báo điện tử TRÁCH NHIỆM do Khu Hội CTNCT Việt Nam Nam California chủ trương

*  hoạt động từ 26/4/2008  *


"Những thông tin trên trang web này thể hiện quyền tự do ngôn luận của người đưa tin; và quyền được tiếp cận thông tin đầy đủ của người đọc."

[Bài Viết - Article]                                                                           

 

 Giới thiệu cuốn DVD HỒN TỬ SĨ do nhóm Vietnam Film Club thực hiện

Thấy Gì Trên Quê Hương Ta ?

Nhạc và lời: Nguyễn Sỹ Thùy Ngân - Trình bày: Thanh Tâm

https://youtu.be/YZ9HLaJlivY

V́ Sao Việt Cộng Thu Hồi Hồi Kư Của Cố TT Trần Trọng Kim?

https://youtu.be/h7xA7W1CsPM


GS Phạm Cao Dương Nói Về Đế Quốc Việt Nam

https://youtu.be/xmIE-qg-OKY

 

***

Trần Trọng Kim

Một Cơn Gió Bụi

Xuất bản lần đầu tại

Nhà xuất-bản Vĩnh Sơn

Sài G̣n 1969


 

Chương 9 


Đi sang Tàu 


Hà Nội, tôi trông thấy cách hành động của người Pháp và của Việt Minh, biết là thế nào cũng có xung đột lớn. Tôi nghĩ: ở đây rồi trong cuộc binh lửa, ngọc đá đều tan th́ ở sao được. Một bên Việt Minh, một bên quân Pháp, trong cuộc chiến tranh, ai biết là ai. Mà đi th́ đi đâu? Bấy giờ tôi có biết mấy người Quốc dân đảng, họ nói rằng: "Chúng tôi có đủ các cơ quan làm việc bên Tàu, nay nhân có ông Bảo Đại ở bên ấy và nghe nói ông đang vận động với các nước đồng minh để củng cố địa vị nước Việt Nam. Cụ nên sang bên ấy rồi cùng ông Bảo Đại làm việc, may ra có ích lợi cho nước. Nếu cụ bằng ḷng đi, th́ chúng tôi có thể thu xếp mọi việc cho cụ đi". 


Tôi nói: "Bây giờ tôi già rồi và lại có bệnh tật chẳng làm ǵ được nữa, nhưng tôi cũng muốn đi, để tránh cái họa binh lửa sắp đến đây. Vậy để tôi nghĩ xem thế nào, rồi tôi trả lời". Tôi thấy những người bên Tàu về nói lại là họ có các cơ quan tổ chức chu đáo ở bên ấy và họ muốn giúp đỡ tôi, nên tôi đă có cái hứng thú muốn đi. 

Tôi đem chuyện ấy nói với mấy người bạn thân, người th́ bảo nên đi, người lại bảo đi chẳng ích ǵ, dù sao Việt Minh cũng phải nhượng bộ, chắc không đến nỗi có chiến tranh. Song tôi thấy cái không khí không sao tránh khỏi sự chiến tranh được, và muốn ra ngoài xem những công việc của các nhà cách mạng xưa nay tuyên truyền rầm rĩ, nếu có thật mà làm được việc ǵ càng hay, nếu không cũng là một dịp cho ta ra khỏi cái hoàn cảnh nguy hiểm này. Tôi bèn quyết định đi và nhờ mấy người Quốc dân đảng thu xếp mọi việc cho tôi đi. 


Trước tôi c̣n muốn đem mấy người bạn thân cùng đi với tôi. Việc đi như thế là phải giữ kín, nhưng không ngờ mấy người lo liệu việc ấy làm lộ chuyện, thành ra không đi được. V́ vậy mà Việt Minh để ư đến tôi và cho người ŕnh ṃ ở gần nhà tôi. 


Lúc ấy ông Hồ Chí Minh sửa soạn sang Pháp và cử một phái đoàn có ông Nguyễn Tường Tam, bộ trưởng bộ ngoại giao, cũng sang Pháp dự hội nghị Fontainebleau để giải quyết vấn đề Việt Nam. Đến ngày cuối cùng, ông Nguyễn Tường Tam cáo bệnh ở lại và xin từ chức. Chính phủ Việt Minh cử Phạm Văn Đồng lên thay làm chủ tịch phái đoàn. Phái đoàn đi th́ đi, nhưng không ai chắc đă thành công được.

 
Bấy giờ là cuối tháng 5 năm 1946, quân Tàu đă rút về gần hết, những người Quốc dân đảng đến dục tôi hăy đi trước một ḿnh đă, rồi những người khác sẽ đi sau. Họ cử một người y sĩ là ông Nguyễn Văn Măo đi với tôi, lấy vé tàu bay sang Côn Minh rồi lên Trùng Khánh. Mọi việc thu xếp đâu đấy, đến ngày mai đi, tối hôm trước tôi tới nhà một người Quốc dân đảng, sáng hôm sau đi lên phi trường bay Gia Lâm, th́ được tin phi công bên Tàu đ́nh công, tàu bay không có, chờ chuyến tàu bay sau. Tôi trở về nhà không tiện, lại phải đến ở nhà một người Quốc dân đảng khác. 


Chờ đến sáu bảy ngày mà tàu bay vẫn không có. Mấy người Quốc dân đảng đến bảo tôi rằng: "Cụ đă định đi mà chùng ch́nh măi không nên. Hay là chúng tôi lấy xe hơi đưa cụ đi đường bộ lên Lạng Sơn, rồi từ đó đi thẳng sang Nam Ninh. bên ấy có ông Nguyễn Hải Thần, sẽ trù liệu mọi việc cho cụ đi Nam Kinh gặp ông Bảo Đại. Lúc ấy ông Nguyễn Hải Thần đă bỏ chính phủ Việt Minh chạy sang ở bên Tàu rồi. 


