trong khi chúng tôi chờ trên xe.  Đoàn xe bắt đầu chuyển bánh vào khoảng nửa đêm.  Tôi cho rằng Việt Cộng quen với việc hoạt động về đêm. Đó là lần thứ tư tôi bị di chuyển từ lúc vào trại.  Lần đầu tiên từ trường Chu Văn An đến Long Thành, lần thứ hai từ Long Thành qua Thủ Đức, lần thứ ba từ Thủ Đức đi Tân Cảng, và đây là lần thứ tư: lần nào cũng bắt đầu vào nữa đêm, đó có lẽ là thói quen của chúng!
 Thành phố Hải Pḥng ở gần đó.  Đoàn xe chạy qua nơi nào đó trong thành phố nổi tiếng này, thành phố lớn thứ nh́ ở miền Bắc.  Tôi nh́n thấy những căn nhà lá chen lẫn với nhà gạch.  Vài ngôi nhà nửa gạch nửa lá; con đường đi rải rác những hố bom: dấu vết sự tàn phá của chiến tranh.  Thành phố tối om v́ thiếu ánh sáng; vẫn c̣n những cột đèn dầu của thời Pháp thuộc.  Tôi thấy một quán café có ánh đèn néon.  Tên cán bộ theo xe nhắc chúng tôi đóng cửa sổ xe để tránh dân chúng giận dữ ném đá vào chúng tôi, những kẻ thù của họ trong chiến tranh!  Nhưng, tôi chẳng thấy dân chúng trên đường phố ngoài vài đứa trẻ con ngó một cách lơ đểnh vào đoàn xe.  Vài chiếc xe đạp chở đầy phía sau đang chạy trên đường phố.  Thành phố rất im ĺm trong đêm vắng.
 Đoàn xe ra khỏi thành phố sau vài phút; tôi đoán đó chắc chỉ là phần ven thành phố. Trời có trăng.  Tôi cố nh́n ra đường để xem sinh hoạt của nhân dân miền Bắc, nhưng chẳng thấy ǵ.  Cảm thấy mơi mệt và đói bụng sau hai ngày trên tàu, tôi ăn một ít bánh ḿ, uống một ngụm nước rồi ch́m vào giấc ngủ.
 Tôi giật ḿnh thức dậy vào sáng sớm khi đoàn xe chạy trong một khu rừng.  Có một vài người đẩy xe đạp thồ chất đầy củi bên lề đương.  Đó là lần đầu tôi nh́n thấy cái gọi là “xe đạp thồ” của miền Bắc.  Loại xe này chỉ có khung xe và hai bánh xe.  Người ta dùng thanh gỗ dài cột vào ghi-đông để dễ lái; và họ cột những đồ nặng vào khung xe.  Người ta không thể ngồi trên yên xe v́ thật ra không có yên xe nào cả, họ phải đi bộ bên hông xe để lái bằng tay trái và giữ thăng bằng chiếc xe bằng tay mặt.  Loại vận chuyển này đă nổi tiếng trong trận đánh Điện Biên Phủ để chuyển súng đạn cho chiến dịch.  Những người đàn bà đi hai bên đường gánh hay đội những gánh củi to.  Cái nghèo của miền Bắc hiện ra rất rơ nét ở những sinh hoạt này.
 Vào sáng sớm, đoàn xe rẽ mặt vào một con đường ṃn gồ ghề xuyên qua khu rừng bồ đề.  Đến một cái suối, xe đầu tiên ngừng lại chờ đợi cả đoàn xe, rồi cả đoàn lần lượt chạy thẳng xuống suối!  Ḍng suối chảy xiết; chúng tôi lo sợ v́ đang bị nhốt trong xe với chiếc c̣ng trên tay.  Tài xế dường như quen thuộc lối đi nên lái chầm chậm qua suối một cách dể dàng. Qua thêm ba suối như vậy nữa th́ tới một con sông lớn. Tên cán bộ cho biết đó là nhánh của sông Hồng, con sông lớn nhất miền Bắc.  Tôi tự hỏi làm thế nào để qua được con sông lớn như thế này mà không có cái cầu nào cả.  Đó không phải là con suối, và tôi nghĩ nó cũng không cạn như con suối!  Tôi nh́n thấy một con đường dốc đi thẳng xuống bờ sông.  Đoàn xe ngưng lại khoảng một giờ th́ có một chiếc phà nhỏ từ bờ bên kia sông qua.  Đấy là một chiếc ca-nô nhỏ kéo một chiếc măng tre nhỏ.  Nó chỉ có khả năng chở một chiếc xe mỗi lần! Xe tôi là chiếc xe đầu của đoàn xe nên được lên phà trước.  Sông chảy siết v́ mùa nước.  Phà chạy ngược ḍng kéo chiếc xe qua bờ bên kia, và rồi có vài người cột dây cáp vô phà quay ṛng rọc kéo phà vào bờ sông.  Chiếc phà qua lại bờ kia để kéo một xe khác.  Mọi việc diễn ra như trong chuyện đời xưa!  Phải mất năm tiếng đồng hồ mới xong đoàn xe.
 Tay phải tôi bị sưng lên.  C̣ng quá chật mặc dù cổ tay tôi nhỏ.  Tôi cố xoa bóp nó bằng tay trái.  Ngồi bên cạnh tôi Nghiệp không nói ǵ, dường như đang ngủ dù tôi biết rằng anh ta vẫn thức.  Tôi hỏi tên cán bộ để đi tiểu rồi cùng Nghiệp đi ra một bụi cây bên đường.  Tôi cảm thấy nhẹ hơn sau khi ấy.  Dân chúng nh́n chúng tôi ṭ ṃ.  Vài đứa trẻ con mặc quần đùi và áo vá đùm la lên: “Nguỵ, Nguỵ”, nhưng không thấy ai ném đá như chúng tôi đă được báo trước.  Tôi muốn hỏi chúng vài câu nhưng không dám.  Vài trại viên ném cho chúng ít bánh ḿ; chúng chụp lấy rồi ăn ngon lành.  Vài đứa trẻ c̣n chạy đến gần xe để nhận dưa hấu.  Các cán bộ phải xua chúng ra xa khỏi đoàn xe.  Đoàn xe bắt đầu chạy lại khi bắt đầu chiều.
 Rừng nối tiếp rừng, núi tiếp nối với núi, đoàn xe phải vượt qua nhiều con suối.  Tôi ngồi gật gù mệt mỏi ở băng ghế và thức tỉnh khi trời b́nh minh.  Đoàn xe lắc lư trên con đường đầy hố bom.  Những đồi chè hiện ra hai bên đường trông giống như đường đi Đà Lạt ở Cao Nguyên miền Trung.  Đây đó có những đoàn người mang gùi trên lưng đi hái chè, họ thoáng ẩn hiện giữa những hàng cây chè thẳng tắp.  Vài người dân chạy xe đạp trên đường với chiếc cuốc cột trên sườn xe.  Họ đang đi làm cho những nông trại tập thể!  Chúng tôi đă được nghe nói về việc cải cách ruộng đất ở Bắc Việt từ năm 1955, không c̣n ai c̣n được làm chủ ruộng đất nữa; mọi cái đều là của chung.  Trong mười bài học tập khi mới vào trại, chúng tôi đă được dạy rằng đất đai và công cụ sản suất là của mọi người dân trong xă hội.  Việt Cộng bảo rằng đó là việc làm chủ tập thể.  Nhân dân làm chủ tất cả, “nhưng không có ǵ cả!”   Mức hưởng của mỗi người tuỳ công lao động mà người đó đóng góp.  Chúng tôi th́ đùa rằng “ai làm ít lảnh ít, làm nhiều lảnh nhiều, và ai không làm th́ hưởng hết!”
 Chúng tôi đang đi vào một thành phố nhỏ vào sáng sớm.  Tôi nh́n thấy hàng chử “Uỷ Ban Nhân Dân Thị xă Phú Thọ” trên nền đỏ treo trước căn nhà gạch có cột cờ treo lá cờ đỏ ngôi sao vàng, cờ của Bắc Việt.  Phú Thọ là một phần của tỉnh Vĩnh Phú (gồm 2 tỉnh cũ: Vĩnh Yên và Phú Thọ) ở miền Trung Du Bắc Bộ.  Thị trấn quá nhỏ với vài căn nhà gạch số c̣n lại hầu hết là nhà lá.  Những cánh đồng khoai ḿ và đồi chè xác nhận rơ ràng đặc sản của vùng.  Cây soan nằm thành hàng giữa những cánh đồng và dọc theo đường.  Dân địa phương dùng cây soan để cất nhà lá v́ chúng có nhựa đắng có thể tránh được mối mọt.  Vào mùa đó, cây soan đang ra bông màu tím nhạt.  Những ngọn đồi trồng cây cọ để lấy lá lợp nhà.  Dân miền Nam dùng lá dừa nước c̣n dân miền bắc th́ dùng lá cọ để lợp nhà.  Hầu hết nhà cửa trong vùng thường có vách đất với một cái ao nhỏ phía trước nhà.  Sau này tôi mới biết rằng dân chúng đào ao để lấy đất đấp nền nhà và trét vách c̣n ao th́ để nuôi cá.
 Qua khỏi Phú Thọ, đoàn xe rẽ mặt trên một con đường gồ ghề để vào một khu rừng.  Những dăy núi thoáng hiện đàng xa.  Vài người dân miền núi nh́n chúng tôi một cách ṭ ṃ khi đoàn xe đi qua.  Họ là những người thuộc các sắc tộc Thái, H”Mông, Tày, tôi không biết rơ, lưng họ đều mang gùi và tay cầm ŕu.  Đồi núi bao bọc lấy thung lũng.  Những cánh đồng lúa bậc thang trên lưng đồi trông từ xa giống như những con rắn đang ḅ ra khỏi hang. Nhà sàn với mái cong và cao là một đặc trưng của miền núi.  Những đứa trẻ con bụng ỏng dơ dáy chơi đùa bên cạnh những con heo thả rong.  Những con chó nằm lơ đểnh ở hiên nhà.  Mọi vật ṭ ṃ nh́n chúng tôi khi đoàn xe đi qua.  Ở nơi xa xôi này, xe hơi là cái ǵ rất bất thường đối với mọi người.
 Khoảng trưa, đoàn xe đi qua một con suối rộng và chảy mạnh tên là “A-Mai” ở một cái bến nhỏ tên là “Bến Ngọc” rồi chạy trên một con đường đất sét rộng khoảng sáu thước.   Hai bên đường có nhiều nhà lá hơn trước.  Một khu nhà gạch vây quanh bởi một hàng rào tre và kẽm gai dầy có tấm bảng mang tên “Trường Phổ Thông Công Nông Nghiệp Số 1” nằm bên phải con đường.  Trẻ con khoảng từ 10 đến 15 tuổi mặc quần đùi áo xanh bạc màu đang làm trên những cánh đồng quanh trường dưới sự trông chừng của những công an mặc quân phục.  Tôi tự hỏi chúng là tù hay là học sinh của trường?  Đoàn xe cuối cùng ngừng lại trước cửa của trại: chúng tôi đang đến trại cải tạo Tân Lập thuộc tỉnh Vĩnh Phú sau một ngày rưỡi đi xe từ cảng Hải Pḥng.  Lúc đó khoảng giữa trưa ngày 20 tháng 4 năm 1977.