Bấy giờ tôi rất phân vân, đi cũng dở, về cũng dở, sau thấy mấy người nói măi, tôi mới thuận. Họ liền đi điều đ́nh với quân đội Tàu, cho một người trung hiệu Tàu làm thông ngôn đưa chúng tôi đi. Lúc đi các bạn đưa cho tôi một vạn bạc Đông Dương để làm lộ phí, bảo rằng: "Sang bên Tàu đă có trụ sở cung cấp đủ cả, không phải lo ngại ǵ". Ông Măo cũng đem đi độ bốn năm ngàn. Tất cả đổi ra được hơn tám vạn quan kim tiền Tàu. 
Chiều hôm mùng 2 tháng sáu năm 1946, bốn người chúng tôi lên chiếc xe hơi của Quốc dân đảng đi đến phủ Lạng Thượng th́ xe hỏng, phải cho xe trở lại. Người sĩ quan Tàu gặp đoàn sáu chiếc xe vận tải của quân đội Tàu, mới điều đ́nh với quản đoàn xe ấy, cho tôi đi nhờ lên Lạng Sơn, nhưng phải đợi chữa xong xe mới lên được. Chờ ở phủ Lạng Thượng mất ba ngày ở khách sạn, đến ngày mùng 6 tháng sáu mới đi Lạng Sơn. 


Thành Lạng Sơn bấy giờ thuộc quyền đội quân phục quốc đóng giữ mà chung quanh th́ bị quân Việt Minh bao vây. Đội quân phục quốc do một người thổ hào tên là Nông Quốc Long cai quản. Cả đội quân ấy độ vài trăm người có đủ súng ống, nhưng không ḥa hợp với các đội quân khác của Quốc dân đảng. 


Chúng tôi lên đến Lạng Sơn, nghe nói ông Nguyễn Hải Thần ở Nam Kinh đă trở về đấy. Tôi t́m cách gặp ông ấy. Từ trước tôi chưa gặp ông ấy bao giờ, chỉ biết ông và những người Quốc dân đảng khác theo quân Tàu về nước, tuyên truyền huyên thuyên mà không thấy làm được việc ǵ ra tṛ. Những người trong đám Phục quốc quân ở Lạng Sơn v́ không có lương thực cũng t́m cách lấy tiền chi dụng cho qua ngày. Tôi biết những người ấy không làm nỗi việc ǵ, nhưng có những người đi theo ông Nguyễn Hải Thần ở bên Tàu đă lâu quen biết nhiều người Tàu, tôi muốn gặp ông và rủ ông đi lên Nam Kinh để gặp ông Bảo Đại, v́ lúc ấy mọi người đều yên chí ông Bảo Đại đă ở Nam Kinh rồi. Trước là để tụ họp hết các đảng phái làm một cho có tính cách duy nhất trong việc hành động, sau là để khi làm việc ǵ, có tổ chức chắc chắn, không đến nỗi rời rạc như mọi người đă trông thấy.

 
Tôi gặp ông Nguyễn Hải Thần ở Lạng Sơn cùng với Vũ Kim Thành và mấy người khác nữa. Ngồi nói chuyện qua loa rồi hẹn đến hôm sau sẽ nói chuyện dài. Sáng hôm sau ông Nguyễn Hải Thần đến thăm tôi ở khách sạn. Mới nói được vài câu, th́ tướng Tiêu Văn cho người đến mời ông đi. Trước khi đi, ông hẹn sẽ cho xe đến đón chúng tôi đến Đồng Đăng để nói chuyện cho tiện.

 
Chúng tôi chờ đến 2 giờ chiều không thấy xe đến, chúng tôi thuê xe hàng mất 1.500 bạc quan kim lên Đồng Đăng, nghĩa là mất hơn 300 bạc Đông Dương mà chỉ có 15 cây số. 
Đến Đồng Đăng, nói chuyện với ông Nguyễn Hải Thần th́ thấy ông là một người lăo thực, mà tinh thần kém cỏi lắm rồi. Ông có tiếng là người làm cách mệnh đă lâu năm, mà công việc làm cũng chẳng thấy ǵ xuất sắc lắm. Tôi ngỏ lời rủ ông đi Nam Kinh. Ông ưng thuận nhưng lại nói rằng: "Mấy hôm trước có người Quốc dân đảng lên bàn với tôi về việc ấy. Tôi bảo phải trù liệu cho tôi 120.000 đồng để tôi lập một đoàn đại biểu 9 người cùng đi với tôi. Vậy ta hăy chờ xem họ trả lời thế nào, rồi cùng đi một thể. Ông lại nói: "Vả tôi c̣n phải điện lên Nam Kinh để lấy xe hơi về đón chúng ta lên". 

Chúng tôi ở lại Đồng Đăng chờ đến chín, mười ngày, không thấy tin Hà Nội lên mà cũng không thấy xe ở Nam Kinh xuống đón. Sau cùng ông Nguyễn Hải Thần phải đi điều đ́nh với người sĩ quan coi việc vận tải của quân đội Tàu để đi nhờ xe của họ. Sáng sớm ngày 17 tháng sáu mới lên đường. Người sĩ quan Tàu để ông Nguyễn, tô, và cháu ông Nguyễn cùng ngồi với y trên cái xe jeep. C̣n bọn ông Vũ Kim Thành, Hương Kư, Nghiêm Xuân Việt đi mấy cái xe cam nhong đi trước; để ông Măo , người sĩ quan và người thông ngôn đi với chúng tôi ở lại chờ một xe cam nhong sắp đến. Chúng tôi đi từ Đồng Đăng đến Nam Kinh chỉ độ hơn 200 cây số mà phải mất hai ngày, tức là đến chiều tối ngày 18 mới tới nơi. 