 

 Chương 24. Một Cái Nh́n Tổng Quát

Về Trại Tân Lập

Hai hàng “cán bộ” đang chờ đợi chúng tôi trước cổng trại khi chúng tôi đến nơi; họ hầu hết đều được vũ trang!  Những bộ đồng phục vàng với những quân hàm mà chúng tôi chưa từng thấy trước đây ở các trại miền Nam.  Chúng tôi được tháo c̣ng và đưa vào trong trại.  Một cái băng biểu ngử giăng ngang cổng trại đề: “Chào mừng các anh đến với nước Việt Nam Xă Hội Chủ Nghĩa”.
Trại cải tạo Tân Lập nằm giữa một thung lũng bao quanh bởi rừng núi.  Từ trại chúng tôi không thể nh́n thấy được đâu là chân trời.  Con đường duy nhất dẫn đến trại là một con đường đất sét rộng khoảng bảy thước chạy từ Bến Ngọc, một cái bến mang tên của một ông cả trong vùng, người đă lập ra nó.  Ai muốn đi đến trại từ Hà Nội th́ phải đi xe lửa từ ga Ấm Thượng, rồi dùng một phương tiện duy nhất đến Bến Ngọc là chiếc đ̣ dọc, một chiếc ghe nhỏ chèo bằng tay dọc theo nhánh của con sông Hồng, con sông lớn nhất miền Bắc.  Từ Bến Ngọc đến trại th́ chỉ có cách đi xe đạp hoặc đi bộ.
Có tất cả bảy phân trại thuộc trại cải tạo Tân Lập đặt tên là K, từ K1 đến K7.  Phân trại mà chúng tôi được đưa đến là K5, cũng là bản doanh trung ương của bộ chỉ huy toàn trại.  K1, K2 và K3 là ba phân trại lớn khác, các K khác nhỏ hơn.  Từ Bến Ngọc vào th́ K đầu tiên là K5; và K cuối cùng là K1 cách K5 khoảng mười lăm cây số về phía bắc.  K3 cách K5 bởi một cái suối tên là A-Mai, đó là nguồn cung cấp nước cho toàn trại và cho nhân dân sống trong vùng.  K2 nằm khoảng giửa K5 và K1, và K4 cách K5 khoảng mười cây số về phía tây.  K6 và K7 là 2 trạm trung chuyển để nhận tiếp liệu cho toàn trại.
Con đường đất sét từ Bến Ngọc đến K5 xa khoảng mười lăm cây số đi qua một dốc cao tên là dốc Trinh.  Cái dốc này khá cao và rất trơn trợt vào những ngày mưa.  Con đường từ ngả rẽ vào trại K5 phải đi qua một cánh đồng có tên là cánh đồng Mua v́ có nhiều cây Mua mọc ở đó.  Mua là một loại cây họ với cây sim có hoa màu tím nhạt và trái màu xanh đen.  Một chuồng ḅ nằm ở đầu khúc quanh ấy để làm cột mốc giữa đất của trại và những khu đồi và rừng cây gần đó.  Khoảng cách từ khúc rẽ này đến trại khoảng tám trăm thước.
Kiến trúc của K5 trại cải tạo Tân Lập được chia ra làm hai phần: khu cơ quan và khu trại.
Khu cơ quan K5 cũng là bản doanh của trại.  Nó gồm ba dăy nhà gạch để làm văn pḥng nằm theo h́nh chữ U và bốn dăy nhà lá phía sau hai nhánh để làm nơi ở cho các cán bộ độc thân.  Căn nhà gạch chính nằm ở đáy h́nh chử U của tổng thể là căn nhà khang trang nhất nằm trên nền cao.  Đó là văn pḥng của toàn trại và của trưởng K5.  Hai căn nhà gạch kia là văn pḥng của Ban giám thị và Hội Đồng cán bộ phụ trách K5.  Bốn dăy nhà lá khác được xây dựng trong một khu riêng biệt dành cho các cán bộ có gia đ́nh.  Một nhà giữ trẻ dành cho con của các cán bộ nằm gần khu gia đ́nh.  Rải rác chung quanh khu trại là những nhà lá gọi là “nhà lô” được dùng làm địa điểm lao động cho trại viên và cũng là điểm canh gác trại vào ban đêm.
Khu trại giam là khu đất h́nh vuông mỗi cạnh khoảng năm trăm thước bao quanh bởi tường gạch cao khoảng ba thước với kẽm gai khoảng một thước rưỡi bên trên.  Trừ mặt trước ra, hai bên tường rào là hào sâu đầy nước.  Cổng chính là một cái nhà gạch hai tầng với hai trạm gác ở hai bên của cánh cổng rộng khoảng sáu thước.  Tầng trên cổng gác là văn pḥng của “cán bộ trực trại”.  Có tất cả bốn khu trong trại giam tên là khu A, B, khu bệnh xá, và khu bếp cùng hội trường.
Đi vào trong trại, qua khỏi cánh cổng là một sân rộng khoảng một mẫu dùng làm khu quan sát và để làm khu tập họp trại viên đi lao động.  Khu A ở phía góc phải gồm bốn dăy nhà gạch mái lợp lá cọ và bao quanh bởi một dăy pḥng dùng làm pḥng của “Ban thi đua”, pḥng của “cán bộ quản giáo” và làm cái gọi là “pḥng ăn” cho trại viên.  Các nhà trong khu A được ngăn cách nhau bởi những bức tường gạch cao khoảng hai thước có gắn miểng chai bên trên.  Mỗi bức tường có một cánh cửa nhỏ.  Khu B ở phía cạnh trái của trại gồm hai dăy nhà không có rào quanh.  Mỗi đầu nhà phía trái là một cái hồ xi măng h́nh chữ nhật cạnh mười và mười lăm thước sâu khoảng một thước rưỡi chứa nước để uống và để tắm rửa, nước này được bơm vào từ một máy bơm đặt ở gần suối.  Mỗi nhà chia ra hai pḥng giam mỗi pḥng là sáu gian rộng năm thước, có hai gian làm kho chứa đồ ở hai đầu nhà và hai gian ở giữa làm nhà vệ sinh.
Pḥng giam là căn pḥng dài khoảng ba mươi thước rộng năm thước.  Một cánh cửa gỗ ở cuối pḥng có thể khóa bên ngoài bằng một thanh gỗ luồn qua những khoen sắt.  Mười bốn khung cửa sổ có song sắt không có cánh cửa gồm sáu cái ở mỗi phía và hai cái ở một đầu, chúng được mở rộng quanh năm ngay cả trong mùa đông với mục đích dể kiểm soát bên trong.
Hai dăy sạp hai tầng được làm bằng khung sắt chử L lót ván để làm chổ ngủ cho trại viên.  Ai ngủ phía trên th́ phải leo lên bậc được làm bằng những thanh sắt ngắn hàn dính vào khung thẳng đứng.  Kệ để đồ đạc cho trại viên được làm dọc theo tường phía trên cửa sổ ở tầng trên, c̣n trại viên nằm phía dưới th́ để đồ đạc trong cái kệ ở trong nhà vệ sinh.  Tầng dưới của sạp cao khỏi mặt nền khoảng sáu tấc, tầng trên khoảng hai thước, do đó người nằm tầng dưới không thể đứng thẳng người được trên sạp.
Lối đi rộng khoảng hai mét ở giửa hai dăy sạp dẫn vào nhà vệ sinh.  Trần nhà làm bằng nan tre đan có đóng dây kẽm gai dấu bên trên.  Chỉ có một bóng đèn nhỏ treo giữa pḥng chiếu ánh sáng mờ về đêm, nhưng nó lại được thay bằng một ngọn đèn dầu sau khi điện cúp vào khoảng chín giờ tối.  Ngọn đèn dầu này làm bằng một cái chai cắt ngang miệng với cái tim cắm thẳng vào dầu hôi.
Cái gọi là “nhà vệ sinh” cho trại viên trong pḥng giam là một căn pḥng rộng khoảng ba thước dài sáu thước với phía sau là nhà cầu và phía trước là kho chứa đồ.  “Nhà cầu” là một lổ xí cao khoảng nửa thước với hai cái bàn ngồi h́nh bàn chân làm bằng xi măng ở hai bên một cái lổ nhỏ, phía dưới được đặt một cái thùng bằng gỗ.  Phân tươi sẽ được lấy đi vào sáng hôm sau từ cái cửa nhỏ phía ngoài pḥng giam và sẽ được làm phân bón được gọi là “phân bắc”!  Đó là một loại nhà cầu phổ biến ở miền Bắc được gọi là “cầu ba ngăn”.  Chổ chứa đồ đạc trại viên nằm bên dưới sạp nằm được đặt phía trước của nhà vệ sinh.  Đó là một pḥng nhỏ có ba cái kệ bốn ngăn đặt dọc theo tường.  Cửa pḥng vệ sinh không thể khép sát được, do đó căn pḥng giam luôn luôn có mùi hôi thối.
Khu vực bệnh xá là một dăy nhà gạch dài khoảng ba mươi thước rộng sáu thước nằm trong một khu đất rào quanh bởi kẽm gai.  Bên phải của cổng bệnh xá từ ngoài đi vào là một vườn trồng thuốc nam.  Phía bên phải của bệnh xá là một cái ao nhỏ nuôi cá rô phi và một khu đất trồng rau muống, một loại rau thông dụng của người Việt, để “bồi dưởng” cho bệnh nhân.  Phía mặt, gần khu A của trại là một hàng dậu cao bằng cây dâu tằm, một loại thuốc “an thần”.  Không có bác sĩ hay y tá nào làm trong bệnh xá ngoài vài trại viên được ban giám thị tin tưởng cùng một cán bộ phụ trách, tất cả những người này đều không có một chút kiến thức ǵ về pḥng bệnh và trị bệnh.  Hầu hết thuốc men trong bệnh xá là những loại bột lá hay rể cây được ṿ viên nhỏ gọi là “thuốc dân tộc”.
Hội trường là kiến trúc lớn nhất trong trại rộng khoảng tám thước dài năm mươi thước trên một nền đất viền bằng gạch nằm thẳng đường nh́n ra cổng chánh của trại.  Mái hội trường lợp bằng lá cọ và vách th́ trét bằng đất trộn với rơm.  Những khung cửa sổ làm bằng tre và một khung cổng chính ở đầu hội trường nằm song song với cổng chính của trại.  Một cái bục có màn đỏ che ở một đầu hội trường chứng tỏ rằng hội trường này có mục đích để tŕnh diễn văn nghệ, nhưng hội trường th́ lại trống rỗng!
Khu vực nhà bếp nằm cạnh bên hội trường phía bên góc trái của trại gồm có hai dăy lều nằm thành h́nh chử L: Một dăy dùng làm nhà nấu nướng và một dăy ở cuối khu song song với hội trường làm nhà kho và nơi phát cơm cho trại viên.  Khu nhà bếp được rào quanh bởi một ṿng rào kẽm gai với một cánh cổng rộng phía trái để các người làm trong bếp ra vào và một cổng nhỏ phía phải dành cho trại viên đi vào lấy cơm hay nước uống.   Nhà nấu bếp là một căn lều không có vách với sáu cái ḷ có những cái chảo to phía trên: ba cái để nấu thức ăn hay nước uống và ba cái để nấu cơm (hay đúng hơn là nấu khoai ḿ, bắp, hoặc bo bo).  Một cái giếng duy nhất trong trại nằm gần nhà nấu được nh́n thấy rơ từ xa v́ có một cái cần kéo nước dài làm đ̣n bẩy bằng tre cột một miếng sắt to ở một đầu c̣n đầu kia th́ cột một sợi dây treo cái thùng để lấy nước.  Vào mùa nắng, giếng rất sâu nhưng nước trong c̣n về mùa mưa th́ nước lên tới miệng giếng nhưng rất đục.  Nhưng chúng tôi cũng phải uống nước ấy mà thôi!  Có một căn nhà lá nhỏ khác nằm trong khu bếp để nhốt trâu kéo xe cho nhà bếp, xe trâu là phương tiện di chuyển duy nhất của nhà bếp.  Xe ḅ miền Nam khác với xe trâu của miền Bắc ở chổ xe ḅ miền Nam th́ có bánh xe làm bằng gỗ niềng sắt c̣n xe trâu miền Bắc th́ có bánh xe làm bằng vỏ xe hơi.  Ngoài ra ở miền Bắc dùng trâu kéo xe chứ không dùng ḅ như miền Nam, do đó chúng tôi gọi nó là xe trâu.
Sau khi được tháo c̣ng, chúng tôi xếp hàng đôi để đi vào trại.  Họ không xét đồ đạc chúng tôi nữa, và chúng tôi được đưa thẳng vào khu A.  Tôi thuộc đội đầu tiên, do đó vào pḥng giam số 1 trong nhà đầu tiên ở khu này.  Khi tôi vào đến th́ đă nghe tiếng của Tuân gọi tới chỗ dành sẵn gần chỗ hắn nằm ở tầng trên trong góc pḥng.  Ở mỗi chỗ nằm có để sẵn một chiếc chiếu cói, một cái mùng vải, hai bộ đồng phục tù, và một cái nón cối bằng lá.  Tuân, Hạnh, Lộc và tôi nằm gần nhau ở tầng sạp trên dành cho bốn trại viên, do đó chúng tôi dễ nói chuyện với nhau hơn v́ không sợ bị người khác nghe thấy và báo cáo.
Việc đầu tiên tôi làm là đi tắm và giặt áo quần ở cái hồ ở phía đầu nhà.  Tôi dùng cái gào bằng cao su cột bởi một sợi dây để kéo nước trong hồ lên.  Sau khi tắm giặt xong, tôi cảm thấy hơi thoải mái hơn một chút bèn mặc thử bộ đồ tù vào.  Chúng tôi nh́n nhau trông thật kỳ khôi!  Cái kỳ cục nhất mà chúng tôi chưa từng thấy trong đời là cái nón cối bằng lá cọ.  Chúng tôi bật cười với nhau khi nh́n nhau trong độ đồng phục tù này!  Chúng tôi trông giống những người lao động trong những tấm h́nh chụp những công nhân ở Trung Cộng mà chúng tôi đă từng thấy trước đây.  Màu xanh của bộ đồng phục gợi cho tôi nhớ mấy câu thơ của Tố Hữu, một thi sĩ của miền Bắc: “Rồi một hôm nào cởi áo xanh, hết cùm, hết xích, hết roi canh”.  Cái áo xanh mà Tố Hữu nói đến là chiếc áo tù của thời Pháp thuộc, và nó đă được nhà nước Bắc Việt bắt chước lại.  Nhưng điều khác nhau là chúng tôi không phải là “tù nhân” mà là “trại viên” của trại cải tạo!  Tù nhân th́ có án, c̣n chúng tôi th́ không.  Chúng tôi phải thực hiện cho được tiến bộ để được trở về với xă hội!  Quả thật là một điều khôi hài khi bị giam mà không có án phạt.
Khoảng hai giờ chiều, vài phạm nhân h́nh sự mang phần ăn vào nhà ăn, và rồi cán bộ vào báo chúng tôi đi ăn cơm!  Đó là một bửa ăn thịnh soạn nhất mà chúng tôi nhận được kể từ ngày vào trại: một nồi cơm, một tô lớn thịt trâu, một tô canh, và một tô thịt heo cho sáu trại viên.  Có cái ǵ đó lẫn trong cơm mà chúng tôi chưa nhận ra được.  Vài người nghĩ là một loại đậu, nhưng sau này chúng tôi biết được đó là bo bo, một loại thức ăn gia súc của người Ấn Độ.  Thịt trâu là loại thịt rất dai mà chúng tôi ăn lần đầu.  Ở miền Nam, dân chúng ít khi nào ăn thịt trâu, nhưng đối với dân miền Bắc th́ thịt trâu là loại thịt thông dụng.  Chúng tôi không thể nào ăn hết phần ăn này nên chúng tôi quyết định mang phần c̣n lại vào để dùng tiếp.  Lúc đó c̣n quá sớm cho bữa ăn chiều nhưng lại quá trễ đối với bửa ăn trưa, do đó vài người vẫn chờ đợi bửa ăn chiều như thường lệ với mong mơi là sẽ có thêm bữa ăn thịnh soạn như vậy nữa.  Vài người c̣n không mang phần ăn thừa vào và lại nói rằng họ sẽ được ăn như thế hàng ngày.  Quả thật là một sự lạc quan tếu!  Nhưng rồi không có bửa ăn chiều nào nửa hết.  Chúng tôi bị nhốt vào pḥng giam vào khoảng 6 giờ chiều, và tôi th́ ngủ ngay sau khi đó v́ quá mệt.
Ngày hôm sau, chúng tôi phải lên hội trường để nghe ông giám thị trưởng, “đồng chí Thùy” nói chuyện.  Ông ta là một người hơi ốm và xanh, cao khoảng một thước sáu mươi hai.  Cái áo sơ mi trắng bỏ ngoài quần vàng trông giống kiểu của một cán bộ cao cấp của VC.  Bài nói chuyện của hắn ta rất trôi chảy như những diễn giả khác v́ tất cả đều học cùng một bài!  Thùy là sếp của toàn trại.  Với cái nh́n đầu tiên, hắn trông rất dễ gây cảm t́nh, nhưng qua cách nói không hở răng, cười không hở môi, chúng tôi biết hắn ta là một người rất hiểm độc.  Với giọng nói Nghệ tỉnh, quê hương của Hồ, rất khó nghe, hắn ta dùng rất nhiều thơ của Hồ Chí Minh để thêm vào bài nói chuyện.  Nhưng tựu trung th́ bài nói chuyện của Thùy là nói đến sự quan tâm của “Đảng và Nhà Nước” đối với việc cải tạo của những người có tội với nhân dân.  Chúng tôi được đưa đến đây là để được gần với trung ương, có điều kiện thuận lợi hơn trong việc cải tạo.  Chúng tôi sẽ có điều kiện để lao động và học tập!  Và rồi để kết luận, hắn lại bảo rằng ai tiến bộ trước sẽ được về trước.  Chúng tôi đă nghe nói đi nói lại điều này ở mọi trại cải tạo rồi, chẳng có ǵ mới mẻ cả!