Đến Nam Kinh tôi vào ở khách sạn, chờ ông Măo mất hai ngày mới thấy ông và hai người kia đến. Hỏi ra mới biết ra mới biết rằng cả ngày 17, chúng tôi đi rồi không thấy xe cam nhong đă hẹn đến. Chờ hôm sau cũng không thấy, bọn ông Măo phải thuê xe khác mà đi. Dọc đường ông Măo gặp mấy cái nạn rất nguy hiểm, may là thoát khỏi. 


Trong khi chờ đợi mấy người kia, tôi có dịp biết cả ông Nguyễn Thiện Thuật ở gần Nam Kinh. 


Ông trước làm Tán tương quân vụ cuối đời Tự Đức, rồi sau đứng chỉ huy quân Cần Vương chống với quân Pháp ở Băi Sậy. 


Bấy giờ tôi bàn với ông Nguyễn Hải Thần xem đi Nam Kinh th́ đi đường nào tiện hơn. Đi lối Côn Minh rất khó và có nhiều trộm cướp, lối Liễu Châu rồi cũng không có tàu bay. Nếu không có tàu bay, th́ ra Hương Cảng đi tàu thủy lên Thượng Hải. Trước sau ông Nguyễn Hải Thần vẫn nói là cùng đi với chúng tôi. 


Mấy hôm tôi ở Đồng Đăng và ở Nam Kinh, tôi thường nói chuyện với ông Vũ Kim Thành, thấy ông là người chơn thực và lại nói thạo tiếng Quảng Đông. Tôi bàn riêng với ông đi lên Nam Kinh với tôi, v́ đến Nam Kinh người sĩ quan Tàu và người thông ngôn ở lại. Vũ Kim Thành bằng ḷng. Chúng tôi nhất định đến ngày 24 tháng sáu khởi hành. 

Sáng ngày 23, ông Nguyễn Hải Thần c̣n đến bàn tính cách đi, nhưng đến 6 giờ chiều ông đến khách sạn nói rằng: "Ngày mai tôi sẽ đưa cụ ra Quảng Châu rồi sẽ thu xếp cho cụ đi Nam Kinh. Tôi c̣n phải trở về trù tính việc đánh lấy lại thành Lạng Sơn đă vào tay Việt Minh rồi, sau họ giao lại cho quân Pháp". 


Tôi biết ư ông Nguyễn Hải Thần không muốn đi với tôi, hoặc là trước ông có ư định đi, nhưng sau ông bị bọn người Tàu muốn giữ ông lại để lợi dụng sang cướp phá bên biên giới. Đến 11 giờ đêm, ông lại bảo tôi ông có việc đi gấp, ông không đi Quảng Châu được, để cho Vũ Kim Thành đưa chúng tôi đi. 


Sáng ngày 24, chúng tôi lên xe hơi chở hành khách đi đến chiều tối tới Quí Huyện. Sáng ngày 26 thuê cái xe con đi Nhung Hí, nhưng v́ gặp mưa to và đường xấu, phải ngủ ở cái quán dọc đường. Sán ngày 27 đến Nhung Hí rồi xuống đ̣ đi đến Ngô Châu. Đến nơi xuống thẳng tàu thủy đi Quảng Châu. Đến 5 giờ chiều tàu mới chạy và đến 10 giờ sáng hôm sau mới tới nơi. Vào khách sạn rồi Vũ Kim Thành đi t́m người quen để tính việc đi Nam Kinh. 


Chẳng may lúc ấy những người quen với Vũ Kim Thành đi vắng cả, tàu bay không lấy được, chúng tôi định đi Hương Cảng. Rồi đến ngày mùng 4 xuống chiếc tàu của người Trung Hoa đi Thượng Hải. 


Khi đi trên tàu, chúng tôi gặp một người hạ sĩ quan Tàu từ Nam Kinh về Quảng Châu rồi trở lên, người ấy vui ḷng nhập bọn với chúng tôi để chỉ dẫn đường lối. Nhờ có người bạn ngẫu nhiên gặp đó, chúng tôi đỡ nhiều nỗi khó khăn. 


Ngày mùng 7, tàu vào đậu ở cửa sông Hàng Phố. Sáng ngày mùng 8, tàu vào Thượng Hải. Chúng tôi lên bờ, đem đồ hành lư ra gửi ở nhà trạm xe lửa, rồi đi ăn cơm, đến chiều xe lửa đi Nam Kinh. Sáng ngày mùng 9 đến nơi, nhờ người bạn dọc đường chỉ dẫn cho mới thuê được cái pḥng ở khách sạn Đại Ấn đường Thái B́nh Lộ, giá thuê pḥng là 7000 bạc quốc tệ Tàu một ngày. Ngày 11 tôi cùng Vũ Kim Thành đến Hải ngoại bộ hỏi thăm tin tức ông Bảo Đại. Gặp ông bộ trưởng ấy là Trần Khánh Vân, nói rằng: "Ông Bảo Đại không có ở Nam Kinh. Việc ấy phải sang hỏi ông Bí thư trưởng Quốc dâng đảng là ông Ngô Thiết Thành". 


Ngày 12, chúng tôi đến gặp ông Ngô nói chuyện được ông cho biết ư chính phủ Tàu muốn ông Bảo Đại đến Nam Kinh. Tôi hỏi: 


„Hiện nay ông Bảo Đại ở đâu?“ 


„Nghe nói ông ấy đi từ Trùng Khánh đến Hương Cảng. Ông có thể làm bức điện mời ông ấy về đây, để tôi gửi đi ngay th́ chóng hơn.“ 


Tôi bảo Vũ Kim Thành thảo ngay bức điện tín đưa cho người thư kư ở tổng bộ Quốc dân đảng gửi đi. Thế là bao nhiêu sự mong mỏi trong khi đi khó nhọc vất vả dọc đường đến đó là tiêu tan tất cả.

 
Nam Kinh lúc đó chẳng có một người Việt Nam nào khác. May nhờ có ông Ngô Thiết Thành cho người đưa giúp cho 500.000 bạc quốc tệ Tàu (5.000 bạc Đông Dương) mới có tiền ở chờ tin ông Bảo Đại.