 

 

Chương 25. Cuộc Tuyệt Thực

 Hai ngày đầu tiên ở trại Tân Lập là hai ngày nghỉ ngơi!  Chúng tôi tụ tập nhau để hát nhạc vàng, ăn trưa và tối, tắm giặt và đi rong trong khu A.  Chúng tôi không thể ra khỏi khu được v́ họ đóng cửa, nhưng chúng tôi có thể đi qua các nhà trong khu để gặp nhau.  Cơm nước th́ được những phạm nhân h́nh sự làm trong nhà bếp mang đến nơi.  Có vài phạm nhân h́nh sự làm trong Ban Thi Đua, nhưng họ chỉ đứng ngoài quan sát chúng tôi mà thôi.
 Ngày chúa nhật 24 tháng 7 năm 1977, những sinh hoạt hàng ngày của chúng tôi diễn tiến như thường lệ sau khi cửa pḥng giam được hai cán bộ đến mở ra, một cán bộ vũ trang và cán bộ trực trại.  Trong lúc tôi cùng Tuân, Hạnh và Lộc đang ngồi uống trà tại chổ nằm th́ nghe tiếng ồn ào ở ngoài sân.  Một nhóm trại viên la ḥ cổ vơ cho việc đánh nhau.  Vài thanh niên trong nhóm “Phục Quốc” đánh Thượng, một trại viên thuộc nhóm “t́nh báo”.  Chúng bảo rằng Thượng có thái độ rất là hèn hạ khi nói chuyện với cán bộ trực trại mà lại khoanh tay lại.  Kết quả của trận đánh ấy là tay của Thượng bị găy!  Tôi th́ không thấy thái độ của Thượng sáng nay ra thế nào, và cũng không biết Thượng có phải là ăn ten hay không dù anh ấy đă ở cùng trại với tôi ngay từ lúc đầu.  Thượng không phải là bạn thân của tôi, và anh ta chỉ là một trại viên b́nh thường như nhiều trại viên khác chọn thái độ “nín thở qua sông” để sống trong trại.  Nếu quả thật anh ta có khoanh tay khi nói chuyện với cán bộ trực trại th́ tôi nghĩ đó cũng chỉ là một thói quen khi thời tiết miền bắc đang lạnh mà thôi.  Những thanh niên “Phục Quốc” là những người yêu nước, tôi không phủ nhận điều này, nhưng họ c̣n quá trẻ để hiểu biết mọi việc.  Sự chống đối VC lại đổ lên đầu của Thượng, đó là một điều rất bất công.
 Các cán bộ và ban thi đua vào mang Thượng đi bệnh xá và đóng cửa ở các bức tường ngăn cách các nhà với nhau trong khu A.  Trại viên bắt đầu tập họp trong các pḥng giam, và tôi nghe giọng đồng ca bản nhạc “Việt Nam Quê Hương Ngạo Nghễ” vang lên từ nhà số 2, đó là bài ca tâm lư chiến thường được hát trong những dịp tranh đấu.  Vài trại viên từ pḥng 2 sang yêu cầu Uyển và B́nh tham gia vào.  Trong pḥng 1 nơi tôi đang ở có khoảng một trăm trại viên chia làm hai đội: đội một và đội hai.  Uyển, trại viên từ khu D của trại Thủ Đức làm đội trưởng đội 1 và B́nh từ khu C của trại Thủ Đức là đội trưởng đội 2.  Ngoại trừ những trại viên đang tắm giặt ở hồ nước, các trại viên c̣n lại trong phong đều tụ họp nhau và bắt đầu ca nhạc vàng và nhạc tranh đấu.
 Khoảng mười giờ, bốn cán bộ vũ trang đi cùng cán bộ trực trại vào khu A để dẫn vài trại viên lên hội trường.  Đó là những người đă đánh Thượng vào sáng nay như Tri, Long, B́nh, Dũng, và vài người khác mà tôi không nhớ tên.  Sau một lúc th́ họ thả Long và Dũng về, số c̣n lại th́ đưa đi K1 để biệt giam.  Vài người sau này đă chết ở đó, số c̣n sống th́ cũng rất tang thương.
 Bửa ăn trưa được các phạm nhân h́nh sự mang đến pḥng ăn như thường lệ, nhưng tôi nghe ai đó ra lệnh không được ăn.  Tôi không biết ai đă ra lệnh này, và chẳng trại viên nào dám đi vào pḥng ăn v́ ai cũng sợ bị đánh như Thượng sáng này!  Có lẽ đó là lần đầu tiên mà VC chứng kiến cảnh ấy trong trại.  Những cán bộ vũ trang đi chung quanh khu A nhưng không vào trong.  Cán bộ trực trại th́ vào hỏi Uyển về t́nh h́nh đang diễn biến.  Vài người lên tiếng yêu cầu thả những người bạn của họ trước khi họ ăn cơm.  Cuộc tuyệt thực bắt đầu!
 Bài ca “Việt Nam Quê Hương Ngạo Nghễ” được lập đi lập lại nhiều lần và bắt nhịp bởi những tiếng vỗ tay tạo nên một nhịp điệu kích động.  “Ta khua xích kêu vang dậy trước mặt mọi người…Bước tiến ta tràn tới tung xiềng vào mặt nhân gian!”  Cái không khí quen thuộc này tôi đă từng nh́n thấy trong những buổi xuống đường của sinh viên được giật dây bởi VC trước kia nay lại đang diễn ra trong một trại cải tạo của VC.  Quả là gậy ông đập lưng ông!  Ngay cả những bài như “Dậy Mà Đi” hoặc “Tự Nguyện”của VC cũng đă trở thành một vũ khí tranh đấu chống lại chúng.  “Ai chiến thắng mà không hề chiến bại, ai nên khôn mà không khốn một lần”, hoặc“Nếu là người, tôi xin chết cho quê hương”. Những lời ca này lại trở thành đúng lúc hơn lúc nào hết.
 Tuân, Hạnh, Lộc và tôi ngồi tại chỗ của chúng tôi để uống trà tham gia cuộc tuyệt thực!  Bữa ăn chiều không được mang vào và phần ăn trưa th́ vẫn nằm nguyên trong nhà ăn.  Vào khoảng 6 giờ chiều, cán bộ trực trại và cán bộ vũ trang vào điểm buồng giam như thường lệ.  Chúng tôi không đứng ngoài sân để điểm mà ngồi tại chỗ để đếm số thứ tự.  Nhạc vàng và nhạc tranh đấu lại được cất lên cho đến nửa đêm mặc dù đèn điện đă tắt sớm hơn mọi ngày.  Chúng tôi thay phiên nhau hát.  Tôi không thuộc nhiều nhạc, do đó tôi đă ca một bản nhạc tiền chiến tên là “Ghen”.  Đó chỉ là bản t́nh ca.  Khoảng nửa đêm, chúng tôi chui vào mùng ngủ v́ muỗi quá nhiều.  Tôi ch́m vào giấc ngủ mệt mỏi với cái dạ dày trống rỗng.
 Cuộc tuyệt thực bắt đầu một cách ồn ào và rồi chấm dứt trong lặng lẽ.
 Cộng Sản đă cô lập chúng tôi mà không cần cấm đoán những ǵ mà chúng tôi muốn làm trong ṿng rào khu A.  Không có một hậu thuẫn nào để làm chổ dựa, không có một tổ chức nào để hướng dẩn, cuộc tranh đấu trông giống như một ngọn lửa nhỏ, bạo phát bạo tàn!  Họ chẳng cần đàn áp cuộc chống đối; nó tự tàn lụi lấy.  Tôi đă biết trước như vậy và đang chờ đợi những hành động trả đũa của VC tiếp theo sau.
 Sáng hôm sau, cán bộ đến để điểm buồng, trại viên ra khỏi pḥng giam, nhưng có thêm vài cán bộ vũ trang đi kèm với cán bộ trực trại.  Không ai nhắc nhở ǵ đến cuộc tuyệt thực hôm trước có tiếp tục hay không.  Một ngày không ăn và một đêm thức khuya đă khiến mọi người đều đói và mệt.  Khi bữa ăn trưa được mang vào nhà ăn, mọi người đều đặt đồ đựng chung quanh và trại viên trực chia phần cho mỗi người như thường lệ.  Cuộc tuyệt thực đă chấm dứt một cách dễ dàng giống như khi nó bắt đầu!  Vài người cũng c̣n tụ tập để hát nhạc vàng, nhưng không c̣n quy tụ được đông như trước đó.  Sau một đêm, tôi nghĩ chắc ai cũng nhận ra được t́nh trạng nguy hiểm của ḿnh ở trong trại khi không có được một sự hậu thuẫn nào.  VC chưa làm ǵ cả, nhưng tôi tự hỏi điều ǵ sẽ xảy ra sau này đây.  Tôi nghĩ chắc là họ không dễ dàng bỏ qua đâu.  Có lẽ họ đă học được bài học diễn ra khi đưa những trại viên đánh Thượng đi, và họ đợi sự kiện lắng dịu lại.
 Những trại viên nổi tiếng trong cuộc tuyệt thực đều bị trừng phạt về sau bằng cách này hay cách khác.  Một số đă chết trong những phân trại khác và một số lại trở thành ăn- ten c̣n tồi tệ hơn những người khác !


 


 

Chương 26. Lao Động Là Vinh Quang

 Những ngày nhàn rỗi tiếp sau cuộc tuyệt thực trôi qua trong lặng lẽ.  Tôi đi ṿng quanh khu A để xem những bảng viết trên tường.  Có 4 loại bảng được kẻ khắp nơi; đó là:  bốn tiêu chuẩn cải tạo, ba mươi sáu điều nội quy của trại, hai mươi điều lệnh về nếp sống văn hóa mới, và mười chín điều về kỷ luật lao động.
 Cái gọi là “Bốn Tiêu Chuẩn Cải Tạo” gồm bốn điều quy định mà mọi trại viên phải thực hiện để được coi là có tiến bộ.  Điều quan trọng nhất là nhận tội và khai báo tội lỗi của người khác mà ḿnh biết dù họ đă bị bắt vào trong trại hay vẫn c̣n ở ngoài xă hội.  Tôi không thể nhớ từng chữ của bản văn, nhưng tựu chung nội dung như sau:
 1. Thành thật thú hết tội lỗi c̣n dấu diếm hay chưa nói hết.  Thật thà tố cáo tội lỗi của đồng bọn và  bọn phản cách mạng mà ḿnh biết được dù chúng đă bị bắt vào trong trại hay c̣n ở ngoài xă hội.
 2. Tích cực học tập cải tạo; có trách nhiệm giúp đở các trại viên khác trong việc cải tạo. 
 3. Chấp hành nội quy của trại.  Không được có lời nói phản tuyên truyền hoặc hành động phá hoại.
 4. Tự nguyện tự giác lao động, tích cực học tập cải tạo.  Đề xuất được những sáng kiến tốt trong việc quản lư và giáo dục phạm nhân, đẩy mạnh sản xuất của trại. 
 Nội quy của trại gồm 36 điều chia làm 4 phần: phần tổng quát, kỷ luật về học tập, về nếp sống, và về lao động.
 Mười chín điều về “kỷ luật lao động” và hai mươi điều về cái gọi là “nếp sống văn hóa mới” được phát triển một cách chi tiết từ bản nội quy.
 Cái quan trọng nhất là bốn tiêu chuẩn cải tạo và nó được kẻ khắp mọi nơi trong trại.  Các cán bộ cũng thường bảo rằng việc trở về xă hội của trại viên là tùy theo mức độ mà người ấy thực hiện được qua 4 tiêu chuẩn này.  Điều đó đă khiến nhiều trại viên bị lẩn lộn giữa sự tiến bộ và sự tự trọng bởi v́ nếu muốn làm theo những tiêu chuẩn ấy th́ người trại viên phải làm những điều đi ngược lại quyền lợi của người khác.  Quả là một chiến thuật nguy hiễm của VC để chia rẽ trại viên với nhau để điều hành trại!  Trong hoàn cảnh ấy th́ ai mà không muốn được ra khỏi trại?  Trại viên không c̣n tin tưởng nhau, và điều này giúp Cộng Sản điều hành trại được dễ dàng hơn.
 Vài ngày sau khi xảy ra vụ tuyệt thực, t́nh h́nh trong trại càng lúc càng lắng dịu hơn.  Vào ngày thứ hai một tuần sau đó, một cán bộ vào pḥng giam của chúng tôi gọi Uyển và B́nh, hai đội trưởng trong pḥng, cho mười trại viên đi với hắn để lấy “xe cải tiến” cho việc lao động vào hôm sau!  Xe cải tiến là cái ǵ?  Chúng tôi hỏi nhau.
 Tôi theo nhóm để lấy xe cải tiến.  Tên cán bộ giải thích rằng “xe cải tiến” là phương tiện để giải phóng đôi vai v́ chúng ta dùng nó thay v́ gánh nặng bằng vai.  Thật là một cách giải thích kỳ khôi!  Nhưng chúng tôi cũng không hiểu được cái từ “cải tiến” là thế nào.  Cái ǵ đă cải tiến trong chiếc xe?  Một cái máy gắn vào hay cái ǵ khác?
 Chúng tôi, mười trại viên mặc bộ đồng phục tù với cái nón cối bằng lá cọ trông rất kỳ khôi đi theo tên cán bộ.  Qua cổng trại, tên cán bộ bảo chúng tôi phải bỏ mũ nón ra; chúng tôi nh́n nhau ngạc nhiên.  Không nói lời nào, nhưng trong thâm tâm chúng tôi cảm thấy tôi nghiệp cho cái thân của kẽ chiến bại.
 Trời cuối tháng tư, thời tiết miền Bắc vẫn c̣n se lạnh.  Chúng tôi đi trên con đường đất sét nhầy nhụa dọc theo bức tường gạch phía trước trại.  Những h́nh vẽ một cách vụng về trên tường diễn tả các hoạt động của trại viên.  Những bông hoa soan màu tím nhạt rụng đầy trên mặt đất, và những chồi non đang trồi ra khỏi cành cây trơ trụi.  Dân chúng gọi đó là cây “sầu đông” v́ đó là loại cây duy nhất ở miền Bắc bị rụng hết lá về mùa Đông.
 Cái gọi là “xe cải tiến” là chiếc xe kéo có một cái thùng bằng gỗ dài khoảng một thước rưỡi rộng một thước và cao khoảng năm tấc với hai bánh xe bằng sắt bọc cao su gắn phía dưới.  Hai càng xe bằng gỗ được gắn vào cái thùng ấy để kéo đi.  Chúng tôi kéo năm cái xe trên con đường đất sét bên cạnh hàng rào trại nằm gần bên suối A-Mai đi từ bộ chỉ huy trại đến ḷ gạch.
 Suối A-Mai lúc ấy đang cạn nước.  Bờ suối chạy dài ra xa.  A-Mai là con suối nhỏ chảy vào một nhánh của sông Hồng, do đó ḍng suối cũng lên xuống theo sự lên xuống của ḍng sông Hồng.  Trong mùa mưa, nước sông Hồng lên rất cao, và đôi khi làm vỡ đê gây ngập lụt cho đồng bằng Bắc Việt.  Tên cán bộ cho biết nước suối A-Mai từng lên tới tận con đường và chảy rất mạnh trong những ngày mưa lớn.
 Phân trại K3 hiện ra ở phía xa xa bên kia bờ suối.  Phương tiện duy nhất để đi từ K5 qua K3 là chiếc mảng tre do một phạm nhân lái.  Một sợi dây cáp bằng thép nối liền hai cột xi măng ở hai bên bờ suối, và chiếc mảng được nối với sợi cáp bằng một cái ṛng rọc.  Người lái mảng chống sào để đưa chiếc mảng đi từ bờ này qua bờ kia.  Có một con đường ṃn từ con đường đất sét xuống tới bến mảng.  Bên mặt của con đường đất sét, tôi nh́n thấy một vài cái nhà lá mà cán bộ cho biết đó là “nhà lô” cho những trại viên làm mộc.  Cánh đồng phía sau trại hoàn toàn hoang vu với cỏ cao và bụi rậm.
 Cách trại khoảng hơn một cây số, ḷ gạch vươn lên cao từ xa với tường bằng đất và mái lợp tôn rỉ.  Khu đất quanh ḷ gạch bị đào bới trông giống như một thành phố cổ đang bị đào bới để t́m di tích.  Một cái sân phẳng nằm bên cạnh dùng làm nơi đóng gạch.
 Chúng tôi kéo xe vào trong một cái cḥi bên cạnh ḷ gạch, nơi ở của cán bộ.  Hắn ta nói với Uyển rằng ngày mai sẽ vào để dẩn đội đi lao động ngày đầu tiên và rồi hắn đưa chúng tôi về trại.
 Đến gần suối chổ quẹo vào trại gần máy bơm nước, tên cán bộ bảo rằng để “bồi dưỡng” cho việc làm của chúng tôi, hắn cho phép chúng tôi được tắm giặt trong mười lăm phút.  Chúng tôi chạy thẳng xuống suối, cởi quần áo và tắm giặt một cách vội vả.  Lúc ấy đă gần trưa, nhưng cũng c̣n hơi lạnh.  Chúng tôi phải mặc áo quần ướt đi về trại.
 Không chỉ có chúng tôi, những người đi lănh xe, mà tất cả mọi trại viên trong trại đều thắc mắc về chữ “cải tiến”.  Khi nghe chúng tôi mô tả h́nh dạng của chiếc xe cải tiến, tất cả đều bật cười.  Kể từ lúc ấy, hai từ “cải tiến” hay “cải thiện” đều trở thành một sự diễu cợt: xe cải tiến, thức ăn cải thiện, quần áo cải tiến, vân vân.  Chúng tôi dùng từ “cải thiện linh tinh” để chỉ những người gặp cái ǵ thu nhặt cái đó, và nó đă trở nên một từ rất thông dụng trong trại cải tạo.
 Trại viên sẵn sàng để đi lao động vào những ngày tiếp theo.  Chúng tôi đă được cho biết rằng chúng tôi được “Đảng và Nhà Nước” đưa ra đây là để có điều kiện thuận tiện cho việc lao động cải tạo.   Bằng cách này hay cách khác, chúng tôi phải làm việc và làm việc cực nhọc.
 Một thành ngữ tốt để thay cho “lao động cưởng bức”:  “Lao động là vinh quang!”  Cái thành ngữ này đă trở nên quá quen thuộc đối với mọi người trong nước kể từ ngày Cộng Sản vào.  Không chỉ chúng tôi trong trại mới biết  mà mọi người dân đều biết rằng “lao động là vinh quang”.  Những người Cộng Sản bảo rằng thông qua quá tŕnh lao động, nhân loại đă được phát triển từ vượn người để biến thành con người, và cũng thông qua lao động dân chúng sẽ cung cấp tài sản cho xă hội.  Sự phát triển của xă hội tùy thuộc vào sự lao động của nhân dân, do đó mọi người trong xă hội Xă Hội Chủ Nghĩa phải lao động cho chính ḿnh và cho xă hội.
 Trong cải tạo, lao động là thước đo sự tiến bộ của mỗi trại viên, họ bảo rằng đó là việc cải tạo thông qua lao động.  Tôi nghĩ mọi thứ giải thích đều nhằm mục đích bắt buộc mọi người phải làm việc!  Nhưng trong t́nh trạng ấy th́ chúng tôi làm ǵ khác được ngoài việc phải làm những điều mà VC bảo chúng tôi làm?   Chống lại lệnh chúng là chết sớm mà thôi.  Cách duy nhất là phải chấp nhận hoàn cảnh để t́m cách sinh tồn.  Mỗi khi tránh được việc lao động, chúng tôi thường đùa với nhau rằng “lao động là vinh quang, nhưng ở không là huy hoàng!”