 
Thành Nam Kinh là một nơi thắng cảnh bên Tàu, v́ là một thành đă từng đặt làm kinh đô trong thời Lục Triều, tức là Ngô, Tấn, Tống, Tề, Lương, Trần (222-420) rồi đến khoảng đầu thế kỷ XIV, nhà minh lúc đó mới dựng nghiệp cũng lập kinh đô ở đó và xây thành bao bọc chung quanh dài đến hơn 30 cây số. Thành ấy đến nay hăy c̣n nguyên, song những cung điện cũ chẳng c̣n ǵ cả, chỉ thấy chỗ hoàng thành cũ c̣n một mẩu đá h́nh rồng, người ta nói khi xưa đó là cái cầu trong các cung điện. 


Trong thành có sông có núi, có nhiều chỗ là ruộng đất. C̣n các dinh thự và phố xá ở một khu cũng khá rộng. Song sự sinh hoạt và buôn bán không được náo nhiệt như ở Thượng Hải hay ở Quảng Châu. phía đông bắc ngoài thành có cái hồ Huyền Vỏ là một nơi đến mùa nực, người ta đi du ngoạn rất tấp nập. 


Những nơi cổ tích mà những thi nhân đời Đường như Lư Thái Bạch, Lưu Vũ Tích và Đỗ Mục nói trong thơ văn là Phượng Hoàng Đài, Bạch Lộ Châu, Thạch Đầu, Ô Ly Hạng, th́ nay chỉ c̣n tên không, chứ không có di tích ǵ nữa. Sông Tần Hoài chảy từ phía nam thành rồi ṿng qua phía tây trước khi chảy vào Trường Giang. Phía nam sông Tần Hoài có một nhánh từ thành chảy ra. Phía hữu ngạn nhánh sông ấy có những phố xá cũ đông đúc và dưới sông có nhiều thuyền chơi để những khách làng chơi đến đêm đem những ca kỷ xuống hát xướng chơi bời. 


Sau khi chúng tôi đến Nam Kinh được mấy ngày, Tổng bộ Quốc dân đảng Tàu có cho người đem xe đến đưa chúng tôi đi xem lăng Tôn Dật Tiên ở cách thành Nam Kinh độ 10 cây số. Đường đi rất sạch sẽ và ở chỗ gần lăng người ta trồng rất nhiều cây thông. Lăng ở trên núi, làm theo kiểu mới có vẻ tráng lệ lắm. Những bậc thang lên lăng làm rất rộng lớn và khi đến trên lăng trông xuống phong cảnh rất vĩ đại. 


Cách chỗ ấy độ vài ba cây số, có lăng vua Minh thái tổ, làm ở chân núi trong một khoảng đất rộng lớn, sự kiến trúc cũ kỹ và có phần đă đổ nát. Những tượng người cùng voi ngựa và lạc đà bằng đá ở xa xa mé ngoài cũng đă sứt mẻ, không mấy cái c̣n nguyên vẹn. 


Trước kia ở Hà Nội, tôi có gặp ông Lưu Bá Đạt, là người Việt Nam sang bên Tàu đă lâu và cố mời tôi sang với ông Bảo Đại đă về Nam Kinh và đă có cơ sở làm việc. Đến lúc tôi sang đến nơi, th́ chẳng có ǵ cả, hỏi ra, th́ Lưu Bá Đạt và Lưu Đức Trung ở Thượng Hải. Tôi liền điện đi Thượng Hải mời Lưu Đức Trung lên để bàn tính mọi việc. 

Lúc chúng tôi chờ tin Lưu Đức Trung chúng tôi ngẫu nhiên gặp một người đàn bà Việt Nam lấy một người Thượng hiệu Tàu, mới trở về Tàu được vài tháng và cùng ở chung một khách sạn. Người ấy gặp chúng tôi mừng rỡ lắm, nói là người ở phố hàng Nón, Hà Nội. Hai người vợ chồng ấy thường đi lại nói chuyện, sau thấy tôi mắc bệnh đau bụng, lại ngày ngày nấu cháo và làm cơm cho chúng tôi ăn. nơi xa lạ, gặp được người xứ sở thật là quư hóa. 


Chiều ngày 14 tháng bảy, Lưu Đức Trung và Trần Quang Tuyên ở Thượng Hải lên, gặp nhau mừng rỡ quá. Ông Lưu đi lấy buồng ở khách sạn Tân An thuộc con đường Trung Sơn Bắc Bộ, rộng răi và mát mẻ hơn. Hai hôm sau ông Lưu trở về Thượng Hải, để ông Trần Văn Tuyên ở lại với chúng tôi và nói mấy ngày nữa có bốn người ở Trùng Khánh là Đinh Xuân Quảng, Phan Huy Đàn, Đặng Văn Sung, và Thường sắp đến Nam Kinh vào quăng ngày 20 tháng bảy. Mấy người ấy đến, cùng ở một khách sạn với chúng tôi. Ai nấy đều ngong ngóng được tin ông Bảo Đại.