 Tiếng kẽng đánh thức chúng tôi dậy như thường lệ.   Sau khi điểm số trại viên, cán bộ trực trại bảo chúng tôi cho người đi nhà bếp lảnh phần ăn sáng rồi chuẩn bị đi lao động.  Đó là lần đầu chúng tôi lảnh phần ăn sáng ở trại Tân Lập, một muỗng canh (gọi là cái muôi) bo bo luộc rất khó nhai v́ cái vỏ cứng của hạt bo bo.  Ngoại trừ vài người thật sự bệnh và được bệnh xá cho phép nghỉ hay những người trực vệ sinh buồng, mọi người đều phải xếp hàng đi ra sân tập họp phía sau cổng trại.  Đă có một hàng cọc với những bảng nhỏ đề tên đội cắm sẳn ở đó.  Trại viên ngồi xổm thành hai hàng theo từng đội.  Có cả hai đội của phạm nhân h́nh sự ngồi phía bên phải của băi tập họp.  Họ trông bẩn thỉu và ốm yếu với quần áo bạc màu và tả tơi.  Nh́n họ rồi nghĩ lại ḿnh, tôi bỗng rùng ḿnh!  Bộ đồ tù này có thể chịu đựng được bao lâu, và riêng tôi th́ có thể chịu đựng được bao lâu trong hoàn cảnh này?
 Một cán bộ mặc sắc phục với quân hàm thượng úy -ba sao với một gạch- tự giới thiệu là trại phó đặc trách K5 tên là Bảng sẽ có vài lời nhân buổi lao động đầu tiên của chúng tôi.  Chẳng có ǵ mới!  Chúng tôi, những tội phạm của Nhà Nước và Nhân dân phải cải tạo tội lỗi của chúng tôi.  Đảng và Nhà Nước đưa chúng tôi đến trại này là để có điều kiện thuận lợi cho việc cải tạo.  Để được trở về với gia đ́nh và xă hội, chúng tôi phải đạt được cái gọi là “tiến bộ”.  Có ba điểm chính trong việc cải tạo để đạt được sự tiến bộ, đó là học tập, lao động và chấp hành nội quy của trại.  Trong ba điều ấy th́ lao động là điều quan trọng nhất.  Chúng tôi phải cố gắng tối đa trong lao động v́ lao động là thước đo mức độ tiến bộ của mỗi người!  Giống như các cán bộ khác, Bảng lập lại những ǵ mà hắn đă được nhồi nhét vào đầu.
 Bảng khoảng trung tuần bốn mươi, giọng nói Nam Định với chử “l” và “n”lẫn lộn với nhau chứng tỏ nguồn gốc bần nông của hắn, một giai cấp chính của VC.  Tôi đă nghe nói rằng để được gia nhập Công An của Cộng Sản th́ người nào cũng phải có ít nhất là ba đời thuộc giai cấp bần nông.  Cộng Sản bảo rằng người trong giai cấp ấy không có ǵ phải mất ngoài cái quần đùi rách, khi chiến thắng th́ họ sẽ được tất cả.  Quả là một lư do vững chắc để gia nhập “Cách mạng”!  Tiểu tư sản trí thức và tư sản là những giai cấp không trung thành với Đảng, chỉ có bần nông và công nhân là giai cấp trung thành nhất.
 Nhiều cán bộ đi vào trại sau khi Bảng chấm dứt bài diễn văn.  Họ là những “cán bộ quản giáo” hay c̣n gọi là “ban quản giáo” phụ trách các đội lao động.
 Cán bộ trực trại gọi từng đội đi lao động.  Đầu tiên là những đội h́nh sự và rồi đến phiên chúng tôi theo thứ tự từng đội từ 1 đến 8.  Khi một đội được gọi đến, đội trưởng phải đứng lên và la lớn: “tất cả đứng dậy”, “bỏ mũ nón” và rồi “đứng nghiêm”.   Khi đội đă đứng yên, đội trưởng quay lại đối diện với cán bộ trực trại và báo tổng số trại viên trong đội ḿnh, số trại viên ốm bệnh, số ở trong trại với những lư do, và tổng số trại viên xuất trại đi lao động.  Trại viên đi theo hàng đôi qua cổng trại với mũ nón cầm ngửa ra hai bên.  Các trại viên phía bên phải cầm nón ở tay phải và bên trái cầm nón ở tay trái.   Họ bảo rằng làm thế là để dễ quan sát coi có ǵ dấu trong nón hay không, nhưng tôi th́ nghĩ họ muốn trại viên phải có thái độ phục tùng.  Một hàng cán bộ vũ trang đợi chúng tôi bên ngoài trại.  Cán bộ quản giáo đi cùng với trại viên c̣n hai cán bộ vũ trang -c̣n gọi là cán bộ bảo vệ- đi phía sau.
 Trong những ngày đầu tiên này, chúng tôi được chia ra thành tám đội với những công việc làm như sau:
 - Đội 1 và 2 gọi là đội gạch có nhiệm vụ làm gạch.
 - Đội 3 gọi là đội rau xanh có nhiệm vụ trồng rau.
 - Đội 4 gọi là đội xây dựng có nhiệm vụ sửa chữa nhà cho trại và cơ quan.
 - Đội 5, 6, 7 và 8 gọi là các đội nông nghiệp có nhiệm vụ làm trên những cánh đồng quanh trại.
 Ngoài các đội của chúng tôi c̣n có các tội nhân h́nh sự làm trong những đội như “đội chăn nuôi” chuyên nuôi heo, ḅ, gà vịt, đội “lâm sản” chuyên đi lấy củi, và đội “nhà bếp” chuyên nấu trong bếp.  Một số phạm nhân h́nh sự khác th́ làm trong những bộ phận lẻ gọi là “diện rộng”, đi lao động không có cán bộ đi kèm, và làm việc riêng cho các cán bộ hay cho cơ quan.
 Chúng tôi im lặng bước đi trên con đường mà tôi đă đi ngày hôm qua để đến ḷ gạch.  Chúng tôi thuộc đội 1, do đó đội chúng tôi là “đội gạch”.  Có hai đội làm ở ḷ gạch là đội 1 chuẩn bị đất và đội 2 đóng gạch.  Công việc của chúng tôi là đào đất, gánh nước từ suối lên đổ vào đất, quần trâu để nhào đất, và khiêng đất lên sân cho đội 2 đóng gạch.
 Trong mùa nắng, đất sét trộn cát rất cứng.  Để đào đất ấy, chúng tôi phải dùng cuốc và xà beng chứ không thể dùng xẻng.  Đất được đào khu chung quanh và chuyển đến một cái hố nhỏ ở chính giữa bằng xe cải tiến.  Việc nặng nhọc nhất là gánh nước từ suối lên, khoảng cách chừng năm trăm thước.  Chúng tôi phải gánh đôi nước khoảng bốn mươi lít trên vai và đi trên một con đường gồ ghề.  Cái lỗ để trộn đất sâu khoảng hai thước phía dưới mặt đất, chúng tôi phải làm những bậc thang để gánh nước xuống và khiêng đất lên cho đội 2.  Vài trại viên đă đan những cái ky bằng tre cho hai người khiêng đất, đó là những thanh tre được đan vào nhau với hai đ̣n để cầm.  Đội chúng tôi được chia làm ba tổ để thay phiên làm những việc như gánh nước, làm đất, và khiêng đất lên sân đóng.  Thật là một công việc nặng nhọc nhất là dưới ánh nắng bởi v́ nếu trời mưa th́ không thể đóng gạch được.
 Sau khi đất và nước đă đủ trong lỗ, hai trại viên dẫn hai con trâu vào để lùa chúng đi quanh lỗ đất ấy.  Chân trâu đạp lên đất để trộn đất với nước cho đến khi đồng nhất.  Nếu chỗ nào không được th́ chúng tôi phải đạp cho đất được hoàn toàn.  Họ gọi công việc này là “quầng trâu”.
 Đống đất đă được nhào cho đồng nhất xong th́ chúng tôi phải dùng cuốc xẻng để trộn lần cuối và đánh thành đống để chuẩn bị khiêng lên chổ đóng gạch.  Công việc này được gọi là “lên quả”.
 Khi vừa ra tới ḷ gạch th́ tên cán bộ quản giáo bảo tôi chẻ lạt tre cho những người khác đan ky khiêng đất.  Tôi không biết làm sao nên đă chẻ tre thành thanh thay v́ thành sợi lạt.   Tên cán bộ không nói ǵ với tôi mà bảo tôi đi làm đất thay v́ chẻ lạt.  Vào giờ trưa, hắn tập họp đội lại và đưa tôi ra làm một thí dụ điển h́nh về một người không hề biết lao động là ǵ mà trong chế độ cũ chỉ biết ăn bám vào công sức lao động của người khác!  Tối hôm ấy trong pḥng giam, chúng tôi phải họp để phê và tự phê, và rồi tôi lại được đưa ra để làm đề tài phê b́nh cho đến khi tôi phải nhận khuyết điểm.  Cuối cùng th́ tôi phải nói rằng tôi không hề biết ǵ về lao động tay chân bởi v́ lúc nhỏ tôi chỉ đi học và khi lớn lên tôi chỉ làm việc trí óc chứ chưa hề làm việc tay chân.  Tôi hứa sẽ cố gắng tích cực hơn trong thời gian tới để theo kịp những người khác.  Kể từ hôm ấy trở đi, chúng tôi phải đi lao động từ sáng đến chiều và tối lại th́ phải ngồi họp để kiểm điểm những việc làm trong ngày cho đến khi nghe tiếng kẽng đánh báo ngủ.
 Đóng gạch cũng chẳng khỏe hơn làm đất.  Chúng tôi phải ngồi xổm trên sân suốt ngày dưới ánh nắng.  Đất mang lên sân được chất thành những đống nhỏ, người đóng gạch phải dùng cái khung bằng gỗ đè vào đống đất để lấy đất và đập xuống sân, kéo viên gạch sắp thành hàng và lấy cái khung ra để làm viên gạch khác.  Điều này tưởng chừng như dễ dàng, nhưng dưới ánh nắng và suốt ngày phải ngồi xổm, ḅ từ nơi này đến nơi khác khiến mọi người đều bị đau lưng, đau hông, và đau vai.  Thêm vào đó c̣n phải làm cho đủ tiêu chuẩn mà tiêu chuẩn ấy th́ cứ tăng lên hàng ngày.
 Giữa hai công việc đóng gạch và làm đất th́ tôi chọn công việc sau mặc dù có nặng hơn nhưng tôi có thể di chuyển được chứ không phải ngồi xổm suốt ngày.   Đội của chúng tôi và đội 2 thay phiên nhau làm hai việc này.  May mắn cho tôi là tôi chỉ làm đội gạch khoảng một tháng th́ được đổi sang đội làm mộc.  Tôi không biết tôi có thể chịu đựng bao lâu nếu cứ ở đội làm gạch? Lao động quả thật là vinh quang, đặc biệt là lao động cưỡng bức! Trong trại, chúng tôi luôn luôn phải biết cái thành ngữ “tự nguyện và tự giác lao động”, nhưng nếu chúng tôi không tự nguyện th́ họ buộc chúng tôi phải lao động hoặc là xử phạt chúng tôi bằng mọi cách!

Chương 27. Tôi Làm Thợ Mộc

Làm gạch quá nặng nề đối với tôi, và đi làm ngoài đồng th́ những con đỉa bám đầy chân mỗi lần bước xuống nước khiến tôi rất kinh khiếp.   V́ vậy khi trại cần ai biết làm thợ mộc để biên chế vào đội mộc, tôi t́nh nguyện ngay dù thật t́nh th́ tôi chẳng biết ǵ ngay cả việc cầm cái cưa để cưa gỗ!  Tôi cũng muốn nói ở đây là cái cưa ở Việt Nam là loại cưa khung với cái khung gỗ có hai tay cầm dài khoảng năm tấc nối liền nhau bởi một thanh gỗ nhỏ dài bằng cái lưởi cưa và được căng bằng một thanh gỗ khác ở giữa.  Cái cưa này rất khó giữ cho thăng bằng nếu chưa quen tay.
Tôi được chuyển ngay sang đội mới thành lập, đó là đội 10 và Uyển vẫn làm đội trưởng đội này.  Ngày đầu tiên đến “nhà lô” của đội, ngay phía sau ṿng rào trại, để làm mộc, tôi được phân công để rọc gỗ thành những thanh gỗ khổ 4×10 phân.   Tên cán bộ quản giáo bảo tôi đặt tấm b́a gỗ dày lên trên hai cái ghế ngựa và ngồi thẳng lên đó.  Tôi phải giử lưỡi cưa bằng cả hai tay; tay mặt nắm vào một đầu ngay chỗ lưỡi cưa gắn vào khung c̣n tay trái th́ giữ đầu kia của khung cưa.  Sau đó cả hai tay phải đưa đều lên xuống và mắt th́ nhắm thẳng theo đường mực để lái lưỡi cưa cắt theo đó.  Điều này nghe cũng dễ, nhưng khi làm th́ rất khó v́ đó là lần đầu tiên trong đời tôi phải xẻ gỗ bằng cưa.  Lưỡi cưa cứ đi lượn ṿng như con rắn ḅ chứ không đi theo ư ḿnh muốn, càng lái th́ nó càng bị kẹt trong gỗ khiến tôi rất khó nhọc mới đưa lên xuống được.  Chỉ một lúc sau mồ hôi đẫm ướt cả ḿnh mẫy, và hai vai tôi ê ẩm như bị ai đánh.
Tôi ráng giử b́nh tỉnh và tự nhủ rằng dù sao th́ c̣n hơn là phơi nắng và giẫm bùn suốt ngày ở chỗ làm gạch.  Ở trong trại, tôi không thể tránh không làm việc được, do đó đành phải chấp nhận cái khá nhất trong số những cái xấu!  Sau vài ngày, tôi có thể lái được lưỡi cưa theo ư ḿnh và công việc cũng trở nên dễ dàng hơn một ít.
Thời gian sau đó, đội chúng tôi được phân công làm nhà để gia đ́nh trại viên đến thăm nuôi.  Nhà thăm nuôi này nằm ở ngả rẽ vào phân trại K5, đối diện với chuồng ḅ.  Tôi lại cũng chẳng biết tí ǵ về kiến trúc, cho dù làm nhà gạch hay nhà lá.  Nhưng trong đội có vài người ở trại Tây Ninh đă từng làm nhà, họ trở nên những “chuyên viên” hướng dẫn chúng tôi làm việc này.
Công việc đầu tiên của tôi là phải dùng ŕu để đẽo cây gỗ thành cột nhà.  Những cây này do các phạm nhân h́nh sự trong đội lâm sản mang về.  Trước hết tôi phải đẽo vuông cái cây rồi đẽo thành h́nh bát giác, sau đó dùng cái bào để bào tṛn thành cột nhà.  Họ gọi là “chuông tư”, “trầm tám”, rồi “lăng cạnh”!  Để làm những xà nhà th́ chỉ cần đẻo thành h́nh vuông rồi bào sơ cho có h́nh dáng.
Long và Tranh, những “chuyên viên” trong đội đặt cột và xà nhà trên mặt đất theo h́nh dạng của sườn nhà rồi vẽ những cái mộng và lỗ mộng cho chúng tôi đục, cưa và ráp lại thành h́nh.
Chúng tôi phải đào một cái ao phía sau để lấy đất đắp nền nhà.  Sau ba tuần th́ sườn nhà được dựng lên, và lúc đó là lúc chúng tôi phải làm mái, làm tường, và những công việc về mộc khác.
Để làm tường bằng đất, chúng tôi phải đục những lỗ vuông nhỏ cạnh 1×3 phân trên cột và xà nhà gọi là “lỗ bua” để nhét những thanh tre vào.  Những thanh tre được nối tiếp nhau và cột dính lại thành h́nh dạng trông giống như mạng lưới.  Trong lúc đó th́ một toán phải đào đất, trộn rơm và nước vào rồi dùng chân trần mà đạp cho thành một chất nhầy nhầy.  Chúng tôi dùng tay để trét thứ đất trộn rơm ấy vào vách để thành vách đất.
Mái nhà th́ làm bằng ba lớp tre.  Những cây tre để nguyên cây gọi là “đ̣n tay” được cột bằng dây lạt song song theo đường ngang từ cây kèo này qua cây kèo khác với khoảng cách khoảng một thước.  Những cây nứa nhỏ được gọi là “rui” được cột vào đ̣n tay theo chiều dọc cách nhau khoảng năm tấc từ đ̣n tay trên cùng đến đ̣n tay cuối.  Cuối cùng là những thanh tre chẻ khoảng ba phân cột vào rui theo chiều song song với đ̣n tay ở khoảng cách khoảng ba tấc được gọi là “mè”.
Để lợp mái, chúng tôi dùng lá cọ non dài khoảng một thước rưỡi đến hai thước.  Chúng tôi xé hai tép nhỏ ở hai bên lá cọ, gắn nó vào mạng lưới của rui và mè theo chiều ngửa lên.  Sau ba lớp lá, chúng tôi phải cột một thanh tre để giử lá ở vị trí v́ vùng này thường hay có băo.  Đỉnh của mái nhà là một hàng các cọc tre đâm xuyên qua và những cái lá cọ móc vào rồi đặt nằm chéo nhau.
Sườn nhà được nối với nhau bằng những mộng đuôi cá hay những cọc tre.  Chỉ có cửa sổ và cửa cái là dùng đinh để đóng mà thôi!  Cái nhà, hay nói đúng hơn là căn lều khoảng 8×10 thước, mà chúng tôi phải bỏ ra hai tháng trường để làm hoàn tất với công sức lao động cực nhọc của bốn mươi người chưa kể những phạm nhân h́nh sự cung cấp cây và lá.  Nhưng điều mà tôi thu nhận được qua thời gian này là tôi bắt đầu có một ít kinh nghiệm về việc sử dụng cưa, đục, bào và ŕu, tất cả sẽ có ích cho tôi trong thời gian sắp tới.
Sau khi hoàn thành “nhà thăm nuôi” cho trại viên, đội chúng tôi, đội 10 được đặt tên là “đội mộc và xây dựng tạm thời” với nhiệm vụ làm và sửa chữa nhà cửa làm bằng cây và tre trong trại và khu cơ quan.  Trong thời gian không có công tác xây dựng th́ chúng tôi được làm mộc ở nhà lô.  Một đội khác được thành lập trong lúc đó là đội 2 chuyên làm mộc gia dụng như đóng đồ đạc bằng gỗ, xẻ gỗ cung cấp cho mộc và xây dựng.
Tôi suy nghĩ rằng chỉ có cách duy nhất để tránh các công việc nặng nhọc khác ở trong trại là làm sao học nghề làm mộc để được ở lại đội 10.  Với một ít khéo léo và với khả năng về tính toán, tôi nhanh chóng bắt kịp nghề nghiệp này.  Tôi có thể tính được mọi thứ trong căn nhà và không cần phải sắp cây gỗ xuống đất theo h́nh dạng cái khung nhà để vẽ mộng.  Tôi chỉ cần cán bộ quản giáo cho biết về kích thước chung của căn nhà là có thể tính toán một cách chính xác bao nhiêu vật liệu để làm.   Sáu tháng sau, tôi trở thành chuyên viên cho đội!  Tôi lợi dụng việc ấy để có thể làm những điều mà tôi muốn làm theo ư ḿnh.
Hàng ngày đến nhà lô, cán bộ quản giáo nói với đội trưởng Uyển về công việc phải làm, và rồi Uyển hỏi tôi cần bao nhiêu trại viên để làm công việc ấy.  Tôi thường yêu cầu số người nhiều hơn là nhu cầu để mọi người đều được thoải mái hơn trong công việc.  Khi làm nhà, tôi thường bảo những phạm nhân h́nh sự trong đội lâm sản chất những thứ cần thiết theo từng loại để chúng tôi khỏi phải di chuyển quá nhiều, điều đó có thể làm chúng tôi rất mệt nhất là với t́nh trạng thiếu dinh dưỡng ở trong trại.  Mọi điều mà tôi tính toán đều với mục đích là làm thế nào để tránh cho chúng tôi mất sức.  Chúng tôi phải tránh sự tiêu hao năng lượng cho chúng tôi trong hoàn cảnh này để c̣n có thể sống sót!
Luôn luôn có những điều ngộ nghĩnh xảy ra trong mọi t́nh huống, ngay cả trong những t́nh cảnh bi đát nhất.  Ở trại Tân Lập th́ hầu hết nhà cửa là nhà “tạm thời”, nghĩa là nhà làm bằng tre, gỗ và lá cọ.  Chúng tôi có rất nhiều việc phải làm, và đôi lúc chính điều này đă tạo nên một cảnh ngộ trái ngược.  Các cán bộ và gia đ́nh của họ cần nhà để ở, cần cḥi để nuôi heo gà vân vân, và chúng tôi lại là những người làm ra những thứ mà họ cần.  Nhà tốt hay xấu là tùy thuộc vào chúng tôi!  C̣n chúng tôi th́ cần cái ǵ?  Tất nhiên điều mà tù cải tạo nào cũng cần là thức ăn và công việc làm nhẹ nhàng!   Tôi không bao giờ quên cơ hội để đ̣i hỏi những thứ cần thiết cho cuộc sống của chúng tôi như gà, thịt, trứng, khoai ḿ, và ngay cả rau.  Họ khó có thể từ chối những điều yêu cầu ấy v́ họ luôn muốn chúng tôi làm việc tốt cho họ.   “Chúng tôi luôn muốn làm tốt mọi việc và làm nhanh cho các ông, nhưng như các ông thấy, chúng tôi không đủ sức.  Nếu các ông có món ǵ đó để bồi dưỡng cho chúng tôi, món ǵ cũng được, tôi nghĩ chúng tôi sẽ làm việc tốt hơn”.  Đó là câu nói đầu môi của tôi mỗi lần tôi muốn hỏi xin thức ăn cho chúng tôi khi làm việc cho họ.
Có một lần chúng tôi làm một căn nhà bảy gian cho khu gia đ́nh cơ quan, khi đặt cây đ̣n tay ở nóc nhà, tôi thấy vài người mang đồ đến cúng rồi tặng cho chúng tôi đồ cúng ấy.  Tôi hỏi xem họ làm ǵ vậy th́ họ cho biết cây đ̣n tay là một vật quan trọng nhất trong cái nhà, và theo sự tin tưởng của họ, họ yêu cầu chúng tôi trân trọng khi đặt đ̣n tay cho căn nhà để họ có may mắn khi sống trong nhà ấy.  Chúng tôi th́ chẳng cần điều ǵ ngoài phẩm vật của họ!  Kể từ đó, chúng tôi đă biết được rằng cho dù là Cộng Sản, họ cũng rất mê tín.