 
Trước khi sang Tàu, tôi biết thế nào rồi Việt Minh và Pháp cũng đánh nhau, nên tôi có dặn nhà tôi và con tôi rằng: hễ tôi đi rồi, có những người Quốc dân đảng đă hứa sẽ t́m cách đưa gia quyến tôi sang Tàu, để ở tạm vùng biên giới ít lâu, chờ cho yên ổn rồi hăy về. V́ lúc ấy, theo lời những người Quốc dân đảng nói th́ ở biên giới Tàu có các tổ chức sẵn sàng của họ. Ngờ đâu là một chuyện vu vơ, chứ không có một chút ǵ gọi là có tổ chức. Tôi lên đến Đồng Đăng tôi biết là nhỡ việc rồi, chưa biết tính thế nào mà báo cho vợ con biết để đừng đi nữa. Vả lúc tôi đi con tôi c̣n đau nặng, tôi chắc là không đi được. Sau nhân có bọn Hương Kư mà mấy người nữa chạy từ Móng Cái qua đất Tàu, rồi lên Nam Kinh mà trở về Đồng Đăng. Trong bọn đó có con Hương Kư về Hà Nội, tôi viết mấy chữ nhờ đưa cho nhà tôi, bảo đừng đi đâu cả. Nhưng người con Hương Kư về lại không đưa cái giấy ấy. Thành ra khi tôi đang ở Nam Kinh, th́ vợ con tôi đi đường bộ không được, ra Hải Pḥng đi tàu thủy tới Hương Cảng, ấy là không may mà lại hóa may, chứ đi đường bộ th́ không biết chết sống thế nào. Khi tôi đi qua Hương Cảng vào ngày mồng 4 tháng bảy, chính là lúc gia quyến tôi và ông Bảo Đại đă ở Hương Cảng rồi, mà tôi không biết, cứ đi thẳng lên Thượng Hải.

 
Chúng tôi ở Nam Kinh đến ngày 28 tháng bảy, có người bí thư của trung ương đảng bộ Quốc dân đảng Tàu đem cái điện tín của ông Bảo Đại gửi cho tôi, nói rằng: "Tôi không có tiền lên Nam Kinh được, gia quyến của cụ cũng ở Hương Cảng". Được tin ấy tôi giật ḿnh. Trong cái t́nh cảnh eo hẹp này, một ḿnh tôi c̣n chưa biết xoay xở ra sao để sống được, nay lại cả gia quyến cùng ra nữa th́ làm thế nào? Thật là lo quá. 


Lúc ấy tôi xem lại cái ư những người trong chính phủ Tàu muốn ông Bảo Đại cùng ít yếu nhân Việt Nam sang lập một chính phủ Lưu Vong ở Nam Kinh. Song ông Bảo Đại thấy rơ t́nh thế nước Tầu, cho nên ông không đi qua Nam Kinh mà bỏ về Hương Cảng. Tôi biết cái ư của người Tàu. Tôi đến trung ương đảng bộ Tàu nói giúp tiền cho tôi đi Hương Cảng để gặp ông Bảo Đại, rồi nếu thuận tiện, tôi sẽ mời ông ấy đến Nam Kinh. 

Quốc dân đảng Tàu cho tôi vay 1.000.000 bạc quốc tệ (một vạn bạc Đông Dương) và tặng tôi thêm 500.000 bạc (5000) để làm lộ phí. Chiều ngày 30 tháng bảy hồi 4 giờ chiều chúng tôi đi xe lửa qua Thượng Hải. Sáng hôm sau đến nơi, chúng tôi đến khách sạn chỗ Lưu Đức Trung ở. Tôi nói t́nh h́nh cho ông Lưu nghe và nhờ đi lấy vé tàu bay. Nhờ có giấy của trung ương đảng bộ giới thiệu, nên việc lấy vé tàu bay cũng nhanh chóng.

 
Trước chúng tôi định lấy vé tàu bay đi cả ba người, nhưng từ đầu thánh tám trở đi, giá vé tàu bay phải trả gấp đôi, mỗi người phải trả 270.000 bạc quốc tệ, mà tiền chúng tôi chỉ c̣n hơn triệu bạc quốc tệ. Tôi bảo lấy hai vé để Vũ Kim Thành đi với tôi, c̣n ông Măo th́ bảo ông chịu khó đi tàu thủy với bọn ông Thường. Ông Măo tỏ ư không bằng ḷng, nhưng v́ t́nh thế bắt buộc không làm sao được. 


Sáng ngày mùng một tháng tám, Vũ Kim Thành và tôi lên tàu bay, 8 giờ tàu bay cất cánh, bay được một giờ tự nhiên nghe một tiếng nổ, nhưng tàu vẫn bay, chỉ thay đổi phương hướng. Th́ ra tàu bay hỏng, phải quay về Thượng Hải nhưng không ai biết. Khi trở về tới nơi mới có giấy báo tàu bay hỏng phải quay trở lại. Đến 10 giờ hơn chúng tôi phải quay trở lại nhà khách sạn. Ai cũng lấy làm lạ, v́ đă thấy tàu bay rồi, sao lại trở về. Ấy cũng là may, người cầm lái là người Mỹ, đă thạo việc, biết máy hỏng mà quay trở lại ngay, nếu không mà cứ đi th́ có lẽ chết cả. 


Sáng hôm sau, 6 giờ lại ra trường bay đi Hương Cảng. Đến 1 giờ trưa đến nơi. Đem hành lư vào để nhà khách sạn rồi tôi cùng Vũ Kim Thành đến Quốc dân đảng bộ hỏi thăm chỗ ông Bảo Đại ở. Viên thư kư Quốc dân đảng hết ḷng tử tế, đưa chúng tôi đến khách sạn ông Bảo Đại và gia quyến tôi ở. Đến đó gặp vợ con rất là mừng rỡ, nhưng cái mừng lúc ấy chỉ có được một lát thôi, v́ cái lo đến ngay. Lo về nỗi làm thế nào mà sống ở cái xứ sinh hoạt đắt gấp mười lần bên nước nhà. 


Hôm sau tôi gặp ông Bảo Đại, lời đầu tiên ông nói: "Chúng ḿnh già trẻ mắc lừa bọn du côn". Tôi đem t́nh thực tŕnh bày rằng: 


„Ngài không về ở Nam Kinh là phải lắm, v́ xem t́nh thế nước Tàu đang có nạn cộng sản, chính phủ Tàu c̣n gỡ không ra, họ làm thế nào mà giúp chúng ta. Tuy bề ngoài th́ họ đối đăi tử tế và nói những chuyện giúp đỡ nọ kia, nhưng sự thực th́ họ không thể giúp ta được việc ǵ ra tṛ đâu. Vậy chúng ta cứ đứng ở ngoài chờ xem t́nh thế biến đổi ra sao sẽ liệu“, ông Bảo Đại cũng đồng ư như vậy. 


Ông lại nói thêm: "Chưa biết chừng bọn Tưởng Giới Thạch cũng phải cuốn gói chạy ngày nào đấy".

 
Ấy là câu chuyện nói đầu tháng 8 năm 1946 mà sau hóa ra đúng thật. 


Tôi cùng gia quyến ở tạm khách sạn, mỗi ngày là 15 dollars Hương Cảng, giá mỗi dollars lúc ấy là 7 đồng Đông Dương, c̣n tiền ăn không kể, tức là mỗi ngày phải tiêu đến 30 dollars. Vợ con có ǵ bán đi để tiêu dùng. Ngày ngày đi t́m thuê một gian nhà ở, và để cho con đi kiếm việc làm. 


Cách ba hôm sau, bọn ông Măo, Sung và ông Thường về Thượng Hải. Ông Măo đ̣i về Hà Nội. Tôi thấy ông chán nản lắm rồi, tôi cũng nghĩ ông trở về là phải. 


Ông Bảo Đại ở khách sạn được 10 hôm sau khi tôi đến gặp ông, rồi ông nhờ một người Tàu thuê cho ông một căn nhà gần trường đua ngựa, ông dọn đến ở đấy. Tôi đi t́m nhà thuê không được. Một căn nhà rất nhỏ hẹp ở chung với một gia đ́nh người Tàu mà cũng phải trả bảy tám chục dollars một tháng. Ấy là không kể lúc đến thuê phải trả một thứ tiền gọi là tiền trả cho người có nhà, ít ra là bảy tám chục dollars nữa. Nhà thuê không được, công việc con đi làm cũng không có. Làm thế nào? 


Đặng Văn Sung và Vũ Kim Thành vào Quảng Châu để t́m việc làm. Chúng tôi bàn định nếu ở bên Việt Nam Quốc dâng đảng có tiếp tế sang được, th́ vào cả Quảng Châu lập một cơ sở rồi tụ tập hết thảy những thanh niên chạy sang Tàu, và thu xếp cho ai đi học th́ đi học, ai làm nghề ǵ th́ t́m việc cho làm, c̣n ai làm nghề buôn bán th́ lo việc buôn bán v...v... Song đó là những điều dự đoán như vậy mà thôi, trăm việc phải có tiền mới làm được. Tin tức ở trong nước đợi măi chẳng thấy ǵ cả. Sau thấy ông Đỗ Đ́nh Đạo ra Hương Cảng cũng ra tay không, thành ra ai cũng ngong ngóng tưởng đợi có tiền đưa ra th́ khởi đầu tổ chức mọi việc. 


Sau thấy Vũ Kim Thành và Đặng Văn Sung ở Quảng Châu ra bảo tôi vào để gặp tướng Trương Phát Khuê là chủ nhiệm quân sự cả vùng Quảng Đông và Quảng Tây để xem có thể thực hiện được cái chương tŕnh của chúng tôi đă dự định không. Hôm 19 tháng tám, tôi vào Quảng Châu lại bị tướng Tiêu Văn ở bên Việt Nam trước,làm mọi điều khó dễ, thành ra tôi lại phải trở ra Hương Cảng không gặp họ Trương.

 
Lúc ấy ông Bảo Đại ở cái nhà mới thuê không tiện, ông để cái nhà ấy cho tôi ở, chỉ phải trả mỗi tháng 120 dollars mà không mất tiền trà. Song chủ nhà giao hẹn chỉ được ở ba tháng th́ phải trả lại cho người thuê cũ.

 
Cách ít lâu nghe tin ông Nguyễn Tường Tam ở Côn Minh đă lên Nam Kinh, rồi lại thấy ông Nguyễn Hải Thần cũng ra Quảng Châu và cho người mời tôi ra nói chuyện. Tôi vào gặp ông, mới biết ư ông muốn lên Nam Kinh. Lúc ấy quốc hội Trung Hoa sắp họp để chuẩn bị hiếp pháp mới.

 
Ngồi nói chuyện với ông Nguyễn Hải Thần, tôi nói: "Tôi xem nước Tàu không giúp ta về đường thực tế và ngoại giao đâu, cụ đi vô ích. Nhưng nếu cụ đă định đi, th́ nên xin chính phủ Tàu cho chúng ta một cơ sở ở Quảng Châu để tụ tập các thanh niên Việt Nam chạy sang đây được ở với nhau và nuôi nhau cho khỏi đói khổ". Ông Nguyễn nhận lời làm việc ấy. Ông lại bảo tôi nên vào gặp tướng Trương Phát Khuê.

 
Tôi vào Quảng Châu lần này, có gặp một người đàn bà nói là cháu ông Tôn Thất Thuyết. Khi ông chạy sang Tàu đến cư trú ở vùng Nam Hùng phía bắc tỉnh Quảng Đông, và mất ở đấy, con cháu thành ra người Tàu cả. 


Tôi trở về Hương Cảng, quanh quẩn đă sắp hết hạn ba tháng thuê nhà. T́m đâu cũng không thuê được nhà khác. Con tôi vẫn không t́m được việc làm. T́nh thế rất bối rối, Đặng Văn Sung định t́m cách về nước xem thế nào. Đến khi đi chiếc tàu con của người Tàu Bắc Hải, chiếc tàu ấy chở đồ nặng quá, ra khỏi Hương Cảng được ít lâu th́ tàu đắm. Ông Sung may khỏi chết đuối, lại trở về quần áo mất sạch. 



Khi ấy ở Hương Cảng tôi có biết một người Trung Hoa họ Lư, có nhà buôn bán xuất nhập cảng ở Hà Nội và Hải Pḥng, có giúp tôi hai lần, mỗi lần 2.000 dollars, lúc ấy tính vào khoảng hơn ba vạn bạc Đông Dương. Nhờ có món tiền ấy tôi mới duy tŕ được mấy tháng. Sau tôi nghĩ ở Hương Cảng ăn tiêu đắt quá mà nhà không thuê được, chi bằng dọn vào Quảng Châu ở, cơm gạo c̣n rẻ hơn. Tôi đem việc ấy bàn với Đặng Văn Sung và Vũ Kim Thành, hai người đều đồng ư kiến như vậy.