Một lần khác khi làm cửa nhà cho họ, chúng tôi làm cửa trước và cửa sau thẳng đường từ trước ra sau.  Họ đến yêu cầu tôi cho làm chéo qua một chút.  Tôi biết đó cũng là một điều mê tín, do đó tôi bảo với họ rằng đó là ư kiến của “ban kế hoạch trại”.  Một lát sau họ mang đến cho chúng tôi một bao bo bo và bảo tôi làm dùm họ điều mà họ muốn.  Chúng tôi chia nhau phần bo bo rồi vừa sửa lại mà vừa cười với nhau!
Sự thiếu ăn và cái đói là điểm chính yếu trong trại cải tạo.  Đội chúng tôi dù được làm những việc tương đối nhẹ nhàng hơn vài đội khác nhưng lại không có được những “bồi dưỡng” như những đội nông nghiệp, do đó tôi đă phải yêu cầu cán bộ quản giáo cho trồng cái ǵ đó để trại viên trong đội có thêm phần ăn.  Ông ta cho phép Niệt, một trại viên trong đội làm việc ấy.  Sau vài tháng, Niệt thay luôn người phạm nhân h́nh sự và trở thành trại viên “diện rộng” làm riêng cho cán bộ quản giáo.  Niệt trồng cho đội giàn bầu và vài luống rau, ngoài ra anh ta c̣n có nhiệm vụ đi kiếm thêm thức ăn cho cán bộ quản giáo.  Đôi lúc anh ta mang vào pḥng cho riêng tôi một ít thức ăn mà anh ấy kiếm được.  Trong cái địa ngục như trại Tân Lập, không có ǵ quan trọng hơn thức ăn, mọi loại thức ăn, bởi v́ mọi người đều đói!
Đầu năm 1978, Uyển chuyển qua làm trong ban “Thi Đua”.  Ban Giám Thị đưa Yêm từ K1 qua làm đội trưởng đội 10.  Yêm chưa biết ǵ về mộc và xây dựng, nhưng v́ là đội trưởng anh ta muốn nắm lấy trách nhiệm.  Anh ta đưa tôi vào làm mộc ở nhà lô thay v́ làm công việc xây dựng.  Đó là thời gian mà tôi có dịp để học đóng đồ gia dụng.  Công việc này tương đối nhẹ hơn làm xây dựng, nhưng phải ở tại nhà lô và không có thêm được thức ăn “bồi dưỡng”.  Điều này rất quan trọng cho chúng tôi.
Trong trại, chúng tôi thường làm giường, tủ chạn, bàn ghế cho cán bộ và gia đ́nh.  Đôi khi họ c̣n bảo tôi làm dùm “ḥm” (rương đựng quần áo làm bằng gỗ).  Việc này thường là công việc làm riêng tư, không có trong kế hoạch của trại, do đó tôi lại có cơ hội để yêu cầu họ cung cấp cho tôi món này món nọ.
Sau vài tuần lễ, Yêm không thể nào làm được việc của đội, đặc biệt là khi làm căn nhà khá lớn, do đó cán bộ quản giáo và cán bộ kế hoạch của trại bảo tôi phải trở lại làm việc như là chuyên viên về xây dựng cho đội.  Tôi làm công việc này v́ tôi biết họ cần tôi trong công tác xây dựng, và đó cũng là cơ hội để tôi có thể tránh được công việc nặng nề và có cơ hội giúp các trại viên khác trong đội.
Cũng v́ điều này đă khiến có lần tôi suưt bị nguy hiểm khi ban giám thị trại có ư định chơi tṛ chơi dân chủ trong trại bằng cách cho phép trại viên bầu ban thi đua và các đội trưởng.  Tôi đă cảm thấy đó là một chiến thuật của VC để loại trừ những trại viên nào được các trại viên khác có cảm t́nh.
Trong đội tôi, dưới sự chủ tŕ của cán bộ quản giáo, các trại viên đă đề cử đội trưởng Yêm, đội phó Sinh, và tôi ra để được bầu vào chức vụ đội trưởng.  Sau cuộc bầu cử, tôi lại là người được một trăm phần trăm phiếu bầu của các trại viên trong đội.  Một buổi họp của Ban Giám Thị với Bích, một phạm nhân h́nh sự làm trưởng ban thi đua, đă đi đến kết luận là phải chuyển tất cả những người đă được các trại viên tín nhiệm đi đến phân trại khác, trong đó có tên tôi.  Uyển, Yêm và vài người nữa được chuyển đi K1, nhưng họ giữ tôi lại v́ lư do không có người thay thế để làm công việc xây dựng.   Tôi ở lại đội 10 với nhiệm vụ củ là “chuyên viên về xây dựng”, và họ đưa Tống từ K1 sang làm đội trưởng đội 10.
Các trại viên đến đội 10 và đi khỏi đội, các trại viên được chuyển đến trại Tân Lập và rồi được thả ra khỏi trại; nhiều cán bộ quản giáo đến phụ trách đội 10 và chuyển đi đội khác.   Tôi vẫn cứ ở đội ấy hầu hết thời gian từ đầu cho đến khi rời trại Tân Lập để đi về miền Nam.  Long, Tranh, Tánh, và những trại viên trong nhóm 410 người trên chiếc tàu “Sông Hương” đă được thả ra khỏi trại từ đội 10.  Vui, Nam, Giới, Tứ, và những trại viên khác được chuyển đến trại Tân Lập từ Lào Kai, Yên Bái, Hoàng Liên Sơn vân vân là những trại viên cuối cùng của đội 10.  Nhưng chỉ có tôi là ở đội ấy từ đầu đến cuối.
Cũng không phải tất cả mọi việc đều trôi chảy!   Mặc dù chúng tôi thường làm trong nhà lô, “nắng không tới mặt, mưa chẳng tới đầu”, nhưng rồi cũng luôn luôn có những việc ngoại lệ.  Trong mùa giông băo, và miền Bắc Việt Nam th́ thường có giông băo, chúng tôi phải đi sửa mái nhà trong trại và khu cơ quan trong khi các đội khác th́ được nghỉ.  Mái nhà làm bằng lá cọ rất dể bị tung bay trong gió băo nên chúng tôi không bao giờ được nghỉ ngơi trong mùa này!
Thêm vào đó, chúng tôi làm việc nguy hiểm mà không có trang bị an toàn nào cả.  Làm việc trên mái nhà, đặc biệt là vào mùa đông khi có mưa phùn và gió bấc, những sợi lạt tre rất bén dễ cắt đứt tay.  Tôi đă té xuống đất một lần từ mái khi cột dây lạt và dây bị đứt làm mất thăng bằng.  May mắn là tôi rơi trúng đống lá cọ nên chỉ mất một cái răng chứ không bị thương nặng.   Nếu không có đống lá th́ không biết tôi sẽ ra sao?
Một lần khác, ba trại viên trong đội cùng tôi phải đi cắt một cây sung ở bờ suối A-Mai về làm cột nhà.  Hôm ấy trời mưa nhỏ chứ chưa phải là mưa to.  Sung là một loại cây có nhiều nhựa rất khó cưa ngang bằng cái cưa cá mập.  Cây lại nằm ở bờ suối ngay chỗ giáp với mặt nước.  Chúng tôi không thể đứng dưới nước để cưa nên chúng tôi phải đóng cái ghế ngựa vào thân cây và ngồi trên ghế để cưa cây.  Mực nước càng lúc càng dâng lên cao.   Có lẽ là đang mưa to ở trên nguồn.  Lúc đầu th́ cây sung nằm gần bờ nhưng lần lần thấy bờ càng xa ra.  Khi đă cắt xong th́ chúng tôi không c̣n làm cách nào khác hơn là bám vào thân cây để nó trôi theo ḍng nước đang chảy xiết.  Một lần may mắn nữa là cây sung lại trôi tấp vào bờ; chúng tôi lôi nó lên bờ và đi về nhà lô với quần áo ướt và lạnh.
Năm năm ở trại Tân Lập quả là quá dài để quen dần với mọi thứ.  Kể từ lúc bắt đầu chưa biết làm mộc là ǵ cho đến lúc có thể làm được hết mọi việc và thành một thứ chuyên viên cần thiết cho việc xây dựng trong trại, tôi đă phải vượt qua biết bao nhiêu là khó khăn!  Cán bộ và ban giám thị lần lần biết tôi.  Đầu năm 1981, nhà lô đội 10 chuyển qua địa điểm mới, ở gần bộ chỉ huy trại và nằm cạnh vườn cam.   Tôi có thể đi ra nhà lô một ḿnh mà không cần phải có cán bộ đi theo trông chừng.  Đôi khi ban giám thị trại c̣n cho phép tôi được đi một ḿnh ra nhà dân để quan sát lấy ư về để làm nhà cho cơ quan.  Tôi nghĩ tôi có thể nhân đó mà trốn trại được và họ chỉ có thể phát hiện khi điểm buồng vào buổi tối mà thôi.  Nhưng như tôi đă nói từ trước, trại Tân Lập bao quanh bởi núi rừng và thật sự tôi không biết đi đâu khi trốn ra khỏi trại!  Cũng đă có vài cuộc trốn trại nhưng chưa một ai đi được xa v́ tất cả đều bị những người dân miền núi trong vùng bắt nộp về trại để nhận phần thưởng là một ít gạo và thực phẩm.  Mọi cuộc trốn trại bị thất bại đều dẫn đến cái chết bằng cách này hay cách khác sau khi bị biệt giam một thời gian dài.
Một mẫu chuyện t́nh trong đời cải tạo:  Khi nhà lô mới của đội 10 dời về khu vườn cam, nó cũng nằm gần nhà giữ trẻ cho gia đ́nh cán bộ.  Cô giáo nhà trẻ tên là Lan thường đến nhà lô để nhờ tôi làm dùm thước kẻ.  Lúc đầu tôi không chú ư ǵ đến cô ta v́ cô ta là “cán bộ”.  Nhưng lâu dần điều ấy trở thành thường xuyên, và cô ta chỉ nhờ tôi làm dùm công việc này trong khi có nhiều trại viên khác làm trong nhà lô.  Mỗi lần có dịp đến để sửa chữa trong nhà trẻ, học sinh của cô ta lại cho tôi biết rằng cô giáo đang “trang điểm” trước khi ra gặp tôi!  Vài người bạn trong đội và ngay cán bộ quản giáo cũng biết điều này, nhưng họ chỉ cười với tôi mỗi khi thấy cô ấy đi tới nhà lô.   Lan không đẹp nhưng có nụ cười hấp dẩn và thân h́nh cân đối, có lẽ v́ cô ấy lao động từ bé.  Sự quan hệ của chúng tôi dần dần trở nên gần hơn cho đến khi tôi chuyển về miền Nam đầu năm 1982.  Tôi không biết điều ǵ sẽ xảy ra nếu tôi không chuyển khỏi trại Tân Lập?
Không chỉ ḿnh tôi mà một số trại viên khác cũng bắt đầu có những sự quan hệ với các cán bộ nữ.  Bên cạnh đó th́ sự quan hệ giữa trại viên, nhất là những người trong đội lâm sản với dân quanh vùng càng lúc càng nhiều hơn. Thật là một t́nh trạng đảo ngược! Tôi có thể nói rằng “chính sách của Đảng và Nhà Nước trước sau như một”, nhưng mà quan điểm của con người th́ đă bắt đầu thay đổi!