 
Đến cuối tháng 10 năm 1946, chúng tôi đến Quảng Châu, nhờ người họ Từ thuê cho được cái nhà ở khu Hoàng Xá, gần Sa Diện, mất 120.000 bạc quốc tệ (120 dollars) tiền trà và mỗi tháng trả tiền thuê nhà là 60.000 quốc tệ (60 dollars). 


Tôi về Quảng Châu ở mấy hôm th́ Đặng Văn Sung và Vũ Kim Thành đi Nam Kinh rồi về Đông Hưng bên Móng Cáy, cốt để t́m cách liên lạc với các bạn trong nước, mong lấy được tiền để đem ra làm những việc đă định.

 
Trước khi đi Vũ Kim Thành đưa Nguyễn Dân Thanh đă nói ở trên đến ở với tôi để giúp tôi trong khi có giao thiệp với người Tàu và khi tôi có đi đâu, th́ đi làm thông ngôn cho tôi. Rồi sau lại có ông Đỗ Đ́nh Đạo ở Hương Cảng cũng vào ở với chúng tôi.

 
Quảng Châu là một thành thị lớn lao vào hạng nh́ hạng ba ở nước Tàu, dân cư trù mật, buôn bán phồn thịnh. Phố xá có nơi đường phố sạch sẽ, nhà cửa rộng lớn, nhưng có nhiều nơi đường xá c̣n giữ nguyên vẻ cũ. Giữa đường cứ cách độ trăm thước tây lại có một khải hoàn môn bằng đá đục chạm theo kiểu cổ, đề những khoa thi tiến sĩ đời xưa, chắc là để mừng những người thi đỗ về vinh quy. C̣n có những đường, những ngơ lát đá tảng, hai bên có cống rănh bẩn thỉu, nhà cửa lụp sụp và không được sạch sẽ lắm.

 
Phía dưới, giáp bờ sông có một khu đất gọi là Sa Diện, chung quanh có con sông nhỏ bao bọc, ở trong là những lănh sự quán, nhà ngân hàng và nhà buôn bán của ngoại quốc. Đường xá khu ấy sạch sẽ và không cho xe cộ đi lại.

 
Ngoài thành thị có thể gọi là Phiên Ngung, tức là nơi Triệu Đà đóng đô ngày xưa, nay thấy có mấy cái đồi và mấy cái nhà làm theo kiểu mới. Người ta nói đó là nơi Tôn Dật Tiên đóng trụ sở hồi Quốc dân đảng mới khởi lên. Đi xa một đoạn nữa là Hoàng Hoa Cương nơi chôn 72 liệt sĩ trong đảng cách mệnh nổi lên đánh nhà Thanh vào khoảng hơn 40 năm về trước. Nay hàng năm đến ngày 29 tháng ba dương lịch có lễ kỷ niệm những liệt sĩ ấy ở đó. Bên cạnh Hoàng Hoa Cương, bên kia con đường có cái ngôi mộ một người Việt Nam tên Phạm Hồng Thái. Ngày 19 tháng sáu năm 1925 lấy danh hiệu một phóng viên nhà báo, đến ném tạc đạn vào đám tiệc của người Pháp đăi viên Đông Dương toàn quyền Merlin, khi viên ấy sang Sa Diện. Phạm Hồng Thái ném xong chạy trốn, nhảy xuống sông, chết đuối. Người Tàu đem chôn ở chỗ bây giờ, có dựng cái bia do Hồ Hán Dân viết. đấy đi xuôi một quăng xa, th́ đến khu trường đại học làm trên những ngọn đồi, cây cối sầm uất, đường xá mát mẻ. 


Nước Tàu th́ ai cũng biết là một nước rộng lớn và có rất nhiều người, nhưng có đi qua các nơi mới thấy rơ sự rộng lớn của nước ấy và sự trù mật của dân nước ấy. Xe chở hành khách chạy trung b́nh 25 cây số một giờ mà phải chạy năm sáu giờ mới hết địa hạt một huyện, và có nhiều làng rất trù mật. Những làng bên Tàu không như bên ta có lũy tre bao bọc chung quanh. Nhà cửa ở các làng làm thành dẫy ở hai bên đường như ở các thành thị, chen chúc giáp mái nhau. Những nhà mái lợp ngói, tường xây bằng gạch sống xếp chồng lên không có vôi hồ, rồi quét ngoài vôi trắng. Nhà làm theo lối một cửa trước và một cửa sau, c̣n th́ không có cửa sổ hay cửa nào khác nữa, trông xa c̣n khá, nhưng đến gần th́ thấy tiều tụy, vào trong nhà lại thấy tối tăm và gà lợn ở lẫn với người, thật là bẩn thỉu.

 
Người Tàu thường ưa ở những cái buồng nhỏ hẹp, khi thấy cái buồng nào rộng, th́ họ lấy gỗ ngăn thành mấy pḥng nhỏ để mấy người hay mấy gia đ́nh ở chứ không thích những buồng rộng răi và khoáng đăng. Tôi gặp những người đă sang ở bên ta, nói ta làm nhà để buồng là phí đất. Xem cách làm nhà cửa và những nghệ thuật về đường trang sức của người Tàu h́nh như nó phản chiếu cái h́nh tượng của nước Tàu. Nhà cửa hay miếu mạo thường làm to lớn vững chắc, có nhiều buồng nhiều ngơ, và có những kiểu trang sức rậm rạp.

 
Những người ở thôn quê th́ làm ruộng làm vườn rất chăm chỉ. Đi qua thấy ở chỗ đồng áng có người làm ruộng tát nước như ở bên ta, nhưng họ không tát nước bằng gầu, mà chỉ tát bằng thứ guồng nhỏ đạp bằng chân. Những người ấy trông có vẻ đói rách khổ sở. Đó cũng có lẽ là v́ sự chiến tranh và nổi loạn trong mấy chục năm mà gây ra cái hoàn cảnh thê thảm ấy.

 
Những nơi thành thị lớn gần mé biển, như Thượng Hải hay Quảng châu, th́ sự sinh hoạt rất náo nhiệt nhưng xét kỹ ra th́ c̣n kém về đường tổ chức. C̣n ở nội địa như ở Nam Kinh cũng có nhà máy điện song những đèn không sáng hơn ngọn đèn dầu của ta ngày trước. Những cột đèn th́ thường làm bằng cây tre nhỏ, tưởng có gió to th́ đổ hết cả. Dân ở đấy th́ dùng nước sông đầy bùn. Tôi c̣n nhớ ở khách sạn Nam Kinh, sáng dậy người ta cho một chậu nước rửa mặt, để một lát th́ bùn đọng ở đáy chậu một lớp khá dầy. Trời nực ai muốn tắm mất độ 300 bạc quốc tệ, mà người ta chỉ cho vào cái thùng gỗ độ chừng hai ba thau nước. Người Tàu gọi tắm là lấy khăn dúng vào nước rồi lau ḿnh, chứ không phải là dúng ḿnh vào nước hay là lấy nước dội lên ḿnh. 

Một hôm tôi mới đến Nam Kinh, trời nóng mấy người rủ nhau đi đến nhà tắm công cộng, mỗi người phải trả 450 quốc tệ. Người ta đưa cho mỗi người một cái khăn tắm, giống như cái khăn lau bát của ḿnh. Đến lúc vào đến buồng tắm, trời ơi, thấy một cái bể tắm nước đục như nước rửa bát mà có đến năm sau người đầy những mụn nhọt, ghẻ lở, đang h́ hụp trong cái bể ấy. Trông thấy mà rùng ḿnh rồi, c̣n ai dám tắm nữa. Song người Tàu quen như thế rồi, không cho là ghê tởm, dơ bẩn nữa. 

 

Tính người Tàu rất cẩu thả, không có làm việc ǵ cho đúng hẹn. Xe hàng hẹn đúng 6 giờ sáng chạy, th́ ít ra cũng phải đợi đến 8, 9 giờ mới bắt đầu đi. Khi có việc cần kíp đánh điện tín đi chỗ nào, tưởng chừng năm ba ngày là chậm, thế mà phải đợi hàng tháng mới tới nơi, có khi lại không bao giờ tới. Lúc đầu tôi mới đến Quảng Châu, liền nhờ một người bạn của Vũ Kim Thành, trong chi bộ Quốc dân đảng, đưa đến sở bưu điện đánh cái điện tín lên Nam Kinh hỏi một việc, chờ đến mấy ngày không thấy có tin trả lời. Sau tôi đă lên đến Nam Kinh được hơn hai tuần lễ cái điện ấy mới đến nơi. Xem thế th́ mới biết công việc làm ăn ở sở bưu điện của Tàu hỗn độn và cẩu thả chừng nào. 

Thượng Hải, tôi thấy một người làm trong sở quan thuế nói rằng những tiền thu vào được mười phần th́ chính phủ chỉ được có ba phần là cùng, c̣n th́ các công chức trong sở ấy chia nhau mất cả. Một chính phủ mà công chức làm việc như thế, th́ làm ǵ mà không đổ nát. 


Việc cá nhân đối với nhau cũng vậy, trừ khi nào người ta có những việc quan hệ tới quyền lợi hay tiền bạc, c̣n th́ ít khi người ta giữ đúng lời hẹn. Trước ta thường nghe người Pháp gọi sự hàm hồ cẩu thả của người Tàu là "Chinoiserie", thật có sang bên Tàu mới hiểu rơ cái tiếng chế nhạo ấy.

 
Xưa ta học đạo Nho, ta tưởng nước Tàu là nước đạo gốc ấy, tất người Tàu dù sao cũng c̣n giữ được cái căn bản nhân nghĩa, lễ trí, ngờ đâu cái nền học cũ đă tiêu diệt mất hết cả, chỉ thấy rặt những sự đa trí xảo, lừa dối. Nhất là những nơi thành thị lớn gần miền bể, người ta đắm đuối vào cuộc sống vật chất hèn kém, không thấy ǵ là lễ nghĩa liêm sỉ cả. Các công chức th́ bất cứ việc ǵ cũng có mánh khóe để ăn hối lộ và những thanh niên phần nhiều xem ra rất xa hoa phù phiếm, và hầu hết đều muốn bắt chước sự hành động, cử chỉ của người Âu, người Mỹ. Nhưng h́nh như chỉ có cái vẻ Âu, Mỹ ở bề ngoài, kỳ thực th́ Âu Mỹ chẳng phải Âu Mỹ mà Tàu th́ thật chẳng phải Tàu như ta vẫn tưởng tượng. Cái cảnh bề ngoài nước Tàu ngày nay chẳng thấy ǵ là cảnh tượng một nước đă thấm nhuộm lâu đời trong cái đạo học của nho giáo. Tôi nói cái cảnh tượng bề ngoài mà thôi, v́ tôi là người đi qua đường, thấy thế nào th́ nói thế nấy, chứ hoặc giả c̣n nhiều cái tốt đẹp ẩn nấp ở bề trong nữa, th́ không thể biết được. Dù sao cái cảm tưởng của một người ở phương xa đă từng học theo đạo nho và chỉ biết nước Tàu nói trong sách cổ, th́ thật là một cái cảm tưởng rất ngao ngán cho giống người học một đàng làm một nẻo.

 

Trần Trọng Kim - Một Cơn Gió Bui: 1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12/Lên Nam Vang