 

 

Chương 28. Dưới Hai Tầng Áp Bức

Trại Tân Lập không phải là một trại mới xây như tên gọi của nó.  Tân Lập là một mẫu mực của một trại cải tạo của Việt Cộng bởi v́ nó đă được thành lập từ thời 1954 sau khi Cộng Sản thôn tính miền Bắc Việt Nam.  Nó đă từng là trại giam giữ các nhân viên của thời Pháp.  Trong phong trào “Nhân Văn Giai Phẩm” 1955 ở miền Bắc, nó lại được dùng để tập trung các văn thi sĩ có những tư tưởng chống Cộng.  Tân Lập cũng đă từng là nơi để nhốt những địa chủ trong giai đoạn “Cải Cách Ruộng Đất” ở miền Bắc sau 1954.  Trong cuộc chiến tranh Việt Nam, các tù binh Mỹ cũng đă bị giam ở đó.  Trước khi chúng tôi đến trại th́ Tân Lập đă là trại cải tạo các thiếu nhi phạm pháp và các trẻ bụi đời.  Với một lịch sử như vậy, Tân Lập là một trại cải tạo tổ chức rất hoàn hảo.
Cơ cấu tổ chức nhân sự của trại Tân Lập gồm hai thành phần: Các đơn vị Công An VC quản lư trại và các trại viên.
Các sĩ quan công an VC được chia làm hai bộ phận, “Ban Giám Thị” và “Hội Đồng Cán Bộ”. Ban Giám Thị hay Ban Chỉ Huy trại gồm những Công An trông coi các việc điều hành chung trong trại như Trưởng trại, các trại phó đặc trách mỗi K, các trại phó trông coi các ban ngành như kế hoạch, giáo dục, chấp pháp, và an ninh.  Hội đồng cán bộ bao gồm hai bộ phận chính, đó là các cán bộ quản giáo trông coi trại viên trong mỗi đội và các cán bộ vũ trang hay cán bộ “bảo vệ” có nhiệm vụ canh gác trại và quan sát trại viên lao động bên ngoài trại.
Trại viên trong trại được chia thành từng đội và tổ.  Mỗi đội gồm khoảng từ ba mươi đến bốn mươi trại viên với một trại viên được sự tín nhiệm của ban giám thị hay cán bộ quản giáo làm đội trưởng.  Đội được chia thành ba hay bốn tổ tùy theo công việc của từng đội.  Mỗi tổ có khoảng mười trại viên và có một tổ trưởng trông coi công việc lao động do đội trưởng hay cán bộ quản giáo giao phó cho tổ ấy.
Một tổ chức đặc biệt của trại Tân Lập là cái gọi là “Ban Thi Đua” gồm có “Thường Trực Thi Đua” và “Hội Đồng Tự Quản” bao gồm các đội trưởng.  Đó là những cái tai và mắt của Ban Giám Thị và Hội Đồng Cán Bộ.
Khi chúng tôi vừa đến trại Tân Lập th́ cái gọi là “Thường Trực Thi Đua” nằm trong tay của các tội nhân h́nh sự, với Bích, một tên “mắt lé răng hô”, và Khôi nắm giữ mọi sinh hoạt trong trại.  Chúng rất có thế lực!  Có lần tôi được gọi lên văn pḥng của chúng để kẻ khẩu hiệu, tôi thấy có một cán bộ kế hoạch của trại vào để hỏi vài trại viên đi theo làm công việc ǵ đó.  Bích đang nằm để một phạm nhân xoa bóp trong pḥng riêng phía bên trong văn pḥng của thường trực thi đua; hắn ta la lớn lên rằng “bảo ông ta đợi tôi, tôi đang bận!”  Tôi không hiểu hắn ta là loại tù ǵ?  Nếu là trại viên th́ chắc đă bị phạt nặng lắm rồi!
C̣n Khôi th́ hàng mỗi buổi sáng ngồi ở bệnh xá để cho phép trại viên được nghỉ bệnh trong trại hay không.  Các trại viên nào muốn khỏi đi lao động th́ phải có cái ǵ đó đút lót cho hắn!
Trong khi trại viên chỉ có một chén nhỏ bo bo th́ chúng có đầy dẫy thức ăn; trong khi trại viên bị nhốt trong pḥng giam th́ chúng có riêng pḥng ngủ và có riêng những người phục dịch để giặt giũ và ủi áo quần!  Chúng dường như là những ông vua ở trong trại.  Không ai biết về tội trạng của chúng và án tù mà chúng bị xử.  Tôi nghe vài phạm nhân h́nh sự bảo rằng Bích đă từng là một cán bộ kinh tài làm trong bộ tài chánh ở Hà Nội, thủ đô của Bắc Việt.  Hắn ta ăn cắp tiền của bộ và bị xử hai mươi năm.  Khôi th́ là một sĩ quan ở địa phương có tội giết vợ nên bị tù chung thân. Ban Giám Thị trại rất tin tưởng bọn chúng nên trao cho bọn chúng hết mọi quyền hành trong trại.
Vào năm 1978, vài trại viên trong nhóm “Chế độ cũ của miền Nam” gia nhập vào “Thường Trực Thi Đua”.  Khôi được dời đi K1, nhưng Bích th́ vẫn là trưởng ban thi đua cho đến khi được tha ra khỏi trại vào năm 1981.
Tôi không muốn phê b́nh hay kết án các hành động của Ban Thi Đua trong nhóm của các trại viên đến từ miền Nam.  Tôi chỉ muốn kể lại ở đây những ǵ đă xảy ra ở trại Tân Lập.  Đối với những ai đă ở trại Tân Lập th́ tôi nghĩ họ đă biết quá nhiều về các Thường Trực Thi Đua này.  C̣n đối với những người khác th́ tôi nghĩ chắc là khó có thể tin được những việc làm của họ là sự thật.  Đôi khi chính tôi c̣n phải tự hỏi rằng những người ấy là công an của VC hay là tù cải tạo?
Uyển, B́nh, Tú, Diêu vân vân là những “thường trực thi đua” được điều khiển bởi Bích và hành động cũng giống như Bích.  Trại viên trong trại bị áp bức bởi hai bộ phận: Các Cán Bộ và các Thi Đua.  Điều nguy hiểm của Cộng Sản là chúng dùng thủ đoạn “ném đá dấu tay”, dùng Thi Đua như một công cụ của chúng để điều hành trại.  Các cán bộ th́ luôn miệng nói rằng “đường lối và chính sách của Đảng và Nhà Nước” là không đánh đập hay hành hạ trại viên để trả thù, và nếu có những hành động xấu nào đó xảy ra th́ đó là hành động của từng cá nhân chứ không phải là chính sách của Đảng và Nhà Nước.  Những điều mà các Thi Đua làm đó là do ư của họ chứ không phải là do Ban Giám Thị và Hội Đồng Cán Bộ!
Nhiều trại viên đă không thù hận các VC mà lại thù hận những thi đua, và họ đă quên rằng chính các thi đua là những người thi hành những chỉ thị của Ban Giám Thị trại.
Các Thường Trực Thi Đua đứng bên ngoài pḥng giam để quan sát, nghe lén, và phê b́nh các buổi họp của trại viên.
Các Thường Trực Thi Đua tổ chức riêng cho ḿnh những hệ thống ăn-ten gồm những trại viên làm tai mắt cho chúng.
Các Thường Trực Thi Đua gọi những trại viên vi phạm nội quy của trại lên văn pḥng và đánh đập các trại viên ấy.
Các Thường Trực Thi Đua bắt buộc các trại viên bị bệnh phải đi lao động.
Rất nhiều hành động của Thường Trực Thi Đua đă tạo nên những căm thù trong trại viên.
Cái chiến thuật này của Cộng Sản đă rất thành công trong trại cải tạo, đặc biệt là ở trại Tân Lập.  Trại viên sợ hăi các thường trực thi đua như Bích, Uyển, B́nh, Tú, Diêu, vân vân, hơn cả những cán bộ trong ban giám thị như Thùy, Bảng, hay Trung.

 

 

Chương 29. Quay Đầu Về Núi!

Mùa Đông năm 1977, đó là mùa Đông đầu tiên mà chúng tôi phải chịu ở miền Bắc Việt Nam.  Thời tiết rất lạnh, nhất là đối với chúng tôi, những trại viên bị ốm đói, không đủ quần áo che thân, và ngủ không có chăn mền trong những pḥng giam mà cửa sổ luôn luôn được mở rộng để dễ kiểm tra bên trong.  Mưa phùn và gió bấc là những điều mà trước kia chúng tôi chỉ được đọc trong các tiểu thuyết viết về sự đau khổ của những người nghèo ở miền Bắc.  Giờ đây chúng tôi phải sống với những thứ đó trong một t́nh trạng c̣n tồi tệ hơn cả những người nghèo, trong cái địa ngục của thế gian!
Lưu Đ́nh Việp, nguyên chánh nhất của ṭa thượng thẩm Sài G̣n đă bị bệnh tiểu đường.  Ông ta làm trong đội “rau xanh”.  Một hôm nọ ông ta bị con đỉa cắn vào chân; máu không cầm được mà lại không thể ở trong trại để nghỉ ngơi.  Hàng ngày ông phải gánh những gánh gọi là “phân tươi” để tưới rau.  Phân tươi c̣n gọi là “phân bắc” là phân lấy từ nhà cầu của trại viên trộn với nước suối.  Vết thương của ông ta bị làm độc và không có thuốc men ǵ nên ông bị chết sau vài tuần lễ!  Ông ta là người trại viên đầu tiên chết ở trại cải tạo Tân Lập.
Sau đó th́ trại viên thay phiên nhau chết từng người một.  Vài trại viên đă ngă ra chết khi đang hút thuốc lào; tay của họ c̣n nắm cái điếu.  Vài người chết trong lúc lao động.  Có người th́ chết trong lúc đang ngủ.
Lúc ấy tôi đang làm trong đội 10, đội “mộc”.  Tôi phải đóng quan tài gần như hàng ngày, và những tội nhân h́nh sự trong “đội lâm sản” th́ mang người chết đi chôn.
Hôm ấy là một đêm mùa Đông vào tháng chạp năm 1977.  Chúng tôi đang ngồi họp sau bửa ăn chiều trong pḥng giam khi đă bị nhốt vào pḥng th́ nghe tiếng lanh canh mở khóa pḥng giam làm gián đoạn buổi họp của chúng tôi.  Cán bộ quản giáo của đội 10 vào và bảo Uyển, đội trưởng đội 10 cho năm  người đi với ông ta.  Lúc đó vào khoảng chín giờ tối.  Hôm ấy là phiên trực của tôi do đó tôi đi cùng bốn trại viên khác trong đội để đến nhà lô của đội đóng một cái quan tài chôn một trại viên vừa chết cách đó khoảng một tiếng đồng hồ.  Điều này rất là bất thường v́ chúng tôi vẫn thường làm việc này trong giờ lao động mà thôi.
Đóng một cái quan tài!  Nói th́ dễ hơn làm v́ chúng tôi không có sẵn gỗ ván theo kích thước.  Chúng tôi phải cưa gỗ bằng cưa tay để có được theo đúng kích thước, phải bào cho nhẵn và rồi lại phải rong cạnh cho thẳng để có thể ghép vào nhau được.  Tiếp theo đó th́ chúng tôi đóng thành một cái quan tài h́nh hộp vuông dài hai thước với các cạnh năm và sáu tấc có sẵn cái nắp để đóng đinh vào.  Chiếc quan tài làm xong vào khoảng nửa đêm; chúng tôi khiêng nó vào bệnh xá để đặt tử thi và đồ đạc của anh ta vào đó.
Với hai sợi dây cột vào hai đầu của quan tài, chúng tôi luồn một thanh đ̣n tre ngang qua cho dễ khiêng bằng vai.  Một người trong chúng tôi bưng một cái mâm gồm một chén cơm, vài trái chuối, vài cây nhang, và hai cây đèn cầy.  Một người khác th́ cầm cây đuốc để soi đường v́ lúc ấy trời rất tối.  Một người nữa th́ cầm mấy cái xẻng, và hai người c̣n lại th́ khiêng quan tài.  Cán bộ quản giáo đi phía trước c̣n hai cán bộ vũ trang th́ đi phía sau, chúng tôi đi trên một con đường đất sét dốc ngược về phía K4 của trại.  Cái nghĩa trang để chôn trại viên bị chết nằm trên đỉnh của một ngọn đồi trước dùng để trồng cây trà, nằm cách K5 khoảng mười cây số.
Dưới ánh đuốc lung linh, những ngôi mộ đất nhỏ nằm không theo thứ tự trông giống như những luống cày dở dang.  Bạn bè của chúng tôi đang nằm đó!  Nhưng ít ra th́ thân xác và linh hồn của họ không c̣n bị hành hạ nữa, và gia đ́nh họ cũng không c̣n phải chờ đợi họ một cách vô vọng nữa!
Thọ, một trại viên trong đội văn nghệ đă viết một bài ca có tựa đề là“Quay đầu về núi”.
“Rồi một ngày mai anh chết đi, em không c̣n phải đợi phải mong.  Và rồi một ngày mai anh chết đi, thân xác anh quay đầu về núi, trong mộ phần không chút khói hương…. Xin em trồng giữa mộ anh một loài hoa nhỏ dại không tên.” 
Cái huyệt hố đă được các phạm nhân h́nh sự đào sẵn.  Chúng tôi đặt quan tài gần bên cạnh hố, đốt mấy cây nhang và hai cây đèn cầy, đặt cơm, muối, và mấy trái chuối lên mâm.  Tôi khấn thầm cho anh ta được b́nh an nơi thiên đàng, và rồi chúng tôi tḥng quan tài xuống dưới huyệt, lấp đất lại và trở về trại.
Trời đă bắt đầu hừng đông; chúng tôi được phát mỗi người một chén cơm và ít muối để bồi dưỡng cho việc làm này và được cho phép nghỉ trong trại hôm ấy, không phải đi lao động.  Đó là lần đầu tiên tôi đi chôn một người bạn tù, tôi không nhớ được tên anh ta.  Nhưng đó không phải là lần cuối cùng v́ sau đó chúng tôi phải thay phiên nhau đi hầu như hàng đêm!
Đầu tiên, chúng tôi đóng quan tài khi có người chết; sau đó chúng tôi đóng sẵn để chờ người chết.  Trại viên chết quá nhiều, chết v́ đói, v́ bệnh không có thuốc, v́ kiệt sức.  Chúng tôi không c̣n gỗ để đóng quan tài nữa, do đó chúng tôi phải dùng một cái quan tài cho nhiều người chết.  Chúng tôi đặt người chết và đồ đạc của họ quấn trong chiếc chiếu vào trong quan tài, mang đến mộ phần của họ, chôn tất cả xuống mộ và mang chiếc quan tài trống trở về cho người chết khác!
Đỉnh đồi sau đó đă đầy, chúng tôi phải dời qua một đỉnh đồi khác để lập một nghĩa trang mới.  Trại Tân Lập nằm trong một thung lũng bao quanh bởi núi, do đó tất cả các người chết đều được quay đầu về núi cho dù có chôn họ theo hướng nào đi nữa!

xin xem tiếp .....

click on photo để trở lại trang List Sách Truyện >